profil

Słownik etymologiczny języka polskiego

Angielski Angielski SMS 155
Biologia Biologia Przewodnik szkolny 468
Biologia Biologia SMS 151
Chemia Chemia Przewodnik szkolny 555
Chemia Chemia SMS 132
Fizyka Fizyka SMS 277
Geografia Geografia SMS 100
Gramatyka polska Gramatyka polska SMS 147
Historia Historia Przewodnik szkolny 190
Literatura Literatura SMS 142
Niemiecki Niemiecki SMS 113
Słownik etymologiczny języka polskiego Słownik etymologiczny języka polskiego Słownik języka polskiego 7783
Słownik Frazeologiczny Słownik Frazeologiczny Słownik językowy 6690
Słownik języka polskiego Słownik języka polskiego Słownik językowy 804
Słownik motywów literackich Słownik motywów literackich Słownik języka polskiego 999
Słownik pisarzy Słownik pisarzy Słownik języka polskiego 184
Słownik postaci historycznych Słownik postaci historycznych Słownik historyczny 181
Wiedza o społeczeństwie Wiedza o społeczeństwie Przewodnik szkolny 200
#
# a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u w y z
poleca89%

Dowcip

1. ‘żart, kawał, anegdota’; 2. ‘zdolność spostrzegania śmiesznych cech, zjawisk i przedstawiania ich w zabawny sposób’; 3. dawniej ‘bystrość, inteligencja, polot’.

Sprawdź także
poleca100%

tłuszcza

Kategoria: Tłusty

1. ‘tłum ludzi ciemnych, motłoch, hołota, z niechęcią o tłumie’; 2. pierwotnie bez ujemnego zabarwienia ‘gromada (ludzi)’; od XV w.; pochodzi od psłow. *tlšča ‘napęcznienie, grubość’ > wtórnie ‘to, co napęczniałe, grube, co ma dużą objętość, masę’ utworzonego od psłow. przymiotnika *tlstъ z przyrostkiem *-ja; por. też ros. tólšča ‘grubość, gąszcz, masa, pokład’ oraz ukr. tóvšča ‘(gruba) warstwa; wielkie zbiorowisko ludzi lub zwierząt’, przenośnie ‘szeroki ogół, masy ludowe’

poleca77%

jarski

Kategoria: Jary

(‘składający się z jarzyn, bezmięsny’; od XX w.) oraz jarosz (‘wegetarianin’; od XIX w.) – późno utworzone neologizmy od wyrazu jary w nawiązaniu do jarzyna w znaczeniu ‘potrawa z warzyw’

poleca88%

Hulać

1. ‘spędzać czas na hulankach, tracić czas i pieniądze na zabawy, pijatyki; bawić się beztrosko’; 2. ‘nie znać hamulców w postępowaniu, rozbijać się, hasać’.

Sprawdź także
poleca97%

Kiecka

‘spódnica, sukienka’.

poleca91%

Cham

1. ‘człowiek ordynarny, grubiański, nieokrzesany; gbur, prostak’; 2. pogardliwie ‘wieśniak’; 3. w gwarach ‘człowiek podły, nikczemny’; 4. również ‘chan tatarski’ (XVI-XVII w.).

Sprawdź także
poleca100%

szczaw

Kategoria: Szczać

‘roślina o wydłużonych, jadalnych liściach i niepozornych kwiatach’; od XV w.; ogsłow. < psłow. *sьčavъ ‘szczaw’ pochodzącego od psłow. czasownika *sьkati ‘wydzielać z siebie ciecz’; pierwotne znaczenie ‘roślina soczysta, wydzielającą z siebie sok’

poleca82%

na odlew

Kategoria: Lewy

1. przysłówek ‘o uderzeniu, ruchu ręką; z rozmachem, gwałtownie’;2. dawniej też ‘z lewej, od lewej strony’; 3. dawniej (od XV w.) odlew ‘od lewej strony’ utworzony od wyrażenia od lewa.

poleca92%

Nieszpory

‘nabożeństwo wieczorne’.

poleca100%

walny

Kategoria: Walić

1. ‘istotny, ważny, wielki; ogólny, powszechny’; 2. ‘mający wielkie znaczenie, decydujący, rozstrzygający’; 3. dawniej (XVI w.) ‘dzielny, tęgi’; od XIV w.

poleca100%

autorament

Kategoria: Autor

1. początkowo jako termin wojskowy ‘zaciąg wojska’, ‘sposób zaciągu, organizacji i uzbrojenia wojska’ (w tym znaczeniu używany w odniesieniu do realiów historycznych); 2. w pol. ogólnej w znaczeniu abstrakcyjnym‘typ, rodzaj, moda, gatunek, pokrój’; 3. współcześnie tendencja do zawężania znaczenia do sytuacji negatywnych; od XVI w.; zapożyczenie z łac. auctoramentum ‘obowiązek służby, powinność, kontrakt żołnierski’; do XVIII w. słowo występowało także w postaci auktorament

poleca94%

Idiota

1. ‘głupiec, prostak, nieuk’; 2. w medycynie ‘człowiek upośledzony umysłowo’ (od XIX w.); 3. rzadko ‘kompletny głupiec’.

Sprawdź także
poleca80%

Pożytek

1. ‘korzyść, zysk, dochód’; 2. stpol. też ‘potrzeba’; 3. stpol. pożytki ‘owoce, plony; korzyści (z pól, lasów, barci itd.)’; w XVI w.: 4. ‘majętność lub jej część’, 5. ‘użytek, używanie’ oraz 6. ‘łup, zdobycz wojenna’.

poleca100%

Chłop

1. ‘poddany wiejski, rolnik nie szlachcic (zamiast kmieć)’, określenie o wydźwięku negatywnym; 2. ‘człowiek (dorosły) płci męskiej’; 3. potocznie ‘mąż, narzeczony, kochanek’.

poleca100%

Nikczemny

‘niegodziwy, podły, haniebny’.

poleca77%

Kilka

Liczebnik nieokreślony ‘nieokreślona liczba większa od dwóch, a mniejsza od dziesięciu’.

poleca80%

jaskółka

Kategoria: Jazgotać

‘ptak Hurindo’; od XV w.; odpowiednik tylko w dolnołuż. jaskolica‘ts.’; lokalne przekształcenie ogsłow. nazwy tego ptaka z rdzeniem *last- skojarzonej z kontynuantami psłow. *jaskati – zapewne przez piskliwy odgłos wydawany przez jaskółki; w stpol. też jastkołka oraz jastkułka ‘ts.’

poleca88%

Śniadanie

‘posiłek poranny’.

poleca70%

abecadlny

Kategoria: Abecadło

abecadlny - ‘ułożony w kolejności liter w abecadle’; od XVIII w.

poleca100%

Ujrzeć

‘zobaczyć, zaobserwować’.

poleca100%

Łgać

‘mówić nieprawdę, kłamać’.

poleca100%

chamidło

Kategoria: Cham

poleca100%

myśliwy

Kategoria: myśleć

1. ‘ten kto poluje na zwierzynę, łowca’; 2. w funkcji przymiotnika ‘rozmiłowany w łowiectwie, zajmujący się łowiectwem’ (XVI w.); od XVI w.; wyraz powstał z przymiotnika użytego w funkcji rzeczownika – pierwotnie w stpol. w XV w. forma myśliwy ‘myślący, rozmyślający o czymś, skupiony, uważny’ pochodząca od psłow. *mysliti; rozwój znaczenia: ‘myślący, rozmyślający, rozumny’ > ‘łowca’ (ze względu na to, że łowiectwo uważano za zajęcie wymagające przemyślności, rozumu)

Sprawdź także
poleca100%

Istny

‘istotny, prawdziwy, rzeczywisty’.

Sprawdź także
poleca100%

Bochenek

‘forma, bryła ciasta, bryła chleba’.

poleca100%

ganiać

Kategoria: Gonić

1. ‘biegać, pędzić, uganiać się’; 2. ‘ścigać, starać się złapać; popędzać,poganiać’; w stpol. w XV w. tylko w formie przedrostkowej poganiać ‘pędzić, gnać przed sobą’; ogsłow. (por. stczes. haneti ‘biegać, pędzić, gonić’, ukr. hanjaty ‘gonić, pędzić, prześladować’) < psłow. *gańati ‘biegać, gonić tam i z powrotem, przeganiać’ – czasownik wielokrotny od psłow. *goniti ze wzdłużeniem samogłoski *o > *a

poleca100%

kaczyniec

Kategoria: Kaczka

‘roślina Caltha o żółtych płatkach kwiatów’; od XV w.; słowo utworzone na wzór łac. anetaria ‘ts.’ < łac. anas ‘kaczka’.

poleca90%

rejestracja

Kategoria: Rejestr

poleca100%

martwić

Kategoria: Martwy

1. ‘wyrządzać przykrość, powodować smutek, zmartwienie’; 2. ‘kłopotać, nękać, niepokoić, smucić’; 3. dawniej ‘sprawiać, że coś drętwieje’,‘umartwiać’; 4. stpol. (XV-XVI w.) ‘czynić martwym, uśmiercać’; od XV w.; w XVI stuleciu również w formie miartwić; ogsłow. (por. czes. mrtvit ‘czynić martwym’, ros. mertviť ‘pozbawiać życia, gubić’, słoweń. mrtviti ‘czynić martwym, osłabiać) < psłow. *mŕtviti ‘czynić martwym, powodować zdrętwienie’– czasownik odprzymiotnikowy od psłow. *mŕtvъ

poleca100%

gromnica

Kategoria: grom

1. ‘świeca poświęcona, zapalana przy umierającym orazw czasie burzy’; 2. stpol. ‘święto Matki Bożej Gromnicznej’; od XV w.;podstawą dawny przymiotnik gromny ‘odnoszący się do gromu, pioruna’; dialektalnie też w postaci gromica

poleca100%

Buta

‘zbytnia pewność siebie, pycha, hardość, wyniosłość’.

Sprawdź także
poleca88%

Gruda

1. ‘bryła, kawałek (np. ziemi)’; 2. ‘zmarznięta ziemia’; 3. stpol. (XV w.) ‘żwir, teren żwirowaty’; 4. ‘bryła soli’ (XVI w.).

Sprawdź także
poleca100%

omasta

Kategoria: omaścić

poleca100%

aniż(e)

Kategoria: Ani

‘ani nawet, ani też, i nie, ani nie’; rozszerzenie ani o kolejną partykułę- że

poleca86%

Ołtarz

1. ‘miejsce składania ofiar, stół ofiarny’; 2. ‘u chrześcijan: stół ofiarny przeznaczony do odprawiania mszy’.

poleca100%

Futryna

‘rama okienna; odrzwia’.

poleca89%

niebawem

Kategoria: bawić

‘po krótkim czasie, wkrótce’; od XVIII w.; jest to zaprzeczony przysłówek bawem pochodzący od bawić w dawnym znaczeniu ‘zatrzymywać, zwlekać’

poleca100%

Ufać

1. ‘mieć nadzieję, być przekonanym, że na kimś można polegać’; 2. ‘spodziewać się spełnienia czegoś’.

poleca100%

zuchwały

Kategoria: Ufać

od XVIII w.; wyraz utworzony od przymiotnika zaufały przez ściągnięcie się dwóch samogłosek w jedną (au > u) oraz zinterpretowanie samogłoski f jako uproszczenia chw (pod wpływem wyrazów chwała, chwila).

poleca100%

gardzić

Kategoria: Hardy

‘odnosić się lekceważąco, uważać za niegodnego szacunku’;od XV w.; ogsłow. (por. czes. hrdati, zwykle po-hrdati ‘ts.’, ros. gorditьsja ‘szczycić się, pysznić się’, sch. grditi ‘szpecić, łajać, lżyć’) < psłow. *grditi(sę) < *grdъ – por. stpol. gardy ‘dumny, wyniosły; butny; wybredny’; pierwotnie wyraz gardzić w znaczeniu ‘robić (się) pysznym, hardym’ > ‘odnosić się z pogardą, lekceważąco’

poleca100%

łakocie

Kategoria: Łaknąć

1. ‘słodycze, przysmaki, smakołyki’; 2. stpol. ‘apetyt, łakomstwo’; od XVI w.; słowo utworzone od psłow. *olkotь / *olkota ‘coś łakomego’< psłow. *olkati; dawniej wyraz ten miał postać łakoci, a także łakoć ‘smakołyk; przynęta’ i łakota ‘przysmak, smakołyk’

poleca100%

Hej

1. Wykrzyknienie zwracające uwagę, przywołujące, wyrażające radość, żal; 2. dialektalnie także jako zawołanie na konia czy krowę.

poleca100%

Rzezać

1. ‘rżnąć, ciąć, krajać’; 2. ‘rzeźbić, ryć; wyrzynać, szlifować’; 3. dawniej też ‘nacinać, karbować’.

poleca100%

Smak

1. ‘zmysł pozwalający na rozpoznanie pewnych właściwości przyjmowanych pokarmów’; 2. ‘właściwość rzeczy, najczęściej jadalnych, działająca na ten zmysł’; 3. ‘przyjemność, którą ktoś znajduje w jedzeniu, piciu, czasem w paleniu papierosów’; 4. ‘upodobanie do czegoś’; 5. ‘poczucie piękna, harmonii i elegancji’; 6. ‘przyprawa do potrawy, napoju itp., nadająca im charakterystyczną właściwość’.

Sprawdź także
poleca100%

indziej

Kategoria: Inny

przestarzale ‘na innym, w innym miejscu, na inne miejsce’; ogsłow. (por. górnołuż. hindźe ‘w innym miejscu’, ros. dialektalne índe / índi ‘na inne miejsce, w innym miejscu, gdzieś; kiedyś; innym razem’) < psłow. *jьnъde‘w innym miejscu, gdzie indziej’ – przysłówek od przymiotnika *jьnъ ‘inny’ z partykułą *-ъde (patrz GDZIE); dawniej od 1400 r. w postaci indzie ‘w innym miejscu’, a dialektalnie również indzie (indzi) / indziej; dziś występuje tylko w wyrażeniach: gdzie indziej, kiedy...

poleca100%

Baba

1. Początkowo ‘wiedźma, znachorka zamawiająca choroby i pomagająca przy porodach’; 2. z czasem ‘stara kobieta, staruszka’; 3. ‘matka ojca lub matki’(XVI-XVII w.) – dziś w tym znaczeniu stosowane jest zdrobnienie babka lub spieszczone babcia; słowo zaczęło funkcjonować także w różnych znaczeniach metaforycznych: 4. ‘mężczyzna tchórzliwy, zniewieściały, plotkarz’;5. ‘posągi kamienne przypominające kształtem kobiety, także z czasów pogańskich’; 6. ‘wszelkiego rodzaju zatyczki (kloce, kłody do...

poleca86%

oczywiście

Kategoria: Oko

1. ‘bez wątpienia, na pewno’; 2. stpol. oczywiście, oczwiście ‘osobiście,we własnej osobie; w obecności zainteresowanego’; przysłówek tenpowstał ze złożenia słów oczy + *vistъ (pochodzącego od czasownika *viděti; patrz WIDZIEĆ); pierwotnie ‘taki, który był widziany przez kogoś na własne oczy’, por. też czes. očivistě ‘bez wątpienia’

poleca100%

płacić

Kategoria: Płat

1. ‘dawać komuś pieniądze za coś’; 2. stpol. też ‘mieć pewną wartość, kosztować’; od XIV w.; ogsłow. (np. czes. platit ‘płacić, wynagradzać pieniędzmi’) < psłow. *platiti ‘dawać zapłatę za coś’ < ‘dawać kawałki płótna’(które były wcześniej środkiem płatniczym)

poleca89%

Cacanka

1. ‘coś miłego, przyjemnego’; 2. ‘obietnica niepoważna, na której spełnienie nie można liczyć’; 3. dawniej (XVIII w.) ‘pieszczoty, przymilania’.

Sprawdź także
poleca95%

białogłowa

Kategoria: Biały

‘kobieta’; wyraz popularny zwłaszcza w XVI w.; określenie pochodzi od białej chustki na głowie i zastępowało słowo niewiasta, żona itp.; prawdopodobnie początkowo stosowano go w znaczeniu ‘panna młoda’, której podczas obrzędów weselnych zakładano na głowę białą chustkę; potem nastąpiło rozszerzenie znaczenia: ‘świeżo poślubiona’ > ‘kobieta zamężna’> w ogóle ‘kobieta’; podobnie działo się w in. językach słow., np. ros. dialektyczne bełogołóvka ‘młoda mężatka’; w XV-XVI w. słowo o tym...

#
# a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u w y z