Literatura

Starożytność : Mity

Mit ikaryjski – Dedal, ojciec Ikara, doleciał na skonstruowanych przez siebie skrzydłach do brzegu, ale Ikar wpadł do morza i utonął, bo za bardzo zbliżył się do słońca, które roztopiło wosk skrzydeł. Jest ucieleśnieniem nierozsądnych marzeń, tęsknoty za pokonywaniem przestrzeni i poszukiwaniem wolności. Mit prometejski – Prometeusz z miłości do ludzi wykradł ogień z Olimpu. Za karę został przykuty do skały, a sępy wciąż wyjadały nieustannie odrastającą mu wątrobę. Symbolizuje...

Bilbia : Co nam zostało?

Nawiązania do tematów i bohaterów biblijnych, jak i do samej księgi są obecne w każdej następnej epoce literackiej. • Średniowiecze – z tradycją biblijną związane są takie gatunki,jak misterium, jasełka, kazania, pieśni. Ważne są pierwsze tłumaczenia Biblii ( Psałterz floriański , Psałterz puławski ). • Renesans – tłumaczenia psalmów, które wykorzystywano jako modlitwy (Jan Kochanowski, Mikołaj Rej, Mikołaj Sęp-Szarzyński). Postacie biblijne przywołuje w swoich Kazaniach...

Najważniejsze motywy i tematy romantyczne

Mesjanizm – w ujęciu jednostkowym i narodowym. Literatura propagowała mit jednostki, która spełnia swoją misję, poświęcając swoje cierpienie za innych. W końcu cechami mesjasza są tytanizm i prometeizm. W takim rozumieniu mesjaszem był Konrad z Dziadów i Konrad Wallenrod. Bardzo modne było w tych czasach traktowanie niewoli Polski jako misji kraju wybranego, aby odkupić świat. Miłość romantyczna – jest osią życia bohatera romantycznego, ale wskazuje też na niesprawiedliwości...

Dwudziestolecie Międzywojenne : Teatr

Polskim pionierem teatru wizyjno-symbolicznego był Stanisław Wyspiański, a kontynuował jego myśl Leon Schiller. Był orędownikiem tzw. teatru ogromnego, czyli teatru poetyckiego, który swoje korzenie ma przede wszystkim w polskich dramatach romantycznych i neoromantycznych. Nie chciał przez to umniejszać znaczenia teatru staropolskiego i szekspirowskiego. Jego najsłynniejsze inscenizacje z czasów dwudziestolecia międzywojennego to Dziady i Nie-Boska komedia . Bardzo znaczącym teatrem tego...

Literatura współczesna : Zapamiętaj tych pisarzy

Jerzy Andrzejewski (1909-1983) – prozaik, publicysta i felietonista. W 1936 r. wydał pierwszy tom opowiadań Drogi nieuniknione , w czasie wojny działał w podziemiu, organizując działalność kulturalną. Współpracował z „Twórczością” i „Literaturą”. W latach 1952-1957 poseł na sejm. Krzysztof Kamil Baczyński (1921-1944) – tworzył głównie w czasie okupacji, zdążył wydać tylko dwa tomy wierszy: Wiersze wybrane i Arkusz poetycki . Pierwszy powojenny tom, odtworzony z rękopisów Śpiew z...

Barok : Najważniejsze motywy i tematy

Miłość – dworska, lekka, flirt, ale też pokazywana jako uczucie ogarniające całe życie, uczucie, które można przeciwstawić nawet śmierci. Miłość pokazywano także w intymnej relacji z Bogiem. Mit Sarmaty – ten motyw wiąże się z szerszym widzeniem– z troską o ojczyznę. Efektem jest negatywna ocena ówczesnej rzeczywistości i, w odpowiedzi na taki stan, wskrzeszenie przez twórców postaci Sarmaty jako idealnego patrioty (np. Pamiętniki Paska, ale też Niepróżnujące próżnowanie...

Środki poezji barokowej

budowanie obrazu na kontraście, epatowanie brzydotą, paradoksy, oksymorony, np. gorący lód, zimny ogień, hiperbola, czyli przesadne kreowanie jakiegoś zjawiska, anafora, czyli rozpoczynanie kolejnych wersów od tego samego zwrotu lub słowa, przestawny szyk wyrazów w zdaniu.

Romantyzm : Literatura powszechna

• Cierpienia młodego Wertera (Johann Wolfgang Goethe) – biblia romantyków, która wykreowała nowy model bohatera (czyli bohatera werterowskiego), a nawet styl życia. Nadwrażliwy Werter nie umie poradzić sobie z uczuciem do Loty, przeżywa ból świata (niem. Weltschmerz), ucieka od rzeczywistości– najpierw w zachwyt przyrodą i literaturą, a potem w samobójstwo. • Eugeniusz Oniegin (Aleksander Puszkin) – poemat dygresyjny pokazujący szczegóły życia rosyjskiej arystokracji na wsi i w...

Romantyzm : Nazwa epoki i ramy czasowe

Nazwa wywodzi się od łacińskiego słowa romanus , czyli rzymski.W średniowieczu określenia „romański” używano w odniesieniu do języków m.in. Celtów i Galów, którzy zamieszkiwali prowincje rzymskie. „Romancami” zwano ich niezwykłe legendy i baśnie, a ponieważ ich kultura i twórczość fascynowała twórców XIX-wiecznych, więc nazwano ich romantykami, a całą epokę– romantyzmem. W Europie romantyzm zawiera się pomiędzy Wielką Rewolucją Francuską (1789) a Wiosną Ludów (1848). W Polsce epokę...

Średniowiecze : Najważniejsze motywy i tematy

Historia państwa – najwięcej wnosi do tego tematu literatura historiograficzna (dzieła Wincentego Kadłubka, Galla Anonima, Jana Długosza). Śmierć – obecna zarówno w konwencji tańca śmierci (w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią ), jak i w utworach religijnych, gdzie pojawia się motyw rozpaczy po śmierci Chrystusa ( Lament Świętokrzyski ). Tematy społeczne oraz obyczajowe znajdziemy w Satyrze na leniwych chłopów , w wierszu Słoty O zachowaniu się przy stole . Tematyka...

Dwudziestolecie Międzywojenne : Nazwa epoki i ramy czasowe

Epoka trwała od 1918 r. do agresji Niemiec na Polskę w 1939 r., która zapoczątkowała II wojnę światową. Nazwa jest więc uwarunkowana historycznie, bo epoka umiejscowiła się pomiędzy dwoma wojnami światowymi.

Renesans : Nazwa epoki i ramy czasowe

Odrodzenie i renesans to dwie równoprawne nazwy epoki, która wskrzesza ideały antyku, tłumaczy literaturę tamtego czasu, interesuje się jego historią, a ówczesnych uczonych uważa za autorytety. Ideały te miałyby posłużyć do odrodzenia takiego widzenia świata, w którego centrum stoi człowiek. W Polsce odrodzenie obejmuje okres od końca XV w. do końca XVI w. Historycznym momentem zamykającym epokę jest 1584 r. (data śmierci Jana Kochanowskiego).

Wielkie dzieła pozytywistyczne

Gatunki literackie oświecenia

Gatunki literackie oświecenia: bajka hymn komedia oda poemat heroiczny poemat heroikomiczny powieść satyra sielanka tragedia

Literatura współczesna : Prądy literackie

Socrealizm – doktryna dotycząca sztuki, ogłoszona w ZSRR w latach 30., do Polski trafiła w 1949 r. po zjeździe Związku Literatów Polskich. W centrum zainteresowania twórców socrealistycznych stali pozytywni bohaterowie pracujący dla dobra miast i wsi, a dla kontrastu – negatywne postacie z Zachodu. Turpizm – wprowadza do utworu elementy brzydoty w celu wywołania szoku estetycznego. W polskiej poezji pojawił się po1956 r.; posługiwali się nim m.in. Stanisław Grochowiak, Zbigniew...

Średniowiecze : Cechy i idee literatury

Anonimowość – autorzy często nie ujawniali swojego nazwiska, jakby wpisując się w konwencję, że najważniejsza jest jedynie wartość dzieła. Dwujęzyczność – w literaturze obok siebie funkcjonuje łacina i języki narodowe. Łacina pełniła wtedy funkcję uniwersalnego języka wszystkich wykształconych ludzi i dlatego kolejne książki tworzono też po łacinie. Teocentryzm – filozofia, która uznaje Boga za centrum wszystkiego, stwórcę świata i tego, który ustanowił normy moralne. Ludzie...

Oświecenie : Co nam zostało?

• Głęboki racjonalizm i dążenie do precyzji językowej. • Wiersze Jakuba Jasińskiego i sielanki Franciszka Karpińskiego przeniknęły do kultury ludowej. • Kolęda „ Bóg się rodzi... ” Franciszka Karpińskiego jest jedną z najpopularniejszych kolęd. • Komedie Bogusławskiego i Niemcewicza do tej pory pojawiają się na scenach polskich teatrów. • Od czasów oświecenia zaczął się rozwój polskiej prasy.

Najważniejsze gatunki biblijne

Hymn – uroczysta i podniosła pieśń pochwalna napisana na cześć jakiegoś bóstwa, ukochanej osoby lub ojczyzny. Może też opiewać jakąś ideę. Jej odmiana liturgiczna jest śpiewana w czasie nabożeństw. Szczególnie rozbudowane są hymny protestanckie. Przypowieść – tekst, który, używając prostych paraboli, pokazuje głębokie prawdy dotyczące życia i funkcjonowania człowieka. Fabuła jest tylko ilustracją prawd filozoficznych (np. przypowieść o synu marnotrawnym). Przysłowie – zdanie...

Oświecenie : Najważniejsze motywy i tematy

Człowiek i cały świat, w którym żyje i od którego zależy, złożoność natury ludzkieji słabości człowieka – to wszystko zgrabnie portretował w swoich bajkach Ignacy Krasicki. Na ten temat wypowiadalisię też w swoich dziełach m.in. Wolter i Rousseau. Dojrzewanie – zainteresowanie zasadami edukowania młodego człowieka i jego wychowywaniem, a więc wpływaniem na rozwój i dojrzewanie wiązało się na pewno z Komisją Edukacji Narodowej, reformami Konarskiego i odrzuceniem jezuickiego systemu...

Nazwa epoki i ramy czasowe

W Polsce epoka zawiera się w latach 1890-1918. Rok 1890 jest uważany za początek nowej epoki, bo wtedy debiutują poeci młodopolscy i do kraju napływa literatura europejska, natomiast data zamykająca jest cezurą historyczną (koniec I wojny światowej i odzyskanie niepodległości). W Polsce, podobnie jak w Niemczech, Włoszech i Francji, podkreślano modernistyczną ideologię młodzieży końca XIX w. Stąd wzięły się terminy, którymi określa się tę epokę: • modernizm – z niem. modern ; oznacza...

Cechy i idee literatury pozytywistycznej

Eksponowanie wątków historycznych. Literatura tendencyjna i dynamiczny rozwój publicystyki propagującej idee nowej epoki. Proza realistyczna i naturalistyczna. Utylitaryzm i dydaktyzm literatury.

Młoda Polska : Zapamiętaj te pojęcia

• Filister – mieszczuch, dorobkiewicz lub urzędnik, dbający o pozory i zniewolony swoimi mieszczańskimi zasadami. • Ludomania – fascynacja wsią i jej kulturą. Jej owocem były inteligencko-chłopskie śluby. • Oniryzm – wprowadzenie poetyki snu do utworu literackiego. • Sztuka dla sztuki – nadrzędne hasło sztuki, która nie może służyć żadnym utylitarnym celom.

Literatura współczesna : Co jeszcze ciekawego dzieje się w literaturze i teatrze?

Janusz Głowacki (ur. 1938) – prozaik, dramaturg, felietonista. Na przełomie lat 60. i 70. powstaje film Andrzeja Wajdy Polowanie na muchy oparty na twórczości Głowackiego. Prawdziwym przebojem staje się stworzony we współpracy z Markiem Piwowskim film Rejs. Największym sukcesem dramaturgicznym jest Antygona w Nowym Jorku (grana od 1992 r.w USA i w Europie). Jego twórczość jest tłumaczona na wiele języków. Ostatnie znane książki to: Ostatni cieć (2001), Z głowy (2004) i Jak być...

Literatura współczesna : Wielkie dzieła

ROMANTYZM

Literatura współczesna : Cechy i idee literatury

Drugi obieg – w latach 70. powstał niezależny ruch wydawniczy, aby publikować materiały zatrzymane przez cenzurę. Dzięki drugiemu obiegowi do czytelnika trafiły dzieła Miłosza, Gombrowicza, Mała apokalipsa Konwickiego. Egzystencjalizm – współczesny kierunek filozoficzny interesujący się pojedynczymi losami jednostki, która jest wolna i odpowiedzialna. Dla egzystencjalizmu charakterystyczne jest poczucie samotności wobec Boga, dążenie do zbawienia, lęki rozpacz, a także przekonanie,...

Renesans : Literatura powszechna

• Dekameron (Giovanni Boccaccio) – jest to zbiór 100 nowel– opowieści, które snuło przez 10 dni 10 osób (siedem kobiet i trzech mężczyzn), którzy uciekli z miasta przed szalejącą tam zarazą. Tematyka tych opowieści to mieszanka miłości (duchowej i cielesnej), zdrad, ekscesów zakonników, mnichów,a także sposobów na zdobycie kochanki. • Hamlet (William Szekspir) – Hamlet jest księciem duńskim;jego stryj zamordował mu ojca i poślubił jego matkę. Jest też narzeczonym Ofelii, którą...

Stary Testament

• Księga Hioba – historia tytułowego bohatera jest opowieścią o tym, czego człowiek się najbardziej boi – biedy, choroby i śmierci najbliższych, oraz o niezawinionych nieszczęściach.Wyłania się z niej morał, że lepiej jest być bogobojnym i uczciwym człowiekiem, bo tylko taka osoba umie w cierpieniu odnaleźć sens i zaufać Bogu. • Księga Koheleta – słynna ze względu na filozoficzny wydźwięk i przedstawienie wszystkiego, co ziemskie jako„marności nad marnościami”, bo „wszystko z prochu...

Pozytywistyczna literatura powszechna

• Ojciec Goriot (Honoré de Balzac) – wycinek z pełnego kontrastów życia Paryża z początku XIX w. Zestawienie starego Goriota i młodego Rastignaca mieszkających w tanim pensjonacie pokazuje, że w świecie zawsze toczy się walka, a środkami są kłamstwo, podstęp i zdrada wszystkich zasad. • Opowieść wigilijna (Karol Dickens) – w atmosferze Bożego Narodzenia samotny skąpiec spotyka kilka postaci z zaświatów; przechodzi metamorfozę i zaczyna rozumieć, że w życiu trzeba dzielić się...

Dwudziestolecie Międzywojenne : Wielkie dzieła

Oświecenie : Wielkie dzieła

Dwudziestolecie Międzywojenne : Zapamiętaj te pojęcia

• Behawioryzm – szkoła psychologiczna, która odrzucała introspekcjonizm i zajmowała się jedynie zachowaniami człowieka. Jej wpływ na literaturę to odrzucenie introspekcji w charakterystyce bohatera oraz wydarzeń i proza dialogu (np. u Hemingwaya). • Kubizm – kierunek artystyczny, który kształty sprowadza do figur geometrycznych. Celem artysty jest tworzenie od nowa, możliwość innego, nieschematycznego spojrzenia. Pierwszym twórcą kubistycznym był Pablo Picasso. • Psychoanaliza –...

Cechy i idee literatury młodopolskiej

chłopomania dekadentyzm hasło „sztuka dla sztuki”, ludowość neoromantyzm splin synteza sztuki.

Nowy Testament

• Apokalipsa św. Jana – zamykające Biblię proroctwo, czyli odsłonięcie losów świata. Posługując się symbolami i znakami, ukazuje walkę dobra ze złem, panujący chaos i powracający ład. Najsłynniejsze symbole to czterech jeźdźców – ten na białym koniu oznacza zwycięstwo, na rudym – wojnę, na czarnym– głód, a na białym – śmierć. Istotne jest też siedem pieczęci, które zamykają siedem odsłon wizji przyszłości świata. • Hymn o miłości z Listu św. Pawła do Koryntian – miłość jest tu...

Średniowiecze : Literatura powszechna

• Boska komedia (Dante Alighieri) – opowieść o podróży człowieka przez zaświaty. Piekło jest tu podzielone na dziewięć kręgów; najwyżej siedzą dzieci zmarłe bez chrztu, niżej ludzie zmysłowi, a jeszcze niżej obżartuchy i smakosze. Nad wejściem do piekła słynna przestroga: „Porzućcie nadzieję, którzy tu wchodzicie”. • Dzieje Tristana i Izoldy – najsłynniejszy romans średniowieczny i skomplikowana historia miłości. Z grobu Tristana wyrośnie głóg, który wrośnie w grób Izoldy, co...

Barok : Co nam zostało?

• Misterne, kunsztowne budowanie poezji (kilka nurtów poetyckich, które „bawiły się” słowem). • Pamiętniki Paska jako najlepszy z epoki zapis obyczajów. • Arcydzieło epistolografii, czyli zbiór listów króla Jana III Sobieskiego do królowej Marysieńki.

Starożytność : Najważniejsze motywy i tematy

Bunt (np. Antygony przeciwko zasadom, które chce na niej wymóc Kreon; bunt ludzi wobec bogów). Konflikt tragiczny – konieczność wyboru między dwiema równoważnymi wartościami. Przykładem klasycznego konfliktu tragicznego są losy Antygony, która musi wybrać między posłuszeństwem wobec Kreona, czyli władcy, a kierowaniem się regułami ustalonymi przez bogów. Motywy z mitologii (Ariadna, Ikar i Dedal, wojna trojańska, Prometeusz, Herkules). Starożytny rycerz (np. Hektor) – staje...

Gatunki literackie baroku

Diariusz – dziennik, w którym na bieżąco, bez zbytniej dbałości o formę notowane są kolejne wydarzenia. Są ciekawym źródłem dla badaczy historii i kultury tamtej epoki. Emblemat – połączenie obrazu i słowa; wypowiedzi tworzące formę charakterystyczną dla XVII w. Emblemat składa się z trzech części: motta, ilustracji i wiersza. Madrygał – krótki wiersz miłosny należący do poezji dworskiej, który wynosił na piedestał piękno i zalety kobiecości. Madrygały pisał np. Morsztyn....

Renesans : Zapamiętaj tych pisarzy

Jan Dantyszek (1485-1548) – autor łacińskich wierszy, najchętniej sięgał po krótkie formy – epigramaty. Napisał wiele epitafiów i epitalamiów (czyli utworów nagrobnych i weselnych). W połowie życia odkrył powołanie kapłańskie, a z czasem pełnił nawet funkcje biskupie. Łukasz Górnicki (1527-1603) – wykształcony we Włoszech, przeniósł ideały dobrego dworzanina do Polski. Jego bohater (z książki Dworzanin polski) jest przeciwstawny wzorowi parenetycznemu ziemianina Reja. Klemens...

Barok : Wielkie dzieła

Gatunki literackie renesansu

pochodzące z antyku : — dialog, — fraszka, — pieśń, — sielanka, — tragedia, — tren; pochodzące ze średniowiecza : — kazanie, — kronika, — misterium, — sonet.

Bilbia : Najważniejsze motywy i tematy

działalność apostołów i pierwsze lata działania Kościoła odkupienie ludzkości stworzenie świata i człowieka walka dobra ze złem życie i działalność Jezusa

Pozytywizm: Ważni bohaterowie literaccy

Andrzej Kmicic – główny bohater Potopu Henryka Sienkiewicza. Początkowo jest zabijaką, lubi wypić, ale z powodu miłości do Oleńki zmienia się w żarliwego patriotę i bohatera. Stanisław Wokulski – kupiec, właściciel wielkiego domu galanteryjnego; ambitny, zdolny, odnoszący sukcesy. Kocha nieszczęśliwie Izabelę Łęcką i ta pełna idealizmu miłość upodabnia go bohaterów epoki wcześniejszej. Pełna poświęceń praca, by zdobyć kobietę, pozwala go jednak zakwalifikować jako pozytywistę....

Starożytność : Nazwa epoki i ramy czasowe

Terminem „starożytność” określa się czasy od około 4000 lat p.n.e.do 476 r. n.e. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego). Natomiast pojęcie „antyk” odnosi się do kultury śródziemnomorskiej (Grecji i Rzymu) do V w. n.e. Ten dorobek kulturowy określa się jako klasyczny (w znaczeniu: doskonały) i obok Biblii jest uważany za pierwowzór etyki i estetyki cywilizacji europejskiej.

Prądy literackie Baroku

Gongoryzm – hiszpański rodzaj poezji barokowej, od nazwiska twórcy Luisa de Gongory. Równie kunsztowna w formie, ale dodatkowo trudna w odbiorze, bo najczęściej filozoficzna w treści. Taką poezję nazywano kultyzmem, bo jej odbiorcami byli ludzie dobrze wykształceni, pochodzący z wyższych warstw społecznych. Klasycyzm – nurt francuski, który przywoływał antyczne wzorce, autorytety; powstał nawet podręcznik – Sztuka poetycka – dla poetów, którzy chcieli tworzyć w klasycystycznym duchu....

Oświecenie : Cechy i idee literatury

Twórcy sięgali po wszystkie rodzaje literackie – epikę, lirykę i dramat, ale ze względu na cel dydaktycznego oddziaływania na czytelnika najrzadziej wykorzystywano lirykę osobistą.

Młoda Polska : Ważni bohaterowie literaccy

Aniela Dulska – symbolizuje kobietę ograniczoną, fałszywą,hołdującą moralności na pokaz; reprezentuje kołtuńskie mieszczaństwo. Na ten portret składa się jej stosunek wobec sąsiadów, dalszej rodziny, męża i wreszcie jej zachowanie, gdy okazuje się, że syn ma romans ze służącą. Chochoł – opatulony na zimę krzak róży stał się symbolem ukrytych pokładów siły, nadziei na przyszłość, ale też braku możliwości na dziś. Jest też symbolem wyroczni, co widać, gdy w końcówce Wesela wciąga...

Romantyzm : Co nam zostało?

• Ballada jako gatunek, w uwspółcześnionej formie u Leśmiana. • Inna nazwa Młodej Polski to neoromantyzm, bo cała epoka nawiązuje do romantyzmu; podobny jest etos artysty, jednakże w Młodej Polsce jest już wyzwolony z pełnienia misji społecznej. • Nastrój, elementy świata baśniowego w literaturze Młodej Polski. • Dramat modernistyczny czerpie w dramatu romantycznego,zwłaszcza z utworów Słowackiego. • Poezja Norwida została odkryta i oceniona w okresie Młodej Polski. • Romantyzm jest ważnym...

Literatura współczesna : Literatura polska

Poezja Kolumbów • Elegia o... (chłopcu polskim) (Krzysztof Kamil Baczyński) – portret chłopca jako kruchej istoty, która nie ma możliwości sprzeciwu wobec zdarzeń historycznych, wpływających na jego biografię i przekreślających szansę na normalną przyszłość. Poezja starszego pokolenia wobec wojny • Bagnet na broń (Władysław Broniewski) – wiersz-manifest napisany przed wybuchem wojny, który wzywa do ofiarnej walki o wolność ojczyzny. • Campo di Fiori (Czesław Miłosz) –...

Renesans : Wielkie dzieła