Oddziaływania neutralne
Neutralizm jest typem współżycia, w którym populacje nie wpływają na siebie w sposób bezpośredni, np. mysz polna i skowronek.
Diapsydy
Diapsydy są zróżnicowane na szereg rzędów – Ichtiozaury przystosowały się do życia w morzu. Kształt ciała oraz obecność płetw upodabniał je do współczesnych delfinów. Były drapieżnikami. Cechowała je żyworodność. Żyły w triasie i kredzie. – Tekodonty posiadały zęby osadzone w zębodołach. Żyły w permie i triasie. Dały początek krokodylom. – Krokodyle pojawiły się w triasie i stosunkowo mało się zmieniły do czasów współczesnych. Grzbiet krokodyli pokrywają rogowe tarcze. Posiadają...
Komórka eukariotyczna
Zbudowana jest z cytoplazmy zawierającej wyodrębnione jądro oraz liczne organella komórkowe. Otoczona jest błoną cytoplazmatyczną, a u roślin, grzybów i części protistów dodatkowo jeszcze ścianą komórkową. Komórka zwierzęca (wg Podbielkowski, 1976) Komórka roślinna (wg Alberts, 1999)
Powstawanie gatunku
Gdy różnicowanie się puli genowej populacji wewnątrz gatunku stanie się dostatecznie duże, może nastąpić przekształcenie populacji w niezależne gatunki. W obrębie gatunku występuje w zasadzie swobodna wymiana genów. Stąd gatunek to zbiór osobników, które posiadają wspólną pulę genową. Dlatego też brak przepływu genów między populacjami prowadzi do specjacji , czyli powstania gatunku. Warunkiem specjacji, obok zróżnicowania genetycznego gatunku, uwarunkowanego powstawaniem mutacji...
Ślimaki
Ślimaki charakteryzują się wtórną asymetrią budowy . Większość posiada spiralnie skręconą muszlę. Na dobrze wyodrębnionej głowie znajdują się czułki i oczy. Silnie rozwinięte mięśnie nogi oraz pokrywający ją śluz umożliwiają pełzanie ślimakom lądowym, a niekiedy pływanie u morskich. Morskie ślimaki są przeważnie drapieżnikami i padlinożercami, lądowe na ogół są roślinożerne. Wyróżnia się ślimaki przodoskrzelne , tyłoskrzelne i płucodyszne . Ciało ich jest nagie lub okryte...
Fotosynteza
Jest procesem, w którym dzięki przetworzeniu energii świetlnej w energię chemiczną odbywa się synteza związków organicznych z prostych związków nieorganicznych. Zachodzi w chloroplastach u roślin zielonych i glonów oraz w tylakoidach u sinic i bakterii purpurowych. Wyróżnia się fotosyntezę oksygeniczną , zachodzącą z wykorzystaniem wody i wydzieleniem tlenu, oraz fotosyntezę anoksygeniczną , która przebiega bez uwalniania tlenu, a dawcą wodoru są inne zredukowane związki (np. H 2 S)....
Odporność organizmu
Organizm broni się przed niekorzystnym działaniem obcych ciał wnikających do jego wnętrza, obcych przeszczepów tkankowych oraz zmienionych nowotworowo własnych komórek za pomocą mechanizmów określanych mianem odporności. Układ odpornościowy związany jest przede wszystkimz układem krwionośnym i limfatycznym. Antygenem jest każda substancja, która ma zdolność do wywoływania przeciw sobie swoistej odpowiedzi immunologicznej i reagująca z produktami tej odpowiedzi: uczulonymi limfocytami...
Protisty grzybopodobne
Obejmują protisty zaliczane dawniej do grzybów, nie są jednak z nimi spokrewnione. Zbudowane są z nitkowatych, wielokomórkowych lub komórczakowych strzępek, czasem ruchliwych śluźni. Mają ściany komórkowe zbudowane z celulozy. Są cudzożywne – saprofityczne lub pasożytnicze. Zalicza się do nich śluzowce i lęgniowce. Śluzowce żyją w glebie lub w martwych pniach drzew. Charakteryzują się obecnością w cyklu rozwojowym wielojądrowego pełzaka, u którego w pewnym momencie wzrasta znacznie masa...
Narząd smaku
Narząd smaku zlokalizowany jest w znajdujących się w nabłonku języka oraz na podniebienia, gardła i nagłośni brodawkach smakowych. Zawierają one kubki smakowe, gdzie zlokalizowane są komórki smakowe. Substancje pokarmowe rozpuszczone w ślinie drażnią umieszczone w zagłębieniach kubka rzęski komórek smakowych. Pobudzenie z komórek smakowych przekazywane jest za pośrednictwem nerwów czuciowych (II- i III-rzędowych) do kory mózgowej. Rozróżnianych jest pięć rodzajów smaku odpowiadających w...
Budowa ściany układu pokarmowego
Ściana przewodu pokarmowego zbudowana jest z czterech warstw: – Błona śluzowa – wyściela światło przewodu pokarmowego. Tworzy ją nabłonek wraz z leżącą pod nim tkanką łączną. Śluzówka jest pofałdowana, najsilniej w jelitach, gdzie zaopatrzona jest w palczaste wyrostki, zwane kosmkami jelitowymi , do których wnikają naczynia krwionośne i włosowate. Kosmki pokryte są nabłonkiem walcowatym zaopatrzonym w mikrokosmki. Taka budowa śluzówki zapewnia bardzo dużą powierzchnię wchłaniania. –...
Ze względu na miejsce powstania wyróżnia się mutacje
– mutacje somatyczne – zachodzą w komórkach ciała osobnika. Są przekazywane tylko wtedy, gdy zmutowane zostały komórki, które dają początek komórkom rozrodczym lub gdy organizm rozmnaża się bezpłciowo; – mutacje generatywne – zachodzą w gametach, stąd są dziedziczone.
Oddychanie
Bakterie, podobnie jak inne organizmy, w procesie oddychania wyzwalają energię zawartą w rozkładanych związkach organicznych. Dla niektórych źródłem energii są redukowane przez nie substancje mineralne (np. azotany do azotu cząsteczkowego – tzw. denitryfikacja, lub siarczany do siarki pierwiastkowej). Ze względu na sposób oddychania wyróżnia się: – bakterie tlenowe ( aeroby ) – wykorzystują tlen jako akceptor wodoru; – bakterie beztlenowe ( anaeroby ) – wykorzystują jako akceptor wodoru...
Prawa Mendla
Grzegorz Mendel analizując wyniki swoich doświadczeń prowadzonych nad krzyżowaniem grochu siewnego, odkrył reguły przekazywania cech dziedzicznych. Stanowią one podstawowe prawa dziedziczenia. Doświadczenia wykonywane przez Mendla polegały na krzyżowaniu ze sobą odmian grochu o ustalonych, charakterystycznych cechach, tzw. czystych linii , czyli takich, których osobniki w kolejnych pokoleniach obdarzone są tą samą cechą (zatem były to homozygoty pod względem tej cechy). Ogółem...
Tkanka poprzecznie prążkowana
Tkanka poprzecznie prążkowana szkieletowa zbudowana jest z długich wielojądrowych komórek ( syncytiów ), powstających w wyniku zlania się w rozwoju zarodkowym jednojądrowych komórek zwanych mioblastami. We włóknach mięśniowych występują białka: aktyna i miozyna , które tworzą filamenty (włókienka). W skład cienkich filamentów wchodzi aktyna. W filamentach grubych znajduje się miozyna. Filamenty te łączą się w miofibryle (włókienka kurczliwe), które ułożone są regularnie we włóknach...
Praptaki
Praptaki reprezentowane są przez pochodzącego z okresu jury praptaka, który posiadał wiele cech zarówno gadzich, jaki ptasich. Cechami gadzimi jest obecność zębów, brak grzebienia mostka, długi ogon składający się z wielu kręgów, kończyny przednie o trzech palcach zakończonych pazurami. Cechą ptasią była obecność piór pokrywających ciało.
Biogeneza, czyli powstanie życia na Ziemi
W myśl teorii A. Oparina , potwierdzonej doświadczeniami S. Millera i H. Urey związki organiczne powstały samorzutnie ze składników nieorganicznych zawartych w pierwotnej, beztlenowej atmosferze Ziemi, takich jak wodór, azot, para wodna, tlenki węgla, amoniak, przy udziale energii wyzwalanej w wyładowaniach atmosferycznych, wybuchach wulkanów, reakcjach jądrowych, pod wpływem promieniowania ultrafioletowego. Powstałe w ten sposób aminokwasy, cukry i zasady azotowe ulegały następnie...
Pierścienice
Pierścienice występują w wodach słonych i słodkich, w glebie i ściółce. Niektóre są pasożytami. Posiadają wtórną jamę ciała ( celomę ). Ich ciało jest wydłużone, zbudowane z odcinków zwanych metamerami . Metameria występuje zarówno w budowie zewnętrznej, jak i wewnętrznej. Ciało otacza wór powłokowo-mięśniowy , pokryty kutykulą i śluzem . Występują dwiewarstwy mięśni: okrężne i podłużne. Płyn wypełniający jamę ciała krąży oddzielnie w każdym odcinku. U pierścienic pojawił się układ...
Rozmnażanie wegetatywne
Rozmnażanie wegetatywne jest rodzajem rozmnażania bezpłciowego. Wśród roślin okrytozalążkowych wegetatywny sposób rozmnażania występuje często, odbywa się poprzez: – fragmentację organizmu macierzystego , np. oddzielenie pewnej części rośliny (sadzonki), tworzenie odkładów, szczepienie; – organy podziemne , które pełniąc funkcję spichrzową i przetrwalnikową, mogą służyć także do rozmnażania, np. kłącza, bulwy, cebule; – specjalne organy służące do rozmnażania wegetatywnego, np....
Narządy wymiany gazowej
U małych organizmów wodnych i z siedlisk wilgotnych oddychanie odbywa się całą powierzchnią ciała . U wyższych bezkręgowców i kręgowców występują narządy oddechowe , które zapewniają dodatkowe powierzchnie wymiany gazowej. U zwierząt wodnych wykształciły się skrzela – najpierw zewnętrzne w postaci wyrostków ciała, później wewnętrzne, zbudowane z wielu blaszek opłukiwanych przez wodę i ukrytych w specjalnych komorach. U zwierząt lądowych ze względu na możliwość wyschnięcia powierzchni...
Rodzaje odporności
U zwierząt i człowieka występują dwa rodzaje odporności uwidoczniające się w odpowiedzi immunologicznej: odporność nieswoista i odporność swoista, które nawzajem się uzupełniają.
Aparat Golgiego
Zbudowany jest ze stosów spłaszczonych cystern, w których białka i lipidy, a u roślin także polisacharydy utworzone w retikulum endoplazmatycznym są modyfikowane i sortowane, a następnie transportowane dalej (np. na zewnątrz komórki) w tzw. pęcherzykach sekrecyjnych odrywających się od cystern. U roślin w aparacie Golgiego syntetyzowane są polisacharydy potrzebne do budowy ściany komórkowej.
Wodne strefy życia
Charakteryzują się dużą niejednorodnością, wynikającą ze zróżnicowania warunków panujących w zbiornikach wodnych. Organizmy występujące w zbiornikach wodnych można podzielić na kilka grup ekologicznych: – plankton – organizmy drobne, biernie unoszone przez wodę, dzieli się je na fitoplankton i zooplankton; – nekton – zwierzęta aktywnie pływające w wodzie; – bentos – organizmy denne autotroficzne i heterotroficzne; – neuston – drobne organizmy żyjące na granicy wody i atmosfery; –...
Odbiór bodźców
Do organizmu docierają ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego różnorodne sygnały, które stanowią informację o stanie tego środowiska, a zwłaszcza o zachodzących w nim zmianach. Sygnały te odbierane przez organizm wyzwalają określoną reakcję; są zatem bodźcami. Odbiór bodźców polega na zamianie różnorodnych sygnałów optycznych, akustycznych, mechanicznych, chemicznych na impulsy nerwowe, które są następnie przewodzone przez komórki nerwowe.
Strunowce
Strunowce, mimo zróżnicowania budowy, łączy wspólny plan budowy. Cewka nerwowa , z której u kręgowców rozwija się centralny układ nerwowy w postaci mózgu i rdzenia kręgowego , znajduje się po stronie grzbietowej ciała. Pod cewką nerwową równolegle do niej leży struna grzbietowa , stanowiąca wewnętrzny, tkankowy szkielet osiowy. Niższe strunowce posiadają strunę grzbietową przez całe życie, u kręgowców zostaje zastąpiona przez kręgosłup . Pod struną grzbietową biegnie przewód pokarmowy,...
Odżywianie
Grzyby są saprofitami lub pasożytami. Niektóre żyją w symbiozie z innymi organizmami. Obecność ściany komórkowej sprawia, iż enzymy trawienne wydzielają do swego otoczenia. Rozkładają one znajdujące się tam złożone związki organiczne. Powstałe w ten sposób związki o budowie prostszej wchłaniane są przez liczne strzępki. Grzyby saprofityczne przerastają strzępkami podłoże, rozkładając związki organiczne pochodzące z martwych szczątków, natomiast pasożyty pobierają substancje pokarmowe...
Krainy zoogeograficzne
Również na podstawie odmienności fauny różnych regionów świata wyróżnia się następujące krainy zoogeograficzne: – kraina antarktyczna, – kraina australijska, – kraina etiopska, – kraina madagaskarska, – kraina orientalna, – kraina nearktyczna, – kraina neotropikalna, – kraina palearktyczna. Rozmieszczenie krain zoogeograficznych
Retikulum endoplazmatyczne
Retikulum endoplazmatyczne (siateczka śródplazmatyczna, ER) Składa się z kanalików i pęcherzyków, które w cytoplazmie tworzą labirynt przestrzeni zamkniętych błonami wewnątrzkomórkowymi, utrzymującymi łączność z otoczką jądrową i błoną komórkową oraz z błonami innych organelli. ER umożliwia wyodrębnienie w komórce rejonów, w których przebiegają różne reakcje. Bierze też udział w transporcie. Wyróżnia się retikulum endoplazmatyczne gładkie oraz szorstkie, gdy do powierzchni jego błony...
Składniki pokarmowe
W skład pokarmu heterotrofów wchodzą związki nieorganiczne oraz organiczne. Do podstawowych związków organicznych należą: białka, węglowodany, lipidy, witaminy oraz kwasy nukleinowe. Związkami nieorganicznymi są woda oraz substancje mineralne. Składniki mineralne zawierają wiele pierwiastków potrzebnych organizmowi. Ze względu na zapotrzebowanie organizmu na te pierwiastki dzieli się je na makroelementy i mikroelementy. Niektóre są materiałem budulcowym jako składniki szkieletu (Ca, P,...
Tkanki roślinne
U roślin wyróżnia się tkanki twórcze i stałe. Tkanki twórcze odpowiadają za wzrost rośliny, dając początek tkankom stałym. Te z kolei zbudowane są ze zróżnicowanych komórek i pełnią określone funkcje w organizmie. Najwyższy poziom rozwoju osiągnęły tkanki roślin nasiennych, stąd poniższa charakterystyka dotyczy tkanek u tej grupy roślin.
Pijawki
Pijawki nie mają wyodrębnionej głowy. Cechuje je brak parapodiów i szczecinek, obecność przyssawek , obojnactwo i rozwój prosty. Są drapieżnikami lub pasożytami żywiącymi się krwią, np. pijawka lekarska , pijawka końska , pijawka rybia .
Rośliny okrytonasienne
Okrytonasienne stanowią największą grupę roślin na Ziemi. Charakterystyczną ich cechą są okryte zalążki otoczone zrośniętymi w postaci słupka owocolistkami. W porównaniu z nagonasiennymi zachodzi u nich dalsza redukcja gametofitu. Proces płciowy ma specjalny charakter i nosi nazwę podwójnego zapłodnienia . Ponadto następuje dalsze zróżnicowanie anatomiczne, czego jednym z przykładów jest występowanie w drewnie naczyń . Kwiat, owoc, nasienie oraz cykl rozwojowy roślin okrytonasiennych...
Osłonice
Żyją w morzach, prowadząc z reguły osiadły tryb życia. Mają beczułkowate lub workowate ciało okryte osłonką – tuniką zbudowaną z substancji organicznej zwanej tunicyną, zbliżoną składem do celulozy. Przynajmniej w stadium larwalnym posiadają strunę grzbietową . W gardzieli mają szpary skrzelowe . Układ krwionośny jest otwarty, układu wydalniczego brak. Cewka nerwowa ulega u form dorosłych znacznej redukcji. Są obojnakami. Larwy żyją wolno. Przedstawicielem osłonic jest żachwa ....
Oddychanie
Większość protistów oddycha w sposób tlenowy, przy czym wymiana gazowa zachodzi całą powierzchnią ciała. Beztlenowo oddychają formy pasożytnicze.
Dane z zakresu genetyki molekularnej
Dane z zakresu genetyki molekularnej dotyczą częstości zachodzenia mutacji w materiale genetycznym, bowiem im większe pokrewieństwo, tym większe podobieństwo sekwencji nukleotydów w DNA. Służy temu m.in. analiza mitochondrialnego DNA, który jest dziedziczony w linii żeńskiej, a także analiza sekwencji intronów, czyli tych części DNA, które nie kodują żadnych istotnych informacji dotyczących białek. Badania te są wykorzystywane do określania pokrewieństw i dróg ewolucji organizmów. Ponadto...
Bezpośrednie dowody ewolucji
Dowodami bezpośrednimi (paleontologicznymi) są szczątki kopalne lub ślady działalności organizmów z minionych epok geologicznych, które pokryte warstwą osadów uległy skamienieniu (fosylizacji). Wśród skamieniałości wyróżnia się: – elementy szkieletowe, jak kości, muszle, zęby, zdrewniałe części roślin, np. kości dinozaurów, pnie kopalnych paprotników; – odlewy w składach osadowych, np. odlewy muszli amonitów; – odciski w skałach osadowych lub bryłach węglowych, np. odcisk praptaka,...
Znaczenie w przyrodzie
– saprofityczne grzyby, rozkładając szczątki organiczne, pełnią rolę reducentów w ekosystemach; – porosty są organizmami pionierskimi; – mikoryza grzybów z korzeniami umożliwia roślinom lepsze zaopatrzenie w wodę i sole mineralne; – pasożytnicze grzyby atakują inne organizmy; – grzyby stanowią pokarm dla różnych zwierząt.
Wzrost i rozwój roślin
Wzrost rośliny polega na powiększaniu się jej rozmiarów, co można określić ilościowo. Zachodzi on poprzez podziały komórek i ich wydłużanie się. U roślin podziały komórek odbywają się w tkankach twórczych (merystemy wierzchołkowe, interkalarne, boczne). Wydłużanie się komórki następuje w strefie wzrostu (elongacyjnej). Rozwój polega na następujących po sobie zmianach ilościowych i jakościowych, które zachodzą w ciągu życia rośliny. Uwidoczniają się one w morfologii, anatomii oraz...
Przegląd roślin okrytonasiennych
Systematyka roślin okrytonasiennych nie jest ostatecznie ustalona. Tradycyjnie rośliny okrytonasienne dzieli się na dwie klasy: dwuliścienne i jednoliścienne. Grupy te różnią się między sobą szeregiem cech. Dwuliścienne Jednoliścienne zarodek z dwoma liścieniami zarodek z jednym liścieniem nasiona bielmowe lub bezbielmowe nasiona przeważnie bielmowe liście proste lub złożone o różnej postaci, z nerwacją dłoniastą lub pierzastą liście...
Trylobitowce
Trylobitowce stanowią grupę wymarłych stawonogów, które żyły w erze paleozoicznej. Miały wiele par członowanych odnóży i chitynowy pancerz. Ich kopalne szczątki jako skamieniałości przewodnie mają istotne znaczenie w przeprowadzaniu korelacji warstw skalnych.
Funkcje układu nerwowego
Cechą układu nerwowego jest szybki przekaz sygnałów na duże odległości, który odbywa się w postaci impulsów elektrycznych , przesyłanych wzdłuż błony komórkowej neuronu. Przekazanie sygnału między komórkami nerwowymi, nerwowymi i mięśniowymi lub nerwowymi i gruczołowymi odbywa się przez synapsy , najczęściej dzięki wydzieleniu substancji chemicznej zwanej neuroprzekaźnikiem .
Polisacharydy
Polisacharydy (wielocukry) Mają budowę prostych lub rozgałęzionych łańcuchów, powstałych w wyniku kondensacji bardzo wielu cząsteczek cukrów prostych, łączących się wiązaniami glikozydowymi. Nierozpuszczalne w wodzie, w obecności enzymów ulegają hydrolizie. Wielocukrem jest np. skrobia, glikogen, celuloza,chityna. Skrobia – powstaje przez kondensację cząsteczek glukozy, tworzących dwa łańcuchy: nierozgałęzionej amylozy i rozgałęzionej amylopektyny; u roślin materiał zapasowy. Glikogen...
Jeżowce
Jeżowce mają ciało kuliste, niekiedy lekko spłaszczone, pokryte kolcami, które są ruchomo połączone z wapiennym pancerzem. Cechą charakterystyczną jest posiadanie narządu gębowego, zwanego latarnią Arystotelesa, umożliwiającego pobieranie i rozdrabnianie pokarmu. Jeżowce żyją na różnych głębokościach i podłożu. Są drapieżnikami, roślinożercami, mułożercami.
Układ wydalniczy
Narządy wchodzące w skład układu wydalniczego usuwają z organizmu nadmiar wody, uczestniczą w osmoregulacji oraz usuwają końcowe produkty przemiany materii zawierające azot. U dwuwarstwowych bezkręgowców wydalanie odbywa się całą powierzchnią ciała . U zwierząt, które w rozwoju zarodkowym wykształcają mezodermę, podstawową jednostką strukturalną oraz funkcjonalną narządów osmoregulacji i wydalania jest kanalik. Najbardziej pierwotnymi strukturami są protonefridia (np.u płazińców)....
Merystemy pierwotne
Merystemy pierwotne wywodzą się z tkanek embrionalnych zarodka. Stąd też zachowują zdolność do podziału przez całe życie. Wyróżnia się merystemy wierzchołkowe oraz interkalarne. – Merystemy wierzchołkowe (stożki wzrostu) umożliwiają wzrost na długość oraz pierwotny przyrost na grubość korzeni i pędów. – Merystemy interkalarne (wstawkowe) powodują także wzrost na długość (np. traw), ale znajdują się w łodydze ponad nasadami liści u podstawy międzywęźli. Powstają przez odsunięte przez...
Cytoplazma
Stanowi ją zawartość komórki wypełniająca przestrzeń między błoną komórkową a jądrem (oraz tonoplastem w komórkach roślinnych). Składa się na nią cytoplazma podstawowa (cytozol), z zanurzonym w niej systemem wewnątrzkomórkowych błon oraz siecią struktur cytoszkieletu. Cytozol ma postać roztworu koloidowego, cechującego się odwracalnymi zmianami stanu zolu w żel. Jest w ciągłym ruchu (ruch rotacyjny, cyrkulacyjny, pulsacyjny). Zawiera białka, lipidy, cukry oraz jony soli mineralnych....
Receptory skóry
Receptory skóry mają postać zakończeń neuronów czuciowych. Niektóre z nich są otoczone przez komórki towarzyszące, które tworzą łącznotkankową torebkę. Należą do mechanoreceptorów, termoreceptorów, nocyreceptorów. Wyróżnia się receptory czucia powierzchniowego zlokalizowane w różnych warstwach skóry oraz receptory czucia głębokiego znajdujące się w mięśniach, naczyniach krwionośnych, trzewiach.
Pierwiastki chemiczne budujące żywe organizmy
Organizmy żywe zbudowane są z tych samych pierwiastków, co materia nieożywiona, ale budujące je pierwiastki występują w innych proporcjach i pobierane są w sposób wybiórczy. Porównanie składu pierwiastkowego materii nieożywionej i organizmów żywych
Budowa komórki
Komórka jest elementarną jednostką strukturalną żywych organizmów, która wykazuje wszystkie właściwości istot żywych, dzięki zachodzącym w niej przemianom materii i energii. Jest najmniejszym żywym układem, jaki może stanowić samodzielny organizm lub wchodzić w skład organizmu wielokomórkowego. Wielkość komórki waha się od 10 do 100 μm, choć u niektórych bakterii może wynosić poniżej 1 μm, albo osiągać pokaźne rozmiary, np. jaja ptaków, włókna sklerenchymatyczne u niektórych roślin, wypustki...
Namorzyny
Namorzyny (lasy mangrowe) są specyficznym biomem, charakterystycznym dla wybrzeży morskich strefy międzyzwrotnikowej, w zasięgu pływów morskich, Składają się z wiecznie zielonych drzew i krzewów przystosowanych do ruchomego podłoża zalewanego słoną wodą. Stąd posiadają korzenie podporowe i oddechowe.