Płaca
rzecz. ż wynagrodzenie, jakie otrzymuje pracownik za pracę. W firmie produkcyjnej trwa narada zarządu na temat ustalenia wysokości minimalnej płacy (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) i przewidywanych podwyżek płac (D. lm), w związku z dużym wzrostem sprzedaży w ciągu minionego roku. KOMENTARZ Słowo płaca spotkać można w licznych związkach, np.: fundusz płac, płaca zasadnicza, płaca netto, płaca brutto, płaca podstawowa, które z punktu widzenia ekonomii uściślają różne...
Suwerenność
rzecz. ż, br. lm możliwość pełnego samostanowienia państwa lub niektórych jego struktur, o sprawach wewnętrznych i polityce zewnętrznej, niezależność, niepodległość. W czasach zaborów, instytucjom polskim, funkcjonującym w zaborze austriackim, w ramach tzw. Autonomii Galicyjskiej udało się utrzymać częściową suwerenność (B. lp).
Desygnować
czas. wyznaczyć kogoś do pełnienia określonej funkcji (np. w rządzie), mianować, nominować. Premier desygnował dzisiaj trzech znanych polityków na stanowiska ministerialne. Nikodem Dyzma, desygnowany przez premiera na stanowisko ministra gospodarki, odbył dzisiaj z szefem rządu długą rozmową w cztery oczy.
Inicjatywa
rzecz. ż, br. lm projekt, pomysł połączony z energią do jego realizacji, bodziec, umiejętność samodzielnego działania, energia. w zn. 1.) Dzięki inicjatywie (C. lp, ident. w Ms. lp) grupy mieszkańców, którzy przygotowali we własnym zakresie projekt i znaleźli taniego wykonawcę, spółdzielnia mieszkaniowa zobowiązała się do wybudowania placu zabaw dla dzieci. (w zn. 2.) Pan Marcin jest człowiekiem pełnym inicjatywy (D. lp); mimo pracy zawodowej, która pochłania mu...
Wójt
rzecz. m osoba zarządzająca gminą wiejską. (hist.) w dawnej Polsce osoba stojąca na czele miasta lub gminy miejskiej. Wójtowie (M. lm) kilkudziesięciu gmin spotkali się na dorocznym zjeździe. W czasie spotkania podkreślano, że w wielu polskich gminach widoczna jest dobra praca wójtów (D. lm, ident. w B. lm), którzy starają się m.in. o utrzymanie czystości na terenie gminy i sprawny dojazd dzieci do szkół.
Ewakuacja
rzecz. ż szybkie przemieszczenie się na inne miejsce z uwagi na występujące zagrożenie, ucieczka. W związku z odkryciem niewypału z czasów II wojny światowej władze miasta zarządziły ewakuację (B. lp) mieszkańców trzech dzielnic. Ludzie będą ewakuowani przez policję straż i wojsko i na czas prac związanych z przewiezieniem bomby zostaną zakwaterowani w szkołach oraz instytucjach publicznych, gdzie dostarczy się im żywność i ciepłą odzież. KOMENTARZ Droga ewakuacji w...
Dumping
[ang., wym. damping] m, br. lm celowe zaniżanie cen produktów (nawet poniżej kosztów produkcji), działanie nieuczciwe z punktu widzenia zasad konkurencji, powodujące osłabienie pozycji firm konkurencyjnych. Wiele mówi się w mediach o stosowaniu dumpingu (D. lp, ident. w Ms. lp). Walka z dumpingiem (N. lp) jest trudna, ponieważ często dotyczy dużych firm, które stać na zaniżanie swoich cen i nieuczciwe działanie przeciwko mniejszym przedsiębiorstwom.
Detektyw
rzecz. m funkcjonariusz policji, zajmujący się śledztwem i ściganiem przestępców, także śledczy na zlecenie, do wynajęcia. W książkach kryminalnych pojawia się postać detektywa (D. lp, ident. w B. lp), który w kolejnych powieściach z cyklu rozwiązuje skomplikowane zagadki kryminalne. Prawie każdy słyszał o detektywie (Ms. lp.) Herkulesie Poirot [franc., wym. płaro], którego wymyśliła Agata Christie. Inni powieściowi detektywi (M. lm.), tacy jak Anglik Sherlock Holmes [wym....
Amnestia
rzecz. ż postanowienie – wydane na mocy najwyższych władz w państwie – o uwolnieniu części lub wszystkich więźniów i darowaniu win popełnionych do określonej daty. Więźniowie w celi wiele rozmawiali o spodziewanej amnestii (Ms. lp, ident.w D. i C. lp). Wiedzieli, że w ciągu ostatnich lat było kilka amnestii (D. lm), umożliwiających więźniom osadzonym za lekkie przestępstwa wyjście na wolność. KOMENTARZ Zazwyczaj amnestie obejmują więźniów politycznych, choć zdarzają...
Hospitalizacja
rzecz. ż okres leczenia szpitalnego. Chociaż wypadek wyglądał niegroźnie, lekarze pogotowia zdecydowali się na poddanie kierowcy hospitalizacji (C. lp, ident. w D. i Ms. lp). KOMENTARZ Poddać hospitalizacji to tyle, co zastosować leczenie szpitalne. O człowieku, który przebywa w szpitalu, mówi się, że jest hospitalizowany.
Biurokracja
rzecz. ż nadmierne rozwinięcie struktur administracyjno-biurowych (związanych najczęściej z urzędami państwowymi) powodujące utrudnienia dla petentów i wydłużanie czasu załatwiania spraw urzędowych. Z powodu biurokracji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) Tomek już miesiąc czeka na przyznanie należnego mu stypendium za osiągnięcia muzyczne. Urzędy ciągle wysyłają do niego pisma, informując, że powinien jeszcze dostarczyć jakieś uzupełniające dokumenty. KOMENTARZ Od lat...
Agent
rzecz. m pracownik policji, służb specjalnych, wojska. osoba pracująca dla na terenie obcego kraju albo w środowisku, które z jakiegoś powodu podlega obserwacji służb wywiadowczych; szpieg. osoba pracująca dla większej firmy, zazwyczaj posiadająca samodzielność w zawieraniu umów i załatwianiu różnych spraw w stosunku do klientów w imieniu tejże firmy; np. agent ubezpieczeniowy (dawniej także ajent). (w zn. 1.) Agent policji stał w bramie i dyskretnie obserwował...
Dyplomata
rzecz. m (polit.) wysoki urzędnik państwowy pracujący na szczeblu międzynarodowym, kontaktujący się z przedstawicielami innych państw. (przen.) człowiek zachowujący się taktownie, właściwie, potrafiący wybrnąć z trudnej sytuacji. Wczoraj w siedzibie ONZ spotkali się dyplomaci (M. lm) z kilkunastu krajów świata. Wśród nich był też pan Stawski. O tym wybitnym dyplomacie (Ms. lp,ident. w C. lp) mówi się, że potrafi znakomicie prowadzić trudne rozmowy międzynarodowe, do...
Antena
rzecz. ż urządzenie, którego zadaniem jest odbieranie lub nadawanie fal elektromagnetycznych. (pot.) program radiowy lub telewizyjny i związane z nim zagadnienia dotyczące elementów programowych, ich ułożenia itd. (np. szef anteny , być na antenie ). (w zn. 1.) Dom, w którym mieszkała Sylwia ma przy każdym oknie zainstalowaną zwykłą antenę (B. lp) telewizyjną, a na dachu trzy anteny (B. lm) satelitarne. Administrator budynku często narzeka, że kamienica wygląda...
Supermarket
rzecz. m duży sklep samoobsługowy. Władze miasta podjęły decyzję o budowie kolejnego supermarketu (D. lp). Jak podano w miejscowej gazecie, w nowym supermarkecie (Ms. lp) będzie można kupić prawie wszystko. Mimo że miasto nie jest duże, są w nim już 3 supermarkety (M. lm, ident. w B. lm), co wywołuje protesty właścicieli małych sklepów, które prosperują coraz gorzej. KOMENTARZ Prawdziwe supermarkety w Polsce zaczęły powstawać dopiero po 1989 r., wcześniej były to...
Frekwencja
rzecz. ż, br. lm intensywność, częstość występowania czegoś, liczba osób gdzieś przebywających. Wychowawca klasy Jurka zazdrościł swojej koleżance – nauczycielce matematyki– wysokiej frekwencji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) rodziców na zebraniu. On spotykał się zwykle z pięcioma, ośmioma osobami. Za tak niską frekwencję (B. lp) obwiniał głównie uczniów, którzy często nie powiadamiali rodziców o zebraniach.
Zapaść
rzecz. ż, br. lm med.) stan chorobowy, polegający na obniżeniu ciśnienia i ogólnym osłabieniu organizmu włącznie z utratą przytomności. (przen.) stan poważnego osłabienia jakiejś struktury. (w zn. 1.) Zapaść (M. lp) jest stanem niewydolności krążenia, bardzo groźnym dla organizmu człowieka i wymaga szybkiej pomocy medycznej. (w zn. 2.) Nowy minister gospodarki powiedział, że jego poprzednik doprowadził do całkowitej zapaści (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) przemysłu,...
Zachodni
przym. znajdujący się po zachodniej stronie. (przen.) związany z Zachodem, czyli z państwami na zachód od Polski (w tym kraje Ameryki Północnej); długo utożsamiane z państwami kapitalistycznymi, demokratycznymi. (w zn. 1.) Okno sypialni znajduje się po zachodniej (Ms. lp) stronie domu, dlatego nawet latem nikogo nie budzi światło słoneczne. (w zn. 2.) Na początku lat 80. państwa zachodnie (M. lm) wysyłały do Polski żywność i leki. Wielu Polaków wyjechało wtedy na...
Strajk
rzecz. m zaprzestanie pracy zorganizowane przez pracowników, mające wymóc na pracodawcy przyznanie jakichś korzyści (np. podwyżki płac, lepszych warunków pracy itp.). Lekarze i pielęgniarki w czterech województwach ogłosili strajk (B. lp). To kolejna fala strajków (D. lm), jakie w tym roku wybuchły w Polsce. Przedstawiciel związków zawodowych oznajmił w imieniu strajkujących, że wszyscy uczestniczący w strajkach (Ms. lm) są oburzeni ignorancją rządu. KOMENTARZ...
Centrum
rzecz. n, w lp nieodm. miejsce w środku czegoś. miejsce, w którym coś istotnego się odbywa. (polit.) zwolennicy kierunku pośredniego między poglądami politycznej lewicy i prawicy. (w zn. 1.) Helikopter wylądował dokładnie w centrum okręgu wskazującego miejsce lądowania. (w zn. 2.) Wiele obiektów w naszym kraju zwykło się nazywać centrami (N. lm).Nadający te nazwy chcieli podkreślić, że są to miejsca wyjątkowe. Mamy więc: centra (B. lm) handlowe, centra (B. lm)...
Sankcjonować
czas. zatwierdzać na mocy prawa. Władze miasta usankcjonowały prawo posiadania ogródków działkowych na terenach przyległych do rzeki.
Bankomat
rzecz. m urządzenie służące do przechowywania pieniędzy i automatycznego wydawania ich klientowi, który posiada na swoim koncie zgromadzoną odpowiednią sumę oraz dysponuje kartą, umożliwiającą skorzystanie z bankomatu ; istnieją również tzw. wpłatomaty pobierające pieniądze od klienta. Jacek miał zapłacić za wycieczkę szkolną, jednak okazało się, że jego mama wydała wszystkie pieniądze na zakupach. Poszła zatem do najbliższego bankomatu (D. lp). Dzięki bankomatowi (C. lp) nie...
Import
rzecz. m, br. lm przywożenie towarów (także myśli technicznej) z innych krajów (przeciwieństwo eksportu). Na posiedzeniu zarządu firmy produkującej ubrania zastanawiano się nad celowością dalszego importu (D. lp) bawełny z zagranicy. Dyrektor ds. produkcji podkreślał, że wobec wzrostu cen warto – zamiast upierać się przy dalszym imporcie (Ms. lp) – rozważyć dostawy krajowe.
Urbanistyka
rzecz. ż, br. lm (arch.) całość problematyki związanej z projektowaniem przestrzennym miast i osiedli wraz z ze znajdującymi się w nich budynkami, drogami, mostami, parkami itp., także nauka o historycznych aspektach planowania przestrzennego. Po ukończeniu liceum Łucja chciałaby dostać się na politechnikę i w przyszłości zająć się urbanistyką (N. lp). W urbanistyce (Ms. lp, ident. w C. lp) widzi możliwość projektowania na dużą skalę i to wydaje jej się szczególnie...
Interwencja
rzecz. ż reakcja, wpływ, ingerencja. Policja opublikowała coroczny raport o ilości i charakterze interwencji (D. lm) policyjnych na terenie całego kraju. ONZ zadecydowało o interwencji (D. lp, ident. w Ms. i C. lp) w sprawie łamania praw człowieka w jednym z państw afrykańskich.
Ekstradycja
rzecz. ż odesłanie ukrywającej się za granicą osoby, która popadła w konflikt z prawem do macierzystego kraju. Okazało się, że znany przestępca, ukrywający się w jednym z krajów europejskich podlega ekstradycji (C. lp, ident w D. i Ms. lp) na mocy umów międzypaństwowych i może zostać, po załatwieniu formalności ekstradycyjnych, przewieziony pod eskortą policyjną do Polski, gdzie zostanie osądzony. Na skutek umów międzynarodowych w ciągu pięciu lat dokonano kilkunastu...
Kodować
czas. przetwarzać informacje w taki sposób, że staje się niemożliwa do odczytania, odebrania; szyfrować. W pewnym momencie rozwoju satelitarnej telewizji cyfrowej nadawcy programów zaczęli je kodować , aby były dostępne tylko dla osób, które opłacą specjalny abonament. Zakodowany sygnał stacji telewizyjnych mogą odebrać osoby posiadające dekoder, który umożliwia przetworzenie zakodowanych sygnałów na takie, jakie może odczytać zwykły odbiornik telewizyjny.
Komisja
rzecz. ż zespół ludzi powołany do rozstrzygnięcia jakiejś sprawy lub/i skontrolowania prawidłowości działania jakiejś instytucji. organ władzy administracyjnej na wysokim szczeblu powołany do rozstrzygnięć w konkretnych sprawach, dotyczących kraju lub spraw międzynarodowych. (w zn. 1.) Pani Zofia pracuje w dziale kadr i jest przewodnicząca komisji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) socjalnej przyznającej pracownikom pomoc w trudnych losowo sytuacjach oraz dofinansowującej...
Koncesja
rzecz. ż zezwolenie przyznawane przez odpowiednie władze. Po kontroli okazało się, że wiele osób handlujących na bazarze nie ma odpowiednich koncesji (D. lm) na prowadzenie sprzedaży w obrębie rynku. Kilka lat temu rada miasta wprowadziła obowiązek posiadania takiej koncesji (D. lp). Koncesje (M. lm, ident. w B. lm) miały być udzielne wyłącznie sprzedawcom, którzy swoją działalnością nie będą zanieczyszczać ulic i utrudniać ruchu pieszego.
Drastyczny
przym. gwałtowny, okrutny. surowy, wymagający. (w zn. 1.) Rządy w państwach totalitarnych często uciekały się do drastycznych (D. lm) środków w celu utrzymania autorytetu władzy, np. likwidując siłą manifestacje i strajki. (w zn. 2.) Przepisy dotyczące bezpieczeństwa w fabryce uzbrojenia były niezwykle drastyczne (M. lm) i należało ich bezwzględnie przestrzegać.
Multimedia
rzecz., br. lp połączenie technik audiowizualnych (np. przekazu wizyjnego, dźwięku itp.) w celu wykonania prezentacji dla widzów w czasie wykładu, prelekcji, koncertu itp. Nowo wybudowany hotel w naszym mieście oferuje m.in. salę konferencyjną wyposażoną w multimedia (B. lp). KOMENTARZ W czasie festiwalu muzyki współczesnej Warszawska Jesień odbywają się koncerty o multimedialnym charakterze. W czasie koncertów prezentowane są obrazy oraz rozmaite dźwięki generowane...
Skarbowy
przym. związany ze sprawami finansowymi (gł. podatkami w skali państwa). Zgodnie z obowiązującą ustawą skarbową (N. lp) każdy, kto chciałby uzyskać odpowiednie informacje z urzędu musi złożyć podanie opatrzone znaczkiem skarbowym (N. lp). Znaczek ten jest dowodem na wniesienie opłaty za czynności podejmowane przez urząd. Z uwagi na czas przyjmowania deklaracji podatkowych PIT urzędy skarbowe (M. lm) w całym kraju czynne będą do późnych godzin nocnych oraz dodatkowo w...
Teoretyczny
przym. stworzony na podstawie pewnego wyobrażenia (teorii), także przypuszczalny. Michał na studiach uzyskał dobre, teoretyczne (M. lm) podstawy do wykonywania zawodu. Przyjmując teoretycznie , że plan musi się udać, komisarz policji przygotował ryzykowną akcję. KOMENTARZ Teoretyczny to słowo pochodne od rzecz. teoria, które oznacza ideę, przemyślaną koncepcję, opartą na prawdopodobnych przesłankach i zakładającą rozumowe zgłębienie sprawy (przed sprawdzeniem...
Umiarkowany
przym. zachowujący umiar, ostrożny, powściągliwy. nieduży, niewygórowany. (w zn. 1.) Do Sejmu w wyniku ostatnich wyborów dostały się dwie partie o poglądach umiarkowanych (Ms. lm). Komentując wybory parlamentarne, media zdobywają się jednak na umiarkowany (M. lp) optymizm, twierdząc, że bez ostrych sporów politycznych nie ma szans na zdecydowane zmiany w życiu politycznym kraju. (w zn. 2.) Pani Alina zawsze robi zakupy w małym sklepiku osiedlowym, gdzie są bardzo...
Akt
rzecz. m (pot., praw.) działanie, czyn, mający na celu osiągnięcie zamierzonego skutku. oficjalne działanie, np. jednostek państwa, urzędów itp. dokument urzędowy o wartości prawnej, poświadczający dokonanie czegoś, np. akt urodzenia, akt darowizny, szerzej – akt notarialny. akta (tylko lm) zbiór dokumentów dotyczących jakiejś sprawy (np. akta sądowe,dokumentujące przebieg procesu i śledztwa). (art.) przedstawienie nagiego ciała ludzkiego w sztuce. (lit./teatr.)...