Alkohol
rzecz. m (pot.) alkohol etylowy (etanol) związek chemiczny, ciecz o charakterystycznym zapachu i właściwościach odurzających, wchodzący w skład wielu napojów alkoholowych (np. piwa, wina, wódki itp.). (chem.) organiczny związek chemiczny zawierający tzw. grupę wodorotlenową; ciecz lub ciało stałe. (w zn. 1.) W większości państw prowadzi się badania na temat spożycia alkoholu (D. lp, ident. w Ms. lp) przez obywateli. W wielu państwach alkohol (M. lp.) bywa spożywany z...
Cło
rzecz. n kwota, która musi zostać zapłacona podczas sprowadzania lub wywożenia towaru za granicę, jako obowiązujący w danym kraju podatek, wpływający do skarbu państwa; taryfy opłat celnych ustalane są przez poszczególne państwa; zazwyczaj opłaty celne dotyczą pewnych grup towarów, zwłaszcza droższych, np. samochodów, alkoholu, sprzętu elektronicznego itp. Dziś w „Wiadomościach” rzecznik Urzędu Celnego mówił o planach obniżenia cła (D. lp) na niektóre towary przywożone z...
Policja
rzecz. ż instytucja zajmująca się zwalczaniem przestępczości i ujmowaniem przestępców, a także zapewnieniem porządku społecznego zgodnie z obowiązującym prawem. (pot.) miejsce, budynek, w którym pracują policjanci. (w zn. 1.) Uchwalono nową ustawę, regulującą uprawnienia policji (D. lp, ident.w C. i Ms. lp). (w zn. 2.) Pan Stanisław wstał rano i zauważył, że złodzieje próbowali włamać się do jego samochodu, poszedł więc na policję (B. lp), aby zgłosić próbę...
Synteza
rzecz. ż zebranie wielu elementów w jedną całość w celu dokładnego poznania jakiegoś zjawiska (antonim analiza → analityk). powstawanie substancji złożonych z substancji prostych wg zasady A+B = AB, A i B to składniki syntezy (tzw. substraty), AB – produkt. (w zn. 1.) Profesor historii podczas serii wykładów dokonał syntezy (D. lp) ostatnich kilkudziesięciu lat historii Polski. W syntezie (Ms. lp, ident. w C. lp) profesora nie zabrakło zagadnień spornych, na które nie...
Bóg
rzecz. m (rel.) najwyższa istota, stwórca wszystkiego, dla osób wierzących – istota wszystkowiedząca i – zazwyczaj – oddziałująca na ich życie; w zależności od religii rozmaicie pojmowane jest zagadnienie samego boga, jego roli i wpływu na losy świata. Ludzie od wieków zastanawiali się nad zagadnieniem istnienia boga (D. lp, ident.w B. lp). Była to kwestia roztrząsana nie tylko przez teologów, ale również przez filozofów, np. deizm zakładał, że bogu (C. lp) zawdzięczamy...
Instytucja
rzecz. ż urząd publiczny, zakład pracy lub inne miejsce, mające określoną i rozbudowaną strukturę organizacyjną. Często mówi się o tym, że wiele instytucji (D. lm) publicznych nie działa dla dobra obywatela, ale robi wszystko, aby przeszkodzić mu w sprawnym załatwieniu sprawy. Instytucja (M. lp) naukowa, dla której pracował doktor Wiadomski, miała wiele oddziałów w kraju i własny ośrodek projektowo-badawczy.
Pontyfikat
rzecz. m okres, w jakim papież sprawuje funkcję głowy Kościoła. Od chwili powstania papiestwa było wiele pontyfikatów (D. lm) sprawowanych przez kolejnych papieży. Nie wszystkie pontyfikaty (M. lm, ident. w B. lp) zostały jednakowo ocenione przez historię. Tylko w czasie niektórych pontyfikatów (D. lm) przeprowadzano ważne reformy Kościoła. O takim pontyfikacie (Ms. lp) pisze się w podręcznikach historii i omawia jego znaczenie w historii papiestwa.
Wiza
rzecz. ż dokument, zezwalający na przekroczenie granicy i czasowy pobyt w innym państwie. Pani Helena wyjeżdża do Japonii, dlatego złożyła specjalnie podanie do ambasady, aby otrzymać wizę (B. lp, ident. w D. lp) japońską z pozwoleniem na pracę. W wizie (Ms. lp, ident. w C. lp) będzie zamieszczona informacja o zawodzie pani Heleny, celu przybycia do Japonii i długości pobytu. Takich wiz (D. lm) w Polsce nie wydaje się wiele. KOMENTARZ Polacy aktualnie mogą jeździć...
Prezes
rzecz. m osoba kierująca instytucją, firmą, stowarzyszeniem, organizacją itp. Zarząd Związku Literatów zatwierdził kandydaturę nowego prezesa (D. lp, ident.w B. lp). O nowym prezesie (Ms. lp) mówi się w samych superlatywach. Jest to człowiek solidny, uczciwy, znający środowisko i jego problemy. Poprzedni dwaj prezesi (M. lm) też sprawdzali się na swoich stanowiskach, jednak nie chcieli kandydować w kolejnych wyborach. KOMENTARZ Prezes Rady Ministrów to w Polsce...
Antysemityzm
rzecz. m, br. lm niechęć, nienawiść, wrogość w stosunku do Żydów. W jednym z tygodników Stefan przeczytał duży artykuł na temat antysemityzmu (D. lp). Artykuł zawierał obszerne tło historyczne; autor sporo napisał również o współczesnym antysemtyzmie (Ms. lp) i jego źródłach. KOMENTARZ Szczególnie okrutnym przypadkiem antysemityzmu w historii było postępowanie hitlerowców w czasie II wojny światowej.Spotkasz się z określeniem holacaust, które oznacza zagładę Żydów w...
Decentalizacja
rzecz. ż proces oznaczający oddanie kompetencji i części władzy jednostkom terenowym, przeciwieństwo centralizacji. W czasie reformy administracyjnej kraju zadbano o decentralizację (B. lp) głównych urzędów państwowych, aby ważne ustalenia mogły zapadać na szczeblu lokalnym i nie były uzależnione od decyzji podejmowanych w stolicy.
Uniwersytet
rzecz. m uczelnia kształcąca studentów; w odróżnieniu np. od politechniki, znajdują się tu również wydziały humanistyczne. placówka lub system nauczania, kształcące w jakiejś dziedzinie, często na zasadzie luźnych wykładów, odczytów itp. (w zn. 1.) Beata jest studentką trzeciego roku prawa na Uniwersytecie (Ms. lp,ident. w N. lp) Jagiellońskim. Zasiada także w radzie uniwersytetu (D. lp) jako przedstawiciel studentów. (w zn. 2.) W czasie okupacji hitlerowskiej w...
Sanacja
rzecz. ż, br. lm odnowienie, uzdrowienie czegoś (np. spraw związanych z funkcjonowaniem kraju, jakiejś instytucji itp.). popularne określenie okresu rządów Józefa Piłsudskiego i jego zwolenników w latach 1926-1939, którzy postulowali działalność polityczną pod hasłem sanacji moralnej w życiu publicznym w Polsce. (w zn. 1.) Jan Kowalski, młody polityk głosi potrzebę sanacji (D. lp, ident.w C. i Ms. lp) stosunków międzynarodowych, wykazując rażące, według niego,...
Oferta
rzecz. ż oficjalna propozycja. propozycja dostępnych towarów lub usług skierowana do klientów, asortyment. (w zn. 1.) Sprzedający swój samochód był zaskoczony liczbą ofert (D. lp) kupna złożonych w odpowiedzi na jego internetowe ogłoszenie. (w zn. 2.) Oferta (M. lp) sklepu motoryzacyjnego była bardzo bogata. Można tam było kupić części wymienne do większości popularnych marek.
Recycling
[ang. wym. risaikling] (zob. jak powstają słowa?) rzecz. m, br. lm odzyskiwanie surowców z odpadów, powtórne przetworzenie rzeczy zużytych. W Poznaniu odbyła się międzynarodowa konferencja na temat recyclingu (D. lp,ident. w Ms. lp). Recyclingowi (C. lp) poświęcono również sporo miejsca w prasie,informując, jakie inicjatywy, dotyczące przetwarzania odpadów zostaną podjęte w najbliższym czasie w mieście i całym województwie. KOMENTARZ Do niedawna powszechnie stosowano...
Ambasada
rzecz. ż (polit.) miejsce, w którym pracują dyplomaci jakiegoś państwa, umieszczone na terytorium innego państwa; przedstawicielstwo dyplomatyczne. (pot.) budynek, w którym mieści się placówka dyplomatyczna. (w zn. 1.) Wczoraj w wiadomościach telewizyjnych mówiono o ambasadzie (Ms. lp, ident. w C. lp) USA w Warszawie. W porównaniu do kilku innych ambasad (D. lm) tu zawsze jest duży ruch i wiele osób chce załatwić różne sprawy, dlatego wzmocniono ochronę budynku. (w...
Gwarancja
rzecz. ż zapewnienie. deklaracja producenta lub usługodawcy o niezawodności urządzenia przez określony czas i zobowiązanie do wykonania ewentualnych czynności naprawczych nieodpłatnie. (w zn. 1.) Kandydat na nowego ministra gospodarki jako gwarancję (B. lp) kompetencji przedstawił szczegóły swojej wieloletniej pracy na ważnym stanowisku w spółce z udziałem Skarbu Państwa. W ramach gwarancji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp), szkoła językowa zobowiązuje się do...
Hipokryzja
rzecz. ż, br. lm nieszczerość, obłuda, fałszywość. Poseł opozycji skrytykował rząd za hipokryzję (B. lp), twierdząc, że nie można równocześnie mówić o twardej polityce zewnętrznej, a podczas wizyt zagranicznych być uległym. Pani Aniela znana była w całej kamienicy ze swojej hipokryzji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp), rozmawiając z sąsiadką, panią Elą, zawsze chwaliła jej decyzje, natomiast innym mówiła, że pani Ela jest osobą, która nie wie czego chce i jest w życiu kompletnie...
Obiektywny
przym. bezstronny, oceniający coś w sposób wolny od uprzedzeń i wpływów jednostkowego punktu widzenia. Uczestnicy konkursu plastycznego przyznali, że jury było bardzo obiektywne (M. lp), nie faworyzowało nikogo. Sprawność organizacyjna i obiektywność jury to najważniejsze cechy, jakimi powinien wyróżniać się każdy konkurs. KOMENTARZ Czasem używa się również przysłówka obiektywnie, np. Obiektywnie rzecz biorąc, nie powinniśmy kierować się zachowaniem uczniów podczas...
Ustawa
rzecz. ż akt prawny uchwalony przez parlament. Ustawa (M. lp), dotycząca biopaliw, która znalazła się na dzisiejszej sesji sejmowej nie została przegłosowana. Zgodnie z ustawą (N. lp) dystrybutorzy paliw mieli zostać zobligowani do wprowadzenia specjalnych dodatków do benzyny. Dziś w Sejmie miało miejsce również pierwsze czytanie projektu ustawy (D. lp) O bezpieczeństwie imprez masowych , dotyczącej odpowiedniego zabezpieczenia imprez, na których jednocześnie przebywa...
Energia
rzecz. ż (fiz.) wielkość, dająca się wyrazić w jednostkach pracy, oznaczająca zdolność do wykonania pracy przez jakieś ciało materialne. (pot.) cecha człowieka, oznaczająca posiadanie zdolności do dynamicznego działania. (pot.) energia elektryczna – prąd elektryczny. (w zn. 1.) Nie znając podstawowych praw fizyki, dotyczących energii (D. lp, ident. w C. i Ms. lp), ludzie przez wiele lat pracowali nad skonstruowaniem perpetuum mobile , czyli urządzenia, które raz...
Pieniądz
rzecz. m (ekon.) środek płatniczy, za który można nabywać rozmaite dobra i płacić za usługi. banknoty papierowe wyprodukowane w specjalnej wytwórni i tzw. bilon, czyli monety metalowe właściwe dla danego państwa. (w zn. 1.) Studenci wysłuchali serii wykładów na temat historii pieniądza (D. lp). (w zn. 2.) Maciek chciał sobie kupić odtwarzacz MP3, ale kiedy policzył zaoszczędzone pieniądze (B. lm), okazało się, że jest ich za mało, postanowił więc poprosić starszego...
Baza
rzecz. ż miejsce, w którym skupia się działalność administracyjna, zaopatrzeniowa itp. podstawa czegoś, z której dana rzecz (np. technologia) dalej się rozwija. (w zn. 1.) Autobus linii 128 zepsuł się dzisiaj w mieście i po godzinie musiał zjechać do bazy (D. lp). W naszym mieście jest pięć baz (D. lm) transportowych, obsługujących transport miejski. (w zn. 2.) Nowy odtwarzacz DVD znanej firmy powstał w dużej mierze na bazie (Ms. lp,ident. w C. lp) poprzedniej,...
Aukcja
rzecz. ż sposób sprzedaży, w którym przedmiot zostaje sprzedany temu, kto zaoferuje największą kwotę. Znany kolekcjoner, pan Tkaczyk, chciał wziąć udział w aukcji (Ms., ident. w D. i C. lp), na której wystawiono dwa znane obrazy Jacka Malczewskiego, jednak nagła choroba nie pozwoliła mu wyjść z domu. Jak dotąd, w ciągu ostatnich dziesięciu lat, nie opuścił żadnej z organizowanych w jego mieście aukcji (D. lm) dzieł sztuki. KOMENTARZ Ze względu na tradycyjny sposób...
Terapia
rzecz. ż sposób leczenia zalecony przez lekarza. Sposób wyboru terapii (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) w wypadku chorób reumatycznych zależy w dużym stopniu od lekarza. Zazwyczaj w tym przypadku łączy się klasyczną terapię (B. lp) lekami z zabiegami, polegającymi na ćwiczeniach, masażach i leczeniu w specjalistycznych uzdrowiskach. KOMENTARZ Słowo występuje w licznych związkach, określających dokładnie, o jakiego rodzaju terapię chodzi, np.: terapia rodzinna – terapia...
Militarny
przym. odnoszący się do wojska, związany z armią. Minister Obrony Narodowej w wywiadzie telewizyjnym dużo mówił na temat militarnej (D. lp) siły armii, możliwości obrony i wyposażenia wojska w niezbędny sprzęt umożliwiający właściwe przygotowanie militarne (M. lp).
Logo
rzecz. n nieodm. charakterystyczny znak graficzny lub słowno-graficzny, mający kojarzyć się z firmą, instytucją, regionem itp. i być łatwo rozpoznawalny przez odbiorcę; logo zazwyczaj wspiera przekaz reklamowy, aby w umyśle odbiorcy wytworzyć szybkie skojarzenie z firmą, do której jest przypisane. Pani Kazimiera jest plastyczką i grafikiem komputerowym. Firma, w której pracuje właśnie otrzymała zlecenie na opracowanie logo dla nowego producenta lodów. Pani Kazimiera zajmuje się...
Slogan
rzecz. m (rekl.) łatwe do zapamiętania, chwytliwe sformułowanie, reklamujące produkt. opinia, myśl, sformułowanie powtarzane często w celu utrwalenia w świadomości odbiorców, jednak nie niosące z sobą żadnej nowej treści, banał, truizm. (w zn. 1.) Niektóre slogany (M. lm, ident. w B. lm) reklamowe są wyjątkowo nośne i na długo zapadają w pamięć odbiorców. (w zn. 2.) Opozycja zarzuca nowemu premierowi, że jego przemówienie pełne było sloganów (D. lm) i ogólnikowych...
Prezydent
rzecz. m w większości państw demokratycznych osoba zajmująca najwyższy urząd. w dużych miastach (w polskim samorządzie terytorialnym) jest to osoba, która przewodniczy radzie miasta. (w zn. 1.) W czasie urodzin pani Kowalskiej rozmawiano na temat prezydenta (D. lp,ident. w B. lp) USA. Rozmowę o prezydencie (Ms. lp) i jego polityce rozpoczęła pani Emilia, która mieszka od 30 lat w Stanach Zjednoczonych i ma wiele do powiedzenia o kilku kolejnych prezydentach (Ms....
Plagiat
rzecz. m kradzież cudzego pomysłu, naśladownictwo, kopia (w dziedzinie artystycznej). Znanego kompozytora oskarżono o popełnienie plagiatu (D. lp) i przywłaszczenie sobie muzyki skomponowanej dużo wcześniej przez kogoś innego. O rzekomym plagiacie (Ms. lp) kompozytor nie chce mówić. KOMENTARZ Trzeba odróżnić plagiat od pastiszu czy parodii, które wyraźnie nawiązują doznanych dzieł i je przetwarzają. Słowem plagiat określamy celowe zawłaszczenie cudzej własności...
Prymas
rzecz. m w Kościele katolickim osoba pełniąca wysoką funkcję kościelną, najważniejszy biskup w danym kraju, stojący na czele synodu biskupów. Parafia przygotowuje się do wizyty prymasa (D. lp, ident. w B. lp). Ksiądz w czasie mszy niedzielnej poprosił parafian o pomoc w uporządkowaniu terenu wokół kościoła, aby pokazać prymasowi (C. lp), jak zadbany jest budynek i tereny przyległe. Ze względu na słynny obraz, jaki znajduje się w kościele, miejscowość jest celem pielgrzymek,...
Konwencja
rzecz. ż umowa międzynarodowa zawierająca konkretne ustalenia w jakiejś sprawie. sposób realizowania czegoś, wypowiadania się, myślenia, określony przez zwyczaj, lub ustalenia zawarte w konkretnym dokumencie. (art.) zespół cech charakterystycznych dla danego prądu artystycznego (w zn. 1.) Na lekcji wychowawczej nauczyciel omawiał podstawowe założenia Europejskiej Konwencji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) Praw Człowieka. (w zn. 2.) Podczas międzynarodowego spotkania...
Edukacja
rzecz. ż, br. lm zorganizowany system działań szkolnych i wychowawczych, mających na celu nauczanie na wszystkich etapach. (pot.) nauka i wychowanie wpajane młodemu człowiekowi. (w zn. 1.) Jak twierdzi nowy minister, trzeba jeszcze wielu zmian w polskim systemie edukacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp), aby wszyscy byli zadowoleni z jej poziomu i to zarówno na etapie szkolnictwa podstawowego, gimnazjów, jak i szkół średnich. (w zn. 2.) Na edukację (B. lp), jakiej...
Dramatyczny
przym. związany z dramatem jako formą sztuki scenicznej. trzymający w napięciu, groźny, wstrząsający. (w zn. 1.) Na dzisiejszej lekcji języka polskiego Hubert odczytał przygotowany wcześniej referat na temat twórczości dramatycznej (D. lp) Williama Szekspira. (w zn. 2.) Świadkowie pożaru opowiadali policjantom o dramatycznych (Ms. lm) wydarzeniach tamtego wieczoru. Komentatorzy sportowi podkreślali, że ostatni mecz naszej reprezentacji miał wyjątkowo dramatyczny...
Sarkazm
szczególnie drwiący i złośliwy rodzaj ironii, np. ty chyba tylko po to masz głowę, żeby deszcz nie padał do środka! (Kabaret Moralnego Niepokoju)
Dziedzictwo
rzecz. n majątek otrzymany w spadku. dokonania w dziedzinie kultury wypracowane przez poprzednie pokolenia, składające się na dorobek całego narodu. (w zn. 1.) Gerwazy pracował na dziedzictwie (Ms. lp) swoich rodziców i był dumny, że gospodarstwo rozwijało się i przynosiło dochód. W okolicy było kilku gospodarzy, którzy nie przykładali wagi do swoich dziedzictw (D. lm) i wyjechali za granicę, powierzywszy majątki administratorom. (w zn. 2.) Minister mówił na temat...
Hobby
[ang., wym. hobby a. hobbi) rzecz. n zajęcie wykonywane dla przyjemności w czasie wolnym. Pan Waldemar jest człowiekiem mającym różne hobby . Jako dziecko zbierał znaczki, potem interesował się wędkarstwem i spędzał wolne chwile nad wodą. Jego najnowsze hobby to ręczne wykonywanie miniaturowych książek. KOMENTARZ Rzadziej używane określenie hobby to konik , np. Wiedział o autach wszystko, motoryzacja to jego prawdziwy konik. W języku angielskim hobby horse [wym....
Atomowy
przym. właściwy dla atomu. związany z energią atomową i jej wykorzystaniem zarówno do celów pokojowych, jak i wojennych (w zn. 2) synonimy (SPJ): jądrowy, nuklearny. (w zn. 1.) Nauczyciel chemii tłumaczył uczniom, na czym polega układ okresowy pierwiastków, czyli ich uporządkowanie i zestawienie wg rosnącej liczby atomowej . (w zn. 2.) Kilkadziesiąt lat temu nadzieję pokładano w wykorzystaniu energii atomowej (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) Wielu naukowców...
Wybory
rzecz. m (w lm) czas wybierania władz przez obywateli. (w lp) selekcja i wskazanie możliwości, przedmiotu, sytuacji itp., także duży asortyment. (w zn. 1.) W czasie wyborów (D. lm) do Sejmu w całym kraju odbywały się liczne spotkania z kandydatami na posłów, którzy przekonywali wyborców do swoich programów wyborczych. Wyborom (C. lm) towarzyszyła intensywna kampania. (w zn. 2.) Zakupy u jubilera to czas trudnych wyborów (D. lm). Wybór (M. lp, ident. w B. lp)...
Egoizm
rzecz. m nadmierne skupienie na sobie, brak zainteresowania innymi, samolubstwo. Pani Róża jest znana ze swojego egoizmu (D. lp). Kiedy jechała samochodem z supermarketu i widziała swoich sąsiadów z zakupami, czekających na autobus, nie zatrzymała się, aby ich zabrać, bo nie chciało się jej parkować w niewygodnym miejscu.
Motywacja
przyczyna jakiegoś zachowania, działania; pobudki, dla których ktoś coś robi. Andrzej rozpoczął studia z bardzo silną motywacją (N. lp) – jego wujek, który prowadzi dobrze prosperująca firmę projektową obiecał mu zatrudnienie zaraz po ich ukończeniu.
Charytatywność
rzecz. ż, br. lm działalność polegająca na wspieraniu ludzi potrzebujących pomocy. W miejskiej gazecie ukazał się artykuł Charytatywność (M. lp, ident. w B. lp) – zwykła rzecz, opisujący działalność pana Nowaka, producenta obrabiarek, który od lat wraz z żoną zajmuje się też działalnością charytatywną . Ich charytatywne działania są znane w mieście. Ostatnio Miejskiemu Domowi Pomocy Społecznej pan Nowak przekazał kilkanaście tysięcy złotych, które przeznaczono na remont...
Sondaż
rzecz. m badanie reprezentatywnej grupy ludzi przeprowadzone w celu określenia nastrojów opinii społecznej w jakiejś konkretnej sprawie. badanie czegoś za pomocą sondy (sondowanie). (w zn. 1.) Sondaże (M. lm, ident. w B. lm) opinii publicznej, przeprowadzone tuż przed wyborami samorządowymi, wskazały wyniki bardzo zbliżone do rzeczywistych. W sondażu (Ms. lp, ident. w D. lp) opublikowanym przez jeden z ośrodków, zajmujących się badaniami uwzględniono wiele szczegółów...