Układ hormonalny
W skład układu hormonalnego kręgowców wchodzą liczne gruczoły dokrewne i wyspecjalizowane tkanki, a nawet komórki, których zadaniem jest produkowanie hormonów – substancji biologicznie aktywnych regulujących rozmaite funkcje organizmu, jak rozwój, wzrost, przemiana materii, rozmnażanie, dostosowywanie do warunków środowiska zewnętrznego. U bezkręgowców substancje takie produkowane są najczęściej przez pojedyncze komórki, w tym także niektóre komórki nerwowe (podobnie jak u kręgowców...
Łodyga
Łodyga wraz z liśćmi tworzy pęd. Stanowi rusztowanie dla liści i organów służących do rozmnażania, dzięki czemu są one najkorzystniej rozmieszczone. Pośredniczy w przewodzeniu substancji pokarmowych między korzeniem a liśćmi. W młodym wieku oraz u roślin zielnych jest organem fotosyntetyzującym. Ponadto może pełnić inne funkcje dodatkowe. Łodygi są bardziej zróżnicowane niż korzenie. Charakteryzują się wzrostem wierzchołkowym oraz budową członową, tj. podziałem na węzły i międzywęźla. Z...
Państwa florystyczne
Na podstawie odmienności szaty roślinnej wyróżnia się następujące państwa florystyczne: – państwo antarktyczne (holantarktyczne), – państwo przylądkowe, – państwo australijskie, – państwo neotropikalne, – państwo paleotropikalne, – państwo holarktyczne. Rozmieszczenie państw roślinnych na Ziemi
Formy życiowe roślin okrytonasiennych
Rośliny okrytonasienne charakteryzują się ogromną różnorodnością form życiowych, wynikającą z przystosowania się do życia w różnorodnych siedliskach i niemal wszystkich strefach klimatycznych. Stąd rośliny te dzieli się na różne grupy, ze względu na ich stosunek do określonych czynników ograniczających (temperatury, wody, światła, soli,pokarmu). Ze względu na przystosowanie termiczne wyróżnia się rośliny: – jawnopączkowe – rośliny o pączkach zimujących wysoko nad ziemią (drzewa i...
Degradacja gleby
Degradacja gleby jest wynikiem zanieczyszczenia atmosfery i hydrosfery, przenawożeniem, gromadzeniem się substancji trujących (np. metali ciężkich, substancji radioaktywnych), składowaniem odpadów, wydobywaniem kopalin przez górnictwo odkrywkowe, zabudową terenów. Zniszczenie okrywy roślinnej na powierzchni gleby (np. na skutek wycinania lasów) oraz niewłaściwe zabiegi agrotechniczne prowadzą do erozji gleby.
Mutacje chromosomowe (aberracje chromosomowe)
Mutacje chromosomowe (aberracje chromosomowe) polegają na zmianie, jakiej ulega jeden lub większa liczba chromosomów. Wśród aberracji chromosomowych wyróżnia się mutacje chromosomowe strukturalne i liczbowe.
Różne możliwości dziedziczenia cech
W ramach ogólnych mechanizmów istnieje szereg różnych możliwości dziedziczenia cech.
Ryby kostne
Ryby kostne reprezentowane są przez mięśniopłetwe i promieniopłetwe (kostnopromieniste). – Do mięśniopłetwych zaliczane są trzonopłetwe i dwudyszne. Trzonopłetwe, reprezentowane dziś przez żyjące w morzu latimerie, mają płetwy osadzone na mięsistych trzonach. Są „żywymi skamieniałościami”. Dwudyszne są zdolne do oddychania tlenem atmosferycznym, gdyż ich pęcherz pławny uległ przekształceniu w płuco. Są słodkowodne (rogoząb, prapłaziec, prapłetwce). – Ryby promieniopłetwe dzieli...
Odżywianie
Na proces odżywiania się organizmów heterotroficznych składa się pobranie pokarmu, jego rozłożenie na składniki przyswajalne, wchłonięcie tych składników oraz usunięcie niestrawionych resztek pokarmowych.
Flora i fauna mórz
Także flora i fauna mórz wykazuje zróżnicowanie geograficzne, co związane jest ze stopniem zasolenia oraz temperaturą wód powierzchniowych, stąd fitogeografia wyróżnia państwo morskie, a zoogeografia krainy morskie.
Wirki
Wirki są na ogół organizmami wolno żyjącymi w wodach słonych i słodkich. Mają orzęsione wydłużone ciało. Rozwój jest u nich prosty. Przedstawicielami są np. wypławki .
Metabolizm komórki
Żywe organizmy są zdolne do istnienia dzięki ciągłemu dopływowi materii i energii. Organizmy autotroficzne fotosyntetyzujące wykorzystują światło słoneczne, a chemosyntetyzujące – energię z utleniania prostych związków do syntezy złożonych związków organicznych. Z kolei organizmy heterotroficzne pobierają te związki jako pożywienie. Zmagazynowana w związkach chemicznych energia jest następnie wykorzystywana przez komórki do pełnienia przez nie podstawowych funkcji życiowych, takich jak...
Czynności życiowe
Tkanki łączne oporowe
Tkanki łączne oporowe pełnią funkcję mechaniczną – podporową i ochronną. Ze względu na różnice w budowie i funkcji wyróżnia się tkankę chrzestną i kostną. Tkanka chrzęstna występuje u kręgowców i nielicznych bezkręgowców (głowonogi), natomiast tkanka kostna wyłącznie u kręgowców.
Rośliny – autotroficzni zdobywcy lądu
Rośliny przystosowały się do życia na lądzie, co uwidocznia się w ich budowie oraz funkcjach życiowych, zwłaszcza w ich rozmnażaniu się i rozwoju. Charakterystycznymi cechami roślin są autotrofizm, budowa tkankowa, zróżnicowanie ciała na organy: korzeń, łodygę i liście, a u niektórych kwiaty (wyjątek stanowią mszaki, które nie tworzą jeszcze typowych tkanek i organów charakterystycznych dla innych roślin), obecność chlorofilu (a oraz b) jako głównego barwnika fotosyntetycznego oraz...
Grzyby – między światem roślin i zwierząt
Grzyby są niezależną linią rozwojową, jaka powstała obok roślin i zwierząt z królestwa Protista . Stanowią odrębne królestwo – Fungi , czyli grzyby.
Rozmnażanie i wymiana materiału genetycznego
Bakterie rozmnażają się przez podział bezpośredni komórki, czyli na drodze amitozy . Proces ten prowadzi do wzrostu liczebności bakterii w populacji. Zachodzi do momentu wyczerpania się składników odżywczych w środowisku. W niesprzyjających warunkach niektóre bakterie, np. laseczki maczugowców, mogą wytwarzać formy przetrwalnikowe zwane endosporami, które w stanie życia utajonego, czyli anabiozy , mogą przetrwać wiele lat. Rozmnażanie bezpłciowe nie zapewnia bakteriom wymiany materiału...
Ontogeneza – rozwój osobniczy
Ontogeneza Fazy ontogenezy Charakterystyka przemian Embriogeneza zapłodnienie połączenie jaja z plemnikiem bruzdkowanie intensywne podziały komórek, wytworzenie blastuli gastrulacja powstawanie gastruli, wytworzenie listków zarodkowych, intensywne różnicowanie się komórek organogeneza kształtowanie się tkanek i narządów wyklucie się z jaja lub poród zakończenie embriogenezy Postembriogeneza...
Anapsydy
Anapsydy dzieli się na dwa rzędy. – Kaptorynomorfy to najstarsze znane owodniowce, przypominające jaszczurki. Zalicza się do nich kotylozaury. – Żółwie znane są od triasu, przetrwały do czasów współczesnych niewiele zmienione. Mają tułów okryty pancerzem. Żyją na lądzie oraz w wodach słodkich i morskich. Są roślinożerne lub mięsożerne. Do znanych przedstawicieli należy rodzimy żółw błotny oraz żółw grecki, zielony, szylkretowy, olbrzymi.
Wężowidła
Wężowidła mają również ciało spłaszczone o kształcie gwiaździstym, ale ramiona są długie, oddzielone od tarczy centralnej i bardzo ruchliwe. Większość jest drapieżnikami, niektóre mułożercami.
Liliowce
Liliowce mają ciało w kształcie kielicha, od którego odchodzi pięć ramion (niekiedy z rozgałęzieniami) oraz długą łodyżkę służącą do przytwierdzania do podłoża. Większość prowadzi osiadły tryb życia. Są filtratorami.
Protisty – od jednej komórki do organizmu wielokomórkowego
Królestwo Protista obejmuje eukariotyczne organizmy jednokomórkowe, kolonijne lub wielokomórkowe o prostej budowie, żyjące głównie w wodzie, a niekiedy w środowiskach wilgotnych, względnie jako pasożyty w innych organizmach. Są autotrofami lub heterotrofami. Stanowią grupę polifiletyczną organizmów o różnym pochodzeniu. Stąd też podział systematyczny królestwa Protista ciągle ulega zmianom i nie jest do końca ustalony. Ze względu na podobne cechy morfologiczne oraz tryb życia w obrębie...
Synapsydy
Synapsydy , czyli gady ssakokształtne, występowały od karbonu do początków jury. Większość była drapieżnikami, część roślinożerna. Nastąpiło u nich stopniowe zróżnicowanie uzębienia. Dzielą się na dwa rzędy: – Pelikozaury to gady o prymitywniejszej budowie, zmiennocieplne. – Terapsydy – stały wyżej pod względem rozwoju ewolucyjnego. Niektóre były stałocieplne. Dały początek ssakom. Znanym przedstawicielem jest cynognathus.
Łódkonogi
Łódkonogi są spokrewnione z małżami. Posiadają muszlę w kształcie rurki otwartej na obu końcach. Żyją w morzach.
Transport substancji przez rośliny
Rośliny pobierają z gleby wodę z solami mineralnymi, a następnie transportują ją do liści, gdzie część wody jest wyparowywana w procesie transpiracji. Rośliny transportują też substancje wytworzone w wyniku fotosyntezy.
Lipidy (tłuszczowce)
Są estrami wyższych kwasów tłuszczowych i alkoholi jedno lub wielowodorotlenowych. Dzielą się na proste (zbudowane z węgla, wodoru, tlenu) oraz złożone (zawierają dodatkowo inne pierwiastki — najczęściej fosfor i azot). Wspólną cechą lipidów jest ich charakter hydrofobowy.
Prawidłowości ewolucji
Ewolucja przebiega na wielu poziomach. Mikroewolucja zachodzi na poziomie populacji, wewnątrz gatunku, w stosunkowo krótkim okresie czasu. Polega na powstaniu drobnych zmian we frekwencji alleli w puli genowej populacji, które prowadzą do wyodrębnienia się nowych form, odmian, ras. Specjacja na ogół jest wynikiem wielu procesów mikroewolucyjnych, prowadzących do powstania gatunku, choć może też zajść w sposób skokowy. Makroewolucja prowadzi do wyodrębnienia się nowych rodzajów i...
Struktura populacji
Populacja to zespół osobników jednego gatunku zamieszkujących dany teren w określonym czasie, powiązanych ze sobą różnymi zależnościami. Każda populacja odznacza się wewnętrzną strukturą charakterystyczną dla danego gatunku, miejsca i czasu, określoną przez strukturę genetyczną, strukturę przestrzenną, stosunki liczbowe, strukturę wiekową, strukturę płci. Parametry te obrazują zależności między organizmami, jakie występują w populacji oraz zmiany, którym populacja podlega w czasie....
Zasady klasyfikacji organizmów
Systematyka jest dyscypliną nauk biologicznych, której zadaniem jest wyróżnianie, opisywanie i klasyfikowanie organizmów żywych w oparciu o ich pokrewieństwo ewolucyjne. Pokrewieństwo między organizmami ustalane jest na podstawie ich rozwoju rodowego, czyli filogenezy, oraz badań porównawczych organizmów żyjących współcześnie i wymarłych, prowadzonych w ramach wielu dziedzin nauk biologicznych (morfologii, anatomii, cytologii, fizjologii, embriologii, biochemii, genetyki, ekologii i...
Fizjologia rozwoju wegetatywnego roślin
Podczas rozwoju embrionalnego zapoczątkowanego zapłodnieniem zachodzą różnorodne przemiany morfologiczne i biochemiczne, w wyniku których tworzy się nasienie. Przechodzi ono następnie okres spoczynku, po którym kiełkuje. Zarodek rozwija się w siewkę. Dalszy rozwój zachodzi w okresie młodzieńczym, którym kończy się rozwój wegetatywny rośliny.
Fizjologia rozwoju generatywnego
Przejście ze stadium wegetatywnego w generatywne, kiedy to roślina wykształca kwiaty, nasiona i owoce, jest uzależnione od działania czynników zewnętrznych, takich jak temperatura i światło oraz wewnętrznych, którymi są uwarunkowania genetyczne i działanie fitohormonów.
Zwierzęta – heterotroficzni zdobywcy lądów i oceanów
Zwierzęta to organizmy wielokomórkowe, heterotroficzne, zdolne do aktywnego przemieszczania się przynajmniej na jednym etapie rozwoju. Komórki budujące ich ciało nie posiadają ściany komórkowej. Spaja je substancja międzykomórkowa zawierająca kolagen. Posiadają budowę tkankową. W rozwoju zarodkowym zwierząt występuje stadium blastuli.
Chloroplasty
Występują w komórkach roślin i glonów. Otoczone są podwójną błoną białkowo-lipidową. Mają własny DNA i RNA oraz rybosomy (endosymbioza jak w przypadku mitochondriów). Wnętrze wypełnia stroma , w której znajdują się tzw. grana , zbudowane ze stosów błoniastych, spłaszczonych pęcherzyków zwanych tylakoidami . W ich błonach zlokalizowane są barwniki umożliwiające absorpcję energii świetlnej potrzebnej do przeprowadzenia fotosyntezy, przede wszystkim chlorofil. Obok chloroplastów w...
Mchy
Mchy mają dobrze wykształcony splątek. Gametofit ma postać ulistnionej łodyżki. Występują w lasach, na łąkach, w szczelinach skalnych, na murach lub korze drzew. Pospolitymi gatunkami są: mech płonnik, gajnik, rokitnik, widłoząb, prątnik srebrzysty, skrętek wilgociomierz. W wodzie występuje np. mech zdrojek, natomiast na torfowiskach mech torfowiec, który uczestniczy w powstawaniu torfu. Posiada on gametofit o nieograniczonym wzroście, przy czym jego dolna część stopniowo zamiera. W...
Podział komórki
Każda komórka powstaje przez podział komórki już istniejącej. Proces ten umożliwia powstawanie nowych organizmów: jednokomórkowych i wielokomórkowych oraz wzrost i rozwój organizmów wielokomórkowych. Przy podziale komórki następuje najpierw podział jej materiału genetycznego, a potem odbywa się podział cytoplazmy. Jeśli podział materiału genetycznego zachodzi w sposób bezpośredni, przez przewężenie jądra (lub jak u prokariontów samych nitek DNA), mówimy o amitozie . Natomiast podział...
Organizmy i ich środowisko
Środowisko to zespół czynników abiotycznych i biotycznych oddziałujących na organizm. Czynniki abiotyczne związane są ze składem chemicznym oraz stanem fizycznym środowiska. Spośród nich największe znaczenie dla organizmów mają światło, temperatura, wilgotność i opady atmosferyczne, zawartość soli mineralnych w glebie, jej pH i zasolenie, ruch powietrza. Czynniki biotyczne obejmują oddziaływania, których źródło stanowią inne organizmy. Są to oddziaływania wewnątrz i...
Charakterystyka organizmu zwierzęcego
W rozwoju osobniczym zwierząt następuje kolejno różnicowanie się, specjalizacja oraz integracja budujących je tkanek, czego efektem jest ukształtowanie się różnych narządów, które pełnią określone funkcje. Współdziałające ze sobą narządy tworzą układy narządów. Te zaś powiązane są w jedną strukturalną i funkcjonalną całość, jaką stanowi organizm. Proces doskonalenia budowy organizmów zwierzęcych następował stopniowo w toku ewolucji.
Owady uskrzydlone
Owady uskrzydlone posiadają różnie ukształtowane skrzydła. Niektóre gatunki mogły je też wtórnie stracić. Owady uskrzydlone podzielone zostały na szereg różnych rzędów. Często jednak dzieli się je sztucznie na owady z przeobrażeniem niezupełnym i owady z przeobrażeniem zupełnym. Owady z przeobrażeniem niezupełnym • ważki – np. łątka, żagnica, • skorki – np. skorek zausznik, • modliszki – np. wieszczka czczona, • karaczany – np. karaczan wschodni, • prostoskrzydłe – np. pasikoniki,...
Układ krążenia
Umożliwia transport w organizmie. Pierwotnie funkcję tę pełnił układ pokarmowy, później płyn międzykomórkowy, który oprócz składników pokarmowych zaczął rozprowadzać tlen i dwutlenek węgla. Właściwy układ krążenia zbudowany jest z naczyń , z których niektóre uzyskały zdolność kurczenia się, przekształcając się później w serce . Układ krążenia bezkręgowców może być zamknięty lub otwarty. Otwarty jest, gdy krew wylewa się z naczyń do przestrzeni międzykomórkowych, zamknięty, gdy krąży w...
Strzykwy
Strzykwy charakteryzują się wydłużonym ciałem, o częściowo zatartej symetrii promienistej. Ich szkielet jest zredukowany do drobnych wapiennych igiełek. Żyją na dnie, poruszając się za pomocą nóżek ambulakralnych lub są osiadłe. Żywią się drobnymi organizmami lub szczątkami organicznymi.
Zespoły ekologiczne biosfery
Biosferę tworzy powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej, dolna część atmosfery i hydrosfera, którą zamieszkują organizmy żywe. W obrębie biosfery wyodrębnia się złożone układy ekologiczne, którymi na lądzie są biomy, a w zbiornikach wodnych strefy życia.
Integracja przemian metabolicznych
Wszystkie procesy przemiany materii łączą się w żywych organizmach w integralną sieć i wzajemnie się warunkują. Strategia metabolizmu sprowadza się do syntezy ATP, zgromadzenia w NADPH elektronów o wysokiej energii potrzebnych do redukcji substratów wielu przemian anabolicznych oraz wytworzenia elementów budulcowych do różnych biosyntez. W powiązaniu procesów anabolicznych z procesami katabolicznymi uczestniczy ATP jako uniwersalny przenośnik energii oraz trzy kluczowe produkty...
Przemiany kataboliczne w komórce
Prowadzą do rozpadu bardziej złożonych cząsteczek na prostsze, dzięki czemu wyzwala się energia.
Więcej genów nieallelicznych
Więcej genów nieallelicznych wpływa na jedną cechę. Występuje wówczas współdziałanie genów. Istnieją trzy możliwości współdziałania genów. – Dopełnianie polega na wzajemnym uzupełnianiu się efektów działania genów , zwanych dopełniającymi . Przykładem jest dziedziczenie barwy kwiatów groszku pachnącego uwarunkowane przez dwa geny, z których jeden jest odpowiedzialny za syntezę substancji bezbarwnej, a drugi za syntezę enzymu przekształcającego bezbarwną substancję w ciemnoróżowy...
Ruch
W środowisku wodnym wiele bakterii może się poruszać za pomocą rzęsek. Nieliczne poruszają się ruchem ameboidalnym dzięki zmianom kształtu ciała.
Mechanizmy i prawidłowości ewolucji
Procesowi ewolucji ulega nie pojedynczy organizm, który żyje określony czas, ale cała populacja. Osobniki tworzące populacje danego gatunku mogą się ze sobą swobodnie krzyżować, dzięki czemu występuje przepływ genów. Suma wszystkich genów osobników należących do danej populacji tworzy jej pulę genową.
Fizjologia zwierząt i człowieka
Zwierzęta jako organizmy heterotroficzne muszą pobierać gotowe substancje organiczne, które następnie przetwarzają i dostarczają do każdej komórki swego ciała, gdzie w wyniku przemian metabolicznych stają się budulcem lub źródłem energii, względnie pełnią funkcje regulacyjne. Zdolność reagowania na bodźce oraz współdziałanie wszystkich układów organizmu podlegających kontroli nerwowo-hormonalnej, umożliwia utrzymanie homeostazy wewnątrzustrojowej, która stwarza podstawy życia...