coś jest passe
‘coś jest już niemodne, przestarzałe, nie na czasie’; zwrot, gw. młodz., zapoż. z franc.; passé – ‘miniony, przebrzmiały, niemodny’ (por. trendy); Wąski pasek materiału, więcej odkrywający niż zasłaniający, jest „passe”!
szukać igły w stogu siana
‘nie mieć szans na odnalezienie czegoś, kogoś w wielości rzeczy, osób, spraw’; zwrot; Szukanie ich przypomina szukanie igły w stogu siana. – TVN.
rzucać grochem o ścianę
‘bezskutecznie próbować kogoś przekonać, tłumaczyć coś komuś bez rezultatu, bezskutecznie upominać się o coś, na darmo przekonywać, pouczać kogoś’; zwrot, obycz. O. Kolberg opisuje dawny zwyczaj wigilijny, polegający na rzucaniu grochem na ścianę i wypowiadaniu zaklęcia: „wilku, wilku, chodź do grochu; jak nie przyjdziesz, to nie przychodź aż do siego roku”. Wilk nie przychodził na wigilijną wieczerzę; rzucanie grochem o ścianę było więc czynnością daremną, pozbawioną sensu; Upominanie się...
obśmiać się jak norka
‘dobrze się uśmiać; śmiejąc się, zabawić się; zwrot, przyr. Norki nie wydają dźwięków, które mogłyby przypominać śmiech. Prawdopodobnie więc ten zwrot pochodzi od „uśmiechniętego” pyszczka tych zwierząt; Obśmiałem się jak norka z jego przemówienia. – „Przekrój”.
zjeść zęby na czymś
‘znać się na czymś dobrze, mieć duże doświadczenie, być fachowcem, rutyniarzem w jakiejś dziedzinie’; zwrot; Kto ma nam pomóc, jak nie on, który zęby na tym zjadł. – Internet.
krewny po kądzieli
‘krewny ze strony matki’; wyr. rzecz. – kądziel ‘urządzenie służące do przędzenia; było atrybutem kobiety’; wyr. oddają dawne relacje rodzinne (por. krewny po mieczu ).
znaleźć się w labiryncie
‘znaleźć się w trudnej, skomplikowanej, zawiłej sytuacji’; zwrot; W mitol. grec. Labirynt zbudowany na Krecie przez Dedala dla Minotaura, którego zabił Tezeusz dzięki pomocy Ariadny (por. też dojść po nitce do kłębka )
cały w skowronkach
‘o człowieku: radosny, wesoły, szczęśliwy’; wyr. określ. (tyt. piosenki (1968) wykonywanej przez „Skaldów”); Gdy jedziemy na klasowy biwak, jestem cały w skowronkach. – „Victor G”.
zakochać się/być zakochanym bez pamięci
‘zakochać się, być zakochanym do utraty rozwagi, rozsądku’; zwrot; Zakochani w sobie bez pamięci, zapatrzeni w siebie, wyróżniali się w całym swoim otoczeniu. – „Fakt”.
czuć się jak w raju
‘czuć się wyjątkowo dobrze, komfortowo’; zwrot, relig. (por.raj na ziemi); W domu, jak zwykle było bardzo przyjemnie, czułem się jak w raju, nie chciało mi się wyjeżdżać. – TVP 2.
pomieszać/pokrzyżować/popsuć komuś szyki
‘przeszkodzić komuś w czymś, zdezorganizować czyjeś działanie’; zwrot, wojs.; Czy ona musiała popsuć mi szyki? Czy nie mogła zaplanować tego inaczej? – Internet.
brać/wziąć kogoś na języki
‘plotkować, oczerniać, obmawiać kogoś’; zwrot; On nie lubi, jak się go bierze na języki. – Radio Zet.
sprowadzić/sprowadzać kogoś na manowce
‘sprowadzić, sprowadzać kogoś na złą, niewłaściwą drogę’; zwrot; manowiec – zwykle w l. mn. ‘boczna, błędna droga, bezdroża, wertepy’.
czerpać pełnymi garściami
‘korzystać w pełni z życia, poznawać wszystko bez ograniczeń’; zwrot; Julien po prostu czerpie z życia pełnymi garściami i potrafi rozbroić każdą trudną sytuację (…).
ziemia obiecana
‘miejsce najbardziej pożądane, wydające się rajem; kraj szczęśliwości i bogactwa’; wyr. rzecz., bibl. (Hbr 11, 9: „Dzięki wierze przywędrował do Ziemi Obiecanej, jako ziemi obcej (…).”); tyt. powieści W. Reymonta; (…) na koniec Żerdek jak do ziemi obiecanej prowadził wszystkich do wyjścia.
stoicki spokój
‘niczym niezmącony, niezachwiany, niewzruszony spokój’; wyr. rzecz. Wyrażenie pochodzi od systemu filoz. grec. szkoły stoików , założonej przez Zenona z Kitionu. Opierał się on na etyce obowiązku i surowej cnoty, polegającej na zachowaniu równowagi duchowej niezakłóconej zarówno radością, jak smutkiem, na wyzbyciu się namiętności i na życiu zgodnym z naturą i rozumem. Według stoicyzmu warunkiem szczęścia i prawdziwej wolności jest panowanie nad sobą i swoimi emocjami; Co papież chciał nam...
stawić/stawiać czoła/czoło
‘odważnie przeciwstawić się komuś, czemuś’; zwrot; Robin postanowiła stawić czoła sprawcom tej tragedii. – SE; To wielkie wyzwanie, któremu oboje musicie stawić czoło. – „Nowy Dzień”.
ruja i porubstwo
‘coś zdrożnego, niemoralnego, gorszącego; rozwiązły, rozpustny, wyuzdany sposób życia kogoś, jakichś ludzi’; wyr. rzecz., hist. liter. Tego wyrażenia użył H. Sienkiewicz, odpowiadając na ankietę „Kuriera Teatralnego” w sprawie oceny repertuaru modernistycznego w 1903 r.
patrzeć komuś na ręce
‘być nieufnym wobec kogoś, kontrolować kogoś,podejrzewając, że może on postąpić nieuczciwie’; zwrot; PO chce rozliczyć ich z wykonywanych zadań i patrzeć im na ręce. – „Fakt”.
być zerem
‘nie mieć żadnej wartości, żadnego znaczenia, być nikim’; zwrot; Dla mnie on jest już zerem. – „Victor G”.
w mgnieniu oka/w okamgnieniu
‘błyskawicznie, natychmiast’; wyr. określ.; W mgnieniu oka ściągnięto sukno i rozerwano je na kawałki (…). – H. Sienkiewicz, Krzyżacy.
wziąć kogoś na kieł/na ząb
‘postawić na swoim, zawziąć się’; zwrot; stp. jazda konna – zwrot ten odnosił się do konia, który ściskał zębami wędzidło i nie pozwalał sobą kierować; Jęz.
okazja czyni złodzieja
‘łatwość, sposobność popełnienia przestępstwa, kusi, sprzyja występkom’; fraza, przysł.; Czy okazja czyni złodzieja? – „Cogito”.
właściwy człowiek na właściwym miejscu
‘człowiek kompetentny, odpowiedni nadane stanowisko, umiejący radzić sobie w różnych sytuacjach’; fraza, polit.; Można powiedzieć, że wreszcie mamy właściwego człowieka na właściwym miejscu. – Internet.
król jest nagi
‘obnażenie kłamstwa, oszustwa, powiedzenie prawdy, którą wszyscy znają, ale nie chcą wypowiedzieć głośno’; fraza, liter. W baśni H. Ch. Andersena, „Nowe szaty cesarza” dwóch oszustów zaoferowało królowi niewidzialne szaty. Gdy kroczył w nieistniejącym odzieniu, ludzie podziwiali go, bojąc się powiedzieć prawdę. Dopiero małe dziecko zawołało: „Przecież on jest nagi”; (…) wiele osób wstydzi się powiedzieć, że król jest nagi. – W. Łysiak
wziąć/brać sobie coś do serca
‘bardzo mocno się czymś przejąć, traktować coś bardzo poważnie’; zwrot; Irmina ma problemy w nauce, ale wzięła sobie do serca wyniki badań naukowców. – „Fakt”; A tych pierwszych klasówek nie bierzcie sobie tak bardzo do serca. – „Victor J”.
wrócić/wracać na stare śmieci
‘wracać do siebie, do swojego, dawnego domu, do swojej, dawnej siedziby, do swojego kraju’; zwrot.
pranie brudów
‘publiczne omawianie, poruszanie spraw osobistych, rodzinnych, intymnych’; wyr. rzecz., gospod. domowe; Wmawiają uczestnikom programów, że pranie brudów na ekranie jest „cool” (…). – „Angora”.
coś nie przejdzie komuś przez gardło
‘ktoś nie chce o czymś powiedzieć ze strachu lub nie chce sprawić przykrości’; zwrot; Pan wybaczy, że nie będę się wdawać w szczegóły, po prostu nie przejdą mi przez gardło. – S. Bąba.
położyć/kłaść pod coś podwaliny
‘zacząć, zapoczątkować coś, dać czemuś podstawy’; zwrot, budow. podwalina ‘pierwsza belka drewniana układana na podmurowaniu w budynkach drewnianych’; Położył podwaliny pod wszystkie niemal nauki.
milczeć jak grób
‘nie ujawnić sekretu, dochować tajemnicy’; zwrot; Starosta człuchowski milczy jak grób.
znać kogoś jak zły szeląg
‘znać kogoś bardzo dobrze, zwłaszcza z nie najlepszej strony’; zwrot. Szeląg – drobna moneta miedziana bita masowo przez Tytusa L. Boratiniego (XVII w.), od jego nazwiska zwana boratynkami. Boratini był Włochem, nadwornym architektem króla Jana Kazimierza i dzierżawcą jego mennic. Olbrzymia emisja szelągów, monet o kursie wyznaczonym powyżej ich realnej wartości, miała pomóc w wypłaceniu zaległego żołdu dla wojska, ale zamiast tego – wywołała inflację, czyli pieniądz stracił na wartości.
(coś jest) pierwszej wody
‘(coś jest) pierwszej jakości, prawdziwe, autentyczne, bez skazy’; wyr. określ. (por. (coś jest) czystej wody ); Obaj panowie są erudytami pierwszej wody (…). – „Ozon”.
zdobyć ostrogi
‘zdobyć doświadczenie w jakiejś dziedzinie, specjalności; stać się fachowcem, specjalistą’; zwrot związany jest z dawn. ceremoniałem pasowania na rycerza, podczas którego nowo pasowany rycerz otrzymywał ostrogi; ostroga ‘bodziec u buta jeźdźca’; Ten pisarz zdobył ostrogi w czasach stalinowskich. – TV Trwam.
spartańskie warunki
‘skromne, proste, surowe warunki, brak wygód’; wyr. rzecz.,hist. starożyt. Wyrażenie pochodzi od starożyt. Sparty i jej mieszkańców – Spartan, którzy unikali zbytnich wygód i zbytku, słynęli ze skromnych wymagań, prostoty obyczajów i surowej dyscypliny wewnętrznej, byli też bardzo wytrzymali na bóli nieulękli w obliczu niebezpieczeństwa, bowiem od najmłodszych lat czas poświęcali głównie na ćwiczenia wojskowe, wojna była dla nich świętem, a śmierć na polu bitwy – najwyższą chwałą; Mama...
mieć miedziane czoło
‘być bezczelnym, cynicznym; pozbawionym ambicji, honoru, skrupułów’; zwrot, bibl. (Iz 48, 4: „Ponieważ wiedziałem, że jesteś uparty i kark twój jest drągiem z żelaza, a twoje czoło miedziane.”); J. Liberek.
zjeść z kimś beczkę soli
‘znać kogoś bardzo dobrze, być z kimś w bardzo bliskich, zażyłych stosunkach’; zwrot;
rozwinąć skrzydła (do lotu)
‘uzyskać możliwość działania, środki do zrobienia czegoś’; zwrot, przyr.; Absolwentka szkoły filmowej, zredukowana przez męża do roli kury domowej, nieoczekiwanie rozwija skrzydła.
znaleźć się między Scyllą a Charybdą
‘znaleźć się w sytuacji, w której niebezpieczeństwo zagraża z dwóch stron, w sytuacji bez wyjścia, między młotem a kowadłem’; zwrot, liter. ant. – Homer, „Odyseja”. Dwa potwory morskie znajdujące się po obu stronach cieśniny morskiej. Gdy przepływały między nimi statki, wpadały albo do pyska Scylli, albo w wiry Charybdy; Znajduję się w nieustannym wewnętrznym klinczu, między Scyllą a Charybdą. – referat na konferencji.
woda na czyjś młyn
‘okoliczność sprzyjająca; coś, co sprzyja czyimś planom, coś komuś odpowiada, jest mu na rękę’; wyr. rzecz. rzem., derywacja od przysł. „Każdy na swój młyn wodę obraca”; Sprawa tajemniczych oświadczeń premiera to woda na młyn opozycji.
walczyć jak lew
‘walczyć bardzo odważnie, zaciekle, nieustępliwie’; zwrot, przyr.; lew jest nazywany królem zwierząt; symbolizuje władzę, siłę, majestat, odwagę; Walczył o tę spółkę jak lew.
jeść komuś z ręki
‘podporządkować się komuś, być pokornym, potulnym wobec kogoś, kto ma nad nami jakąś przewagę’; zwrot.
przekroczyć Rubikon
‘przekroczyć granicę czegoś, zrobić decydujący krok, powziąć nieodwołalną decyzję’; zwrot, hist. starożyt. Rubikon – rzeka, która w czasach republiki rzym. stanowiła granicę między Galią Przedalpejską a Italią właściwą. Przejście wojsk Juliusza Cezara przez Rubikon do Italii w 49 r. p.n.e. było pogwałceniem prawa, które zabraniało dowódcy wojskowemu opuszczać wyznaczoną mu prowincję. Krok ten równał się wypowiedzeniu wojny senatowi rzym.; trzyletnia wojna domowa oddała całą władzę Cezarowi.
benedyktyńska praca
‘praca monotonna, żmudna, wymagająca cierpliwości i dokładności’; wyr. rzecz., hist. Od imienia i działalności św. Benedykta z Nursji, żyjącego w V/VI w., założyciela klasztoru na Monte Cassino, w którym zakonnicy zajmowali się kopiowaniem i iluminowaniem rękopisów; Życie Benedykta z Nursji i otaczających go mnichów wypełniały modlitwy, lektura Pisma Świętego oraz praca polegająca na przepisywaniu ksiąg, stąd powiedzenie benedyktyńska praca. – „Victor G”; Internet.
mól książkowy
–‘człowiek wiecznie ślęczący nad książkami, który nie widzi świata poza książkami’; wyr. rzecz.; Małgosia (…) to mól książkowy, który mógłby w bibliotece spędzać całe godziny. – „Victor G”.
urodzić się pod szczęśliwą gwiazdą
‘być szczęściarzem w życiu, mieć powodzenie, odnosić same sukcesy’; zwrot, astrol.; W głębi duszy nie marzyli nawet o takim szczęściu, ale urodzili się pod szczęśliwą gwiazdą, więc na pewno sława ich nie ominie.
patrzeć na księżą oborę
‘być w bardzo złym stanie zdrowia, być bliskim śmierci’; zwrot, eufem.; przestarz. księża obora/księże podwórko to eufem. określenie cmentarza, bowiem dawniej na wsiach cmentarze zakładano zazwyczaj na ziemi należącej do proboszcza, oboranej przed ogrodzeniem go płotem lub rzadziej murem; A juści, gdzieżby ta szli, na taki psi czas; rano byli u Kozłów, ale z Magdą jest krucho, na księżą oborę patrzy, to i nic poradzić, nie poradzili. – W. Reymont.
niewierny Tomasz
‘ktoś nieufny, sceptycznie nastawiony, chcący wszystko sprawdzić; niedowiarek’; wyr. rzecz., bibl. (Tak nazywano Tomasza Apostoła z powodu jego wątpliwości co do zmartwychwstania Jezusa. J 20, 24-25: „Ale Tomasz, jeden z dwunastu, zwany Didymos, nie był razem z nimi, kiedy przyszedł Jezus. Inni więc uczniowie mówili do niego: «Widzieliśmy Pana!» Ale on rzekł do nich: «Jeżeli na rękach Jego nie zobaczę śladu gwoździ, i ręki mojej nie włożę w bok Jego, nie uwierzę».”).
mieć muchy w nosie
‘być w złym humorze, złościć się, dąsać bez wyraźnego powodu’; zwrot;