profil

Słownik etymologiczny języka polskiego

Angielski Angielski SMS 155
Biologia Biologia Przewodnik szkolny 468
Biologia Biologia SMS 151
Chemia Chemia Przewodnik szkolny 555
Chemia Chemia SMS 132
Fizyka Fizyka SMS 277
Geografia Geografia SMS 100
Gramatyka polska Gramatyka polska SMS 147
Historia Historia Przewodnik szkolny 190
Literatura Literatura SMS 142
Niemiecki Niemiecki SMS 113
Słownik etymologiczny języka polskiego Słownik etymologiczny języka polskiego Słownik języka polskiego 7783
Słownik Frazeologiczny Słownik Frazeologiczny Słownik językowy 6690
Słownik języka polskiego Słownik języka polskiego Słownik językowy 804
Słownik motywów literackich Słownik motywów literackich Słownik języka polskiego 999
Słownik pisarzy Słownik pisarzy Słownik języka polskiego 184
Słownik postaci historycznych Słownik postaci historycznych Słownik historyczny 181
Wiedza o społeczeństwie Wiedza o społeczeństwie Przewodnik szkolny 200
#
# a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u w y z
poleca83%

na odlew

Kategoria: Lewy

1. przysłówek ‘o uderzeniu, ruchu ręką; z rozmachem, gwałtownie’;2. dawniej też ‘z lewej, od lewej strony’; 3. dawniej (od XV w.) odlew ‘od lewej strony’ utworzony od wyrażenia od lewa.

poleca91%

Cham

1. ‘człowiek ordynarny, grubiański, nieokrzesany; gbur, prostak’; 2. pogardliwie ‘wieśniak’; 3. w gwarach ‘człowiek podły, nikczemny’; 4. również ‘chan tatarski’ (XVI-XVII w.).

Sprawdź także
poleca80%

przypadek

Kategoria: przypaść

poleca100%

walny

Kategoria: Walić

1. ‘istotny, ważny, wielki; ogólny, powszechny’; 2. ‘mający wielkie znaczenie, decydujący, rozstrzygający’; 3. dawniej (XVI w.) ‘dzielny, tęgi’; od XIV w.

poleca100%

Łgać

‘mówić nieprawdę, kłamać’.

poleca92%

Nieszpory

‘nabożeństwo wieczorne’.

poleca67%

calić

Kategoria: Cały

‘ochraniać, zachować w całości’; formy występowały w XVII w.

poleca96%

Kiecka

‘spódnica, sukienka’.

poleca88%

Śniadanie

‘posiłek poranny’.

poleca77%

Kilka

Liczebnik nieokreślony ‘nieokreślona liczba większa od dwóch, a mniejsza od dziesięciu’.

poleca100%

Ujrzeć

‘zobaczyć, zaobserwować’.

poleca100%

autorament

Kategoria: Autor

1. początkowo jako termin wojskowy ‘zaciąg wojska’, ‘sposób zaciągu, organizacji i uzbrojenia wojska’ (w tym znaczeniu używany w odniesieniu do realiów historycznych); 2. w pol. ogólnej w znaczeniu abstrakcyjnym‘typ, rodzaj, moda, gatunek, pokrój’; 3. współcześnie tendencja do zawężania znaczenia do sytuacji negatywnych; od XVI w.; zapożyczenie z łac. auctoramentum ‘obowiązek służby, powinność, kontrakt żołnierski’; do XVIII w. słowo występowało także w postaci auktorament

poleca100%

Bochenek

‘forma, bryła ciasta, bryła chleba’.

poleca90%

rejestracja

Kategoria: Rejestr

poleca100%

ganiać

Kategoria: Gonić

1. ‘biegać, pędzić, uganiać się’; 2. ‘ścigać, starać się złapać; popędzać,poganiać’; w stpol. w XV w. tylko w formie przedrostkowej poganiać ‘pędzić, gnać przed sobą’; ogsłow. (por. stczes. haneti ‘biegać, pędzić, gonić’, ukr. hanjaty ‘gonić, pędzić, prześladować’) < psłow. *gańati ‘biegać, gonić tam i z powrotem, przeganiać’ – czasownik wielokrotny od psłow. *goniti ze wzdłużeniem samogłoski *o > *a

poleca100%

Nikczemny

‘niegodziwy, podły, haniebny’.

poleca100%

kaczyniec

Kategoria: Kaczka

‘roślina Caltha o żółtych płatkach kwiatów’; od XV w.; słowo utworzone na wzór łac. anetaria ‘ts.’ < łac. anas ‘kaczka’.

poleca100%

Chłop

1. ‘poddany wiejski, rolnik nie szlachcic (zamiast kmieć)’, określenie o wydźwięku negatywnym; 2. ‘człowiek (dorosły) płci męskiej’; 3. potocznie ‘mąż, narzeczony, kochanek’.

poleca100%

chamidło

Kategoria: Cham

poleca88%

Gruda

1. ‘bryła, kawałek (np. ziemi)’; 2. ‘zmarznięta ziemia’; 3. stpol. (XV w.) ‘żwir, teren żwirowaty’; 4. ‘bryła soli’ (XVI w.).

Sprawdź także
poleca100%

Istny

‘istotny, prawdziwy, rzeczywisty’.

Sprawdź także
poleca94%

Idiota

1. ‘głupiec, prostak, nieuk’; 2. w medycynie ‘człowiek upośledzony umysłowo’ (od XIX w.); 3. rzadko ‘kompletny głupiec’.

Sprawdź także
poleca86%

oczywiście

Kategoria: Oko

1. ‘bez wątpienia, na pewno’; 2. stpol. oczywiście, oczwiście ‘osobiście,we własnej osobie; w obecności zainteresowanego’; przysłówek tenpowstał ze złożenia słów oczy + *vistъ (pochodzącego od czasownika *viděti; patrz WIDZIEĆ); pierwotnie ‘taki, który był widziany przez kogoś na własne oczy’, por. też czes. očivistě ‘bez wątpienia’

poleca100%

martwić

Kategoria: Martwy

1. ‘wyrządzać przykrość, powodować smutek, zmartwienie’; 2. ‘kłopotać, nękać, niepokoić, smucić’; 3. dawniej ‘sprawiać, że coś drętwieje’,‘umartwiać’; 4. stpol. (XV-XVI w.) ‘czynić martwym, uśmiercać’; od XV w.; w XVI stuleciu również w formie miartwić; ogsłow. (por. czes. mrtvit ‘czynić martwym’, ros. mertviť ‘pozbawiać życia, gubić’, słoweń. mrtviti ‘czynić martwym, osłabiać) < psłow. *mŕtviti ‘czynić martwym, powodować zdrętwienie’– czasownik odprzymiotnikowy od psłow. *mŕtvъ

poleca88%

Hulać

1. ‘spędzać czas na hulankach, tracić czas i pieniądze na zabawy, pijatyki; bawić się beztrosko’; 2. ‘nie znać hamulców w postępowaniu, rozbijać się, hasać’.

Sprawdź także
poleca84%

krajać

Kategoria: Kroić

od XV w.; ogsłow. < psłow. *krajati ‘oddzielać, odcinać, rozcinać’ – forma wielokrotna od czasownika *krojiti ze wzdłużeniem samogłoski o > a

poleca75%

Kajać się

1. ‘przyznawać się ze skruchą do winy, żałować’; 2. stpol. też ‘spowiadać się, wyznawać grzechy’; 3. dawniej również ‘litować się; ustępować, łagodnieć’; 3. ‘bać się, wystrzegać’.

Sprawdź także
poleca100%

myśliwy

Kategoria: myśleć

1. ‘ten kto poluje na zwierzynę, łowca’; 2. w funkcji przymiotnika ‘rozmiłowany w łowiectwie, zajmujący się łowiectwem’ (XVI w.); od XVI w.; wyraz powstał z przymiotnika użytego w funkcji rzeczownika – pierwotnie w stpol. w XV w. forma myśliwy ‘myślący, rozmyślający o czymś, skupiony, uważny’ pochodząca od psłow. *mysliti; rozwój znaczenia: ‘myślący, rozmyślający, rozumny’ > ‘łowca’ (ze względu na to, że łowiectwo uważano za zajęcie wymagające przemyślności, rozumu)

Sprawdź także
poleca86%

Ołtarz

1. ‘miejsce składania ofiar, stół ofiarny’; 2. ‘u chrześcijan: stół ofiarny przeznaczony do odprawiania mszy’.

poleca100%

gromnica

Kategoria: grom

1. ‘świeca poświęcona, zapalana przy umierającym orazw czasie burzy’; 2. stpol. ‘święto Matki Bożej Gromnicznej’; od XV w.;podstawą dawny przymiotnik gromny ‘odnoszący się do gromu, pioruna’; dialektalnie też w postaci gromica

poleca89%

niebawem

Kategoria: bawić

‘po krótkim czasie, wkrótce’; od XVIII w.; jest to zaprzeczony przysłówek bawem pochodzący od bawić w dawnym znaczeniu ‘zatrzymywać, zwlekać’

poleca100%

omasta

Kategoria: omaścić

poleca79%

jarski

Kategoria: Jary

(‘składający się z jarzyn, bezmięsny’; od XX w.) oraz jarosz (‘wegetarianin’; od XIX w.) – późno utworzone neologizmy od wyrazu jary w nawiązaniu do jarzyna w znaczeniu ‘potrawa z warzyw’

poleca75%

Szanować

1. ‘czcić, poważać’; 2. stpol. też ‘ochraniać’.

Sprawdź także
poleca100%

Buta

‘zbytnia pewność siebie, pycha, hardość, wyniosłość’.

Sprawdź także
poleca78%

Dupa

1. ‘pośladki, tyłek’; 2. słowo często używane w charakterze wulgaryzmu.

Sprawdź także
poleca100%

Futryna

‘rama okienna; odrzwia’.

poleca88%

prześcieradło

Kategoria: Rozpostrzeć

1. ‘płat tkaniny używanej jako część bielizny pościelowej’; 2. ‘rodzaj dużego ręcznika’; od XV w.; w stpol. też w postaci prześciradło; wyraz ten jest nazwą narzędzia, która powstała od przedrostkowego czasownika wielokrotnego *perstirati ‘rozpościerać, rozkładać, rozciągać; pierwotnie ‘to, co się rozpościera, rozkłada’

poleca59%

bezpieczeństwo

Kategoria: bezpieczny

Sprawdź także
poleca69%

Hardy

1. ‘dumny, pyszny, wyniosły’; 2. ‘zuchwały, nieposłuszny, krnąbrny, arogancki’;3. też ‘ogarnięty szlachetną dumą, wspaniały, wzniosły’ (XVI w.); 4. dialektalnie też ‘kłótliwy, złośliwy; opryskliwy, arogancki, szorstki’ oraz 5. ‘nieustępliwy, zawzięty’.

Sprawdź także
poleca100%

Smak

1. ‘zmysł pozwalający na rozpoznanie pewnych właściwości przyjmowanych pokarmów’; 2. ‘właściwość rzeczy, najczęściej jadalnych, działająca na ten zmysł’; 3. ‘przyjemność, którą ktoś znajduje w jedzeniu, piciu, czasem w paleniu papierosów’; 4. ‘upodobanie do czegoś’; 5. ‘poczucie piękna, harmonii i elegancji’; 6. ‘przyprawa do potrawy, napoju itp., nadająca im charakterystyczną właściwość’.

Sprawdź także
poleca100%

aniż(e)

Kategoria: Ani

‘ani nawet, ani też, i nie, ani nie’; rozszerzenie ani o kolejną partykułę- że

poleca89%

Jałmużna

‘wsparcie, datek dla ubogiego’.

poleca90%

kupywać

Kategoria: Kupić

forma wielokrotna -kupywać tylko w czasownikach przedrostkowych, np.: odkupywać, wykupywać.

poleca75%

Drzwi

‘wrota; zamykane wejście do budynku, pomieszczenia’.

Sprawdź także
poleca100%

zuchwały

Kategoria: Ufać

od XVIII w.; wyraz utworzony od przymiotnika zaufały przez ściągnięcie się dwóch samogłosek w jedną (au > u) oraz zinterpretowanie samogłoski f jako uproszczenia chw (pod wpływem wyrazów chwała, chwila).

poleca91%

listopad

Kategoria: List

1. ‘jedenasty miesiąc roku’; 2. stpol. też ‘październik’; od XV w.; słow. postać *listopadъ ‘opadanie liści jesienią; okres opadania liści’ utworzona ze złożenia *listъ + *padъ – rzeczownika odczasownikowego od psłow. *pasti (patrz PAŚĆ)

poleca89%

bielizna

Kategoria: Biały

1. ‘odzież spodnia’; 2. ‘wyroby z tkaniny, zwykle białej, używane do potrzeb domowych’; 3. dawniej ‘biel, białość, coś białego (rzeczy, odzież,strój)’; 4. stpol. również ‘futerko z wiewiórki’ (XIV-XV w.); 5. ‘biel drzewa’(XVI w.); od XIV-XV w.; ogsłow. (por. czes. bĕlizna ‘biały kożuch; białko oka’, ros. belizná ‘biel’), może już psłow. *bĕlizna ‘biel, to co jest białe’ – rzeczownik abstrakcyjny, który wtórnie przyjął znaczenie konkretnego przedmiotu; pierwotnie miał formę bielina ‘ts.’...

poleca100%

indziej

Kategoria: Inny

przestarzale ‘na innym, w innym miejscu, na inne miejsce’; ogsłow. (por. górnołuż. hindźe ‘w innym miejscu’, ros. dialektalne índe / índi ‘na inne miejsce, w innym miejscu, gdzieś; kiedyś; innym razem’) < psłow. *jьnъde‘w innym miejscu, gdzie indziej’ – przysłówek od przymiotnika *jьnъ ‘inny’ z partykułą *-ъde (patrz GDZIE); dawniej od 1400 r. w postaci indzie ‘w innym miejscu’, a dialektalnie również indzie (indzi) / indziej; dziś występuje tylko w wyrażeniach: gdzie indziej, kiedy...

poleca100%

Baba

1. Początkowo ‘wiedźma, znachorka zamawiająca choroby i pomagająca przy porodach’; 2. z czasem ‘stara kobieta, staruszka’; 3. ‘matka ojca lub matki’(XVI-XVII w.) – dziś w tym znaczeniu stosowane jest zdrobnienie babka lub spieszczone babcia; słowo zaczęło funkcjonować także w różnych znaczeniach metaforycznych: 4. ‘mężczyzna tchórzliwy, zniewieściały, plotkarz’;5. ‘posągi kamienne przypominające kształtem kobiety, także z czasów pogańskich’; 6. ‘wszelkiego rodzaju zatyczki (kloce, kłody do...

poleca100%

Ufać

1. ‘mieć nadzieję, być przekonanym, że na kimś można polegać’; 2. ‘spodziewać się spełnienia czegoś’.

poleca100%

tłuszcza

Kategoria: Tłusty

1. ‘tłum ludzi ciemnych, motłoch, hołota, z niechęcią o tłumie’; 2. pierwotnie bez ujemnego zabarwienia ‘gromada (ludzi)’; od XV w.; pochodzi od psłow. *tlšča ‘napęcznienie, grubość’ > wtórnie ‘to, co napęczniałe, grube, co ma dużą objętość, masę’ utworzonego od psłow. przymiotnika *tlstъ z przyrostkiem *-ja; por. też ros. tólšča ‘grubość, gąszcz, masa, pokład’ oraz ukr. tóvšča ‘(gruba) warstwa; wielkie zbiorowisko ludzi lub zwierząt’, przenośnie ‘szeroki ogół, masy ludowe’

poleca80%

dowcipkować

Kategoria: Dowcip

poleca75%

dziecię

Kategoria: Dzieci

1. ‘dziecko’; 2. ‘potomek’; 3. stpol. rzadko też ‘pisklę’; od XIV w.; ogsłow.< psłow. *dětę, *dětęte ‘dziecko’ – forma pojedyncza od rzeczownika zbiorowego *dětь z przyrostkiem *-ęt, zwykle stosowanym przy tworzeniu nazw młodych istot; w stpol. w XIV w. wyjątkowo występowała wtórna postać dziecięcie, a w XVI w. dzicię / dziecię; w gwarach czasem stosowano wtórną formę dziecio

poleca100%

napytać

Kategoria: Pytać

czasownik przedrostkowy

poleca100%

łakocie

Kategoria: Łaknąć

1. ‘słodycze, przysmaki, smakołyki’; 2. stpol. ‘apetyt, łakomstwo’; od XVI w.; słowo utworzone od psłow. *olkotь / *olkota ‘coś łakomego’< psłow. *olkati; dawniej wyraz ten miał postać łakoci, a także łakoć ‘smakołyk; przynęta’ i łakota ‘przysmak, smakołyk’

poleca100%

Hej

1. Wykrzyknienie zwracające uwagę, przywołujące, wyrażające radość, żal; 2. dialektalnie także jako zawołanie na konia czy krowę.

poleca89%

Cacanka

1. ‘coś miłego, przyjemnego’; 2. ‘obietnica niepoważna, na której spełnienie nie można liczyć’; 3. dawniej (XVIII w.) ‘pieszczoty, przymilania’.

Sprawdź także
poleca100%

płacić

Kategoria: Płat

1. ‘dawać komuś pieniądze za coś’; 2. stpol. też ‘mieć pewną wartość, kosztować’; od XIV w.; ogsłow. (np. czes. platit ‘płacić, wynagradzać pieniędzmi’) < psłow. *platiti ‘dawać zapłatę za coś’ < ‘dawać kawałki płótna’(które były wcześniej środkiem płatniczym)

poleca70%

Narty

1. ‘specjalnie przygotowane deski służące do poruszania się po śniegu’ (od XVI w.); 2. wcześniej (XV w.) ‘przyszwy trzewików lub rzemienie, którymi przywiązywano obuwie do nóg’.

poleca100%

Piechota

1. ‘żołnierze walczący pieszo, piesze wojsko’; 2. dawniej ‘robotnicy rolni pracujący ręcznie, bez sprzężaju’; 3. piechotą, na piechotę ‘pieszo’.

Sprawdź także
poleca86%

Obora

1. ‘budynek dla bydła rogatego’; 2. stpol. ‘zagrodzony teren, gdzie trzymano zwierzęta domowe’.

Sprawdź także
poleca100%

gardzić

Kategoria: Hardy

‘odnosić się lekceważąco, uważać za niegodnego szacunku’;od XV w.; ogsłow. (por. czes. hrdati, zwykle po-hrdati ‘ts.’, ros. gorditьsja ‘szczycić się, pysznić się’, sch. grditi ‘szpecić, łajać, lżyć’) < psłow. *grditi(sę) < *grdъ – por. stpol. gardy ‘dumny, wyniosły; butny; wybredny’; pierwotnie wyraz gardzić w znaczeniu ‘robić (się) pysznym, hardym’ > ‘odnosić się z pogardą, lekceważąco’

poleca73%

Filiżanka

‘małe naczynie do picia kawy lub herbaty’.

poleca100%

Rzezać

1. ‘rżnąć, ciąć, krajać’; 2. ‘rzeźbić, ryć; wyrzynać, szlifować’; 3. dawniej też ‘nacinać, karbować’.

poleca94%

Wola

1. ‘zdolność psychiczna człowieka do świadomego i celowego regulowania swego postępowania’; 2. ‘to, czego ktoś chce, co ktoś postanowił’; dawniej: 3. ‘wybór’ i 4. ‘wolność’.

poleca95%

białogłowa

Kategoria: Biały

‘kobieta’; wyraz popularny zwłaszcza w XVI w.; określenie pochodzi od białej chustki na głowie i zastępowało słowo niewiasta, żona itp.; prawdopodobnie początkowo stosowano go w znaczeniu ‘panna młoda’, której podczas obrzędów weselnych zakładano na głowę białą chustkę; potem nastąpiło rozszerzenie znaczenia: ‘świeżo poślubiona’ > ‘kobieta zamężna’> w ogóle ‘kobieta’; podobnie działo się w in. językach słow., np. ros. dialektyczne bełogołóvka ‘młoda mężatka’; w XV-XVI w. słowo o tym...

poleca92%

Urlop

‘ustawowo zagwarantowana płatna lub niepłatna przerwa w wykonywaniu pracy’.

Sprawdź także
poleca100%

Pośladek

1. ‘tylna część ciała, tyłek’; 2. dawniej ‘tył, część najbardziej oddalona od przodu’; stpol.: 3. ‘potomek, następca’ oraz 4. ‘ostatnia część, reszta’.

Sprawdź także
poleca100%

Luty

1. ‘drugi miesiąc roku’; 2. stpol. (XV w.) też ‘styczeń’.

Sprawdź także
poleca100%

Durzyć

1. ‘wprowadzać w błąd, oszukiwać, zwodzić, tumanić’; 2. ‘oszałamiać’; 3. ‘kochać się w kimś’.

Sprawdź także
poleca100%

Kochać

1. ‘darzyć miłością; bardzo lubić’; 2. stpol. kochać (się) / chochać (się) ‘znajdować w kimś, czymś upodobanie, przyjemność, doznawać przyjemności, cieszyć się’; 3. również ‘mnożyć, rozwijać, powodować wzrost czegoś’ (XVI w.); 4. kochać się ‘dobrze się rozwijać w korzystnym dla siebie środowisku; wzrastać’ (XVI w.).

poleca100%

Kiep

1. ‘człowiek głupi, dureń, gamoń’ (od XVI w.); 2. stpol. (od XV w.) ‘żeńskie organy płciowe’.

Sprawdź także
poleca100%

Wlec

1. ‘ciągnąć, przesuwać z trudem coś lub kogoś po czymś’; 2. ‘prowadzić kogoś wbrew jego woli’; 3. potocznie ‘prowadzić, nieść, wieźć za sobą kogoś lub coś niepotrzebnego, niewygodnego’; wlec się: 4. ‘być wleczonym po czymś’, 5. ‘iść, jechać powoli, z trudem’ oraz 6. potocznie ‘ciągnąć się przez długi czas’.

poleca100%

orędzie

Kategoria: Orędować

1. ‘uroczyste oświadczenie, oznajmienie, odezwa, apel’; 2. stpol. ‘wiadomość przesłana przez posła, uroczyste oświadczenie’; 3. ‘posłowanie, misja poselska’; od XIV w.; ogsłow. (por. stczes. orudie / orodie ‘narzędzia; naczynie; wyposażenie, sprzęty’, ros. orudie ‘narzędzie; działo’) < psłow. *o(b)rędьje ‘potrzebne narzędzia, przyrządy, instrumenty, naczynia’; ‘to, co służy do doglądania czegoś, kierowania czymś’ – rzeczownik zbiorowy od psłow. *o(b)rędъ / *o(b)ręda ‘doglądanie czegoś,...

#
# a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u w y z