Kicz
rzecz. m wytwór pseudoartystyczny, dzieło człowieka bez talentu i poczucia estetyki (zwłaszcza w dziedzinie sztuk plastycznych), szmira, bezguście. Gdy Konrad pierwszy raz odwiedził dawno niewidzianego wujka Zdzisława zaskoczyła go spora ilość kiczów (D. lm) wiszących na ścianach. Wujek, który zauważył jego zdumione spojrzenie, uśmiechnął się i wskazując kicz (B. lp), przedstawiający jelenie na rykowisku powiedział, że po prostu lubi te obrazy, bo wszystkie te kicze (M. lm,...
Wojna
rzecz. ż konflikt zbrojny między państwami, grupami etnicznymi, religijnymi, politycznymi itp. Dziadek Marcina opowiadał mu, jak w czasie II wojny (D. lp) światowej wyglądało życie w Warszawie. Dziadek na skutek działań wojennych musiał opuścić stolicę, gdyż jego dom został zniszczony. Wrócił tu dopiero po wojnie (Ms. lp, ident. w C. lp). Żadna z wcześniejszych wojen (D. lm) nie była tak okrutna i nie spowodowała aż tylu zniszczeń. KOMENTARZ Słowo wojna występuje...
Debet
rzecz m, br. lm (bank.) ujemny stan konta bankowego; sytuacja wynikająca z różnicy między kwotą, jaką klient wpłacił do banku („ma”), a aktualnym stanem jego konta („jest winien”); zadłużenie w stosunku do banku, które musi zostać spłacone (zazwyczaj z odsetkami), tak jak każda pożyczka. Bank, w którym pan Zdzisław umieścił swoje oszczędności, pozwala na posiadanie sporego debetu (D. lp). Pan Zdzisław, chociaż nie ma dużych dochodów, wykorzystał swój limit na koncie debetowym...
Kadencja
rzecz. ż czas, w jakim organ władzy lub urzędnik państwowy pełni swoją funkcję. (muz.) następujące po sobie dźwięki, nadające utworowi muzycznemu końcowy charakter lub fragment utworu muzycznego wykonywany solo przez wirtuoza. (w zn. 1.) Ustawy, które miały wspomóc małych przedsiębiorców nie zostały uchwalone przez Sejm w bieżącej kadencji (Ms. lp, ident. w D. i C. lp). (w zn. 2.) Znany krytyk muzyczny napisał entuzjastyczną recenzję sobotniego koncertu w miejskiej...
Aktualny
przym. dotyczący spraw bieżących, ważny obecnie. Wczoraj podczas rady pedagogicznej omawiano aktualne problemy szkoły. Dyrektor podkreślił, że obecnie nie ma w gimnazjum aktualniejszej i pilniejszej sprawy niż wymiana okien w czasie wakacji.
Fuzja
rzecz. ż (ekonom.) połączenie, konsolidacja, zjednoczenie (np. dwóch niezależnych dotąd przedsiębiorstw, w celu osiągnięcia lepszej pozycji na rynku i lepszych dochodów). strzelba myśliwska o długiej lufie. (w zn. 1.) Wszystkie media poinformowały o fuzji (Ms. lp, ident. w D. i C. lp) dwóch znanych przedsiębiorstw, zajmujących się przetworami owocowymi. Na skutek połączenia się firm Jabłex i Gruszex powstała jedna potężna firma Owocex kontrolująca prawie 70 procent...
Generacja
rzecz. ż ludzie należący do tej samej lub zbliżonej grupy wiekowej, często wyznający podobny zbiór zasad moralnych, poglądów itp., pokolenie. urządzenia techniczne o zbliżonych parametrach, wyprodukowane w podobnym czasie, na podobnym poziomie zaawansowania technicznego. (w zn. 1.) Każda z generacji (D. lm, ident. w C. i Ms. lm) ma swoje ulubione piosenki. Dziadek Tomka kazał jego mamie – kiedy była w wieku Tomka – ściszać radio, gdy chciała posłuchać ulubionej muzyki....
Burmistrz
rzecz. m najwyższy urzędnik w urzędzie miasta, zarządzający miastem i będący reprezentantem miasta na zewnątrz. W Żółtobrzegach wszyscy bardzo szanują swojego burmistrza (D. lp, ident.w B. lp) i doceniają jego wkład w rozwój miasta, dlatego pan Wolski został burmistrzem (N. lp) na kolejną kadencję. W ubiegłym roku, w Żółtobrzegach spotkali się burmistrzowie (a. burmistrze ) (M. lm) kilkunastu polskich miast. Pan Wolski przekonywał burmistrzów (D. lm,ident. w B. lm), że...
Kariera
rzecz. ż przebieg pracy zawodowej zazwyczaj rozumiany jako zdobywanie coraz wyższych szczebli w rozwoju zawodowym. (pot.) powodzenie w pracy zawodowej, sukces. (w zn. 1.) – Pamiętaj, że trzeba dbać o swoja zawodową karierę (B. lp), starannie wybierać miejsca pracy i nieustannie się dokształcać. – mówiła ciocia Celinka do swojej siostrzenicy, która kończyła studia. (w zn. 2.) Wielu aktorów marzy o światowej karierze (Ms. lp, ident. w C. lp), grając w rozmaitych...
Demograficzny
przym. związany z demografią, czyli z nauką, zajmującą się badaniem ludności, jej liczebności, struktury itp. Jak podało Ministerstwo Edukacji, w związku z utrzymującym się od kilku lat niżem demograficznym (N. lp), za kilka lat pójdzie do szkoły o wiele mniej dzieci niż w latach ubiegłych, co może oznaczać, że niewielkie szkoły, na skutek zbyt małej liczby uczniów, mogą zostać zamknięte. KOMENTARZ Najczęściej słyszy się o niżu lub wyżu demograficznym. Niż...
Detektyw
rzecz. m funkcjonariusz policji, zajmujący się śledztwem i ściganiem przestępców, także śledczy na zlecenie, do wynajęcia. W książkach kryminalnych pojawia się postać detektywa (D. lp, ident. w B. lp), który w kolejnych powieściach z cyklu rozwiązuje skomplikowane zagadki kryminalne. Prawie każdy słyszał o detektywie (Ms. lp.) Herkulesie Poirot [franc., wym. płaro], którego wymyśliła Agata Christie. Inni powieściowi detektywi (M. lm.), tacy jak Anglik Sherlock Holmes [wym....
Lokalny
przym. miejscowy, właściwy dla danej społeczności, dla danego terenu. Podczas spotkania z mieszkańcami burmistrz miasteczka dużo mówił o zmobilizowaniu lokalnej (Ms. lp) społeczności do walki z przestępczością. Zauważył, że w niewielkich środowiskach lokalnych (Ms. lm), np. w granicach osiedla domów jednorodzinnych, łatwiej zwrócić uwagę na obce, podejrzanie wyglądające osoby. KOMENTARZ Przymiotnik lokalny często wchodzi w związki z różnymi rzecz.; do najbardziej...
Partia
rzecz. ż (polit.) organizacja polityczna, zrzeszająca grupę osób, wyznających te same poglądy polityczne, które zawarte są w statucie danej partii; partie powstają, by wpływać na ważne kwestie państwowe (struktura polityczna, gospodarka, kwestie społeczne itd.). wyodrębniona część całości. (muz.) w operze rola aktora. (przestarz., lit.) strona małżeństwa (np. dobra lub zła partia, odpowiednia lub nieodpowiednia). (w zn. 1.) Przewodniczący partii (D. lp, ident. w...
Makrobiotyka
rzecz. ż, br. lm teoria żywienia, zakładająca spożywanie jedynie produktów naturalnych i nieprzetworzonych, jako najwłaściwszych dla zdrowia; także teoria oparta na zasadach dzielenia pokarmów na kategorie, których spożywanie musi być utrzymywane w idealnych proporcjach dla utrzymania sprawności fizycznej i równowagi ducha. Bożena przeczytała bardzo interesującą książkę o makrobiotyce (Ms. lp, ident. w C. lp) i sposobach żywienia, jakie ona zaleca. Kiedy mama zapoznała się ze...
Marka
rzecz. ż nazwa firmy lub produktu kojarzona z tą firmą czy produktem; także znak firmowy umieszczany na produkcie. jakość, renoma. (w zn. 1.) Manuela, kupując ubrania nie raz przekonała się, że watro kupować produkty sprawdzonych na rynku marek (D. lp). Te markowe produkty, mimo że często są droższe, zazwyczaj są trwalsze i lepiej wykonane. (w zn. 2.) Pan Adaś ma świetną markę (B. lp) wśród zegarmistrzów. Każdy w mieście wie, że jeżeli nawet nikt nie chce się...
Przestępczość
rzecz. ż, br. lm ogół spraw związanych z popełnianiem przestępstw w jakimś czasie, na jakimś terytorium. Policja prowadzi bardzo dokładne badania statystyczne, dotyczące przestępczości (D. lp, ident. w C. i Ms. lp). Takie statystyki pozwalają ustalić, jakie czynniki wpływają na wzrost przestępczości (D. lp) w określonych środowiskach i grupach wiekowych. Ostatnio dużo się mówi przestępczości nieletnich, dlatego szczegółowo analizuje się przyczyny jej powstawania, aby można...
Reality show
[wym. riality szoł] rzecz. m, nieodm. forma widowiska telewizyjnego, przedstawiająca ludzi w niecodziennych sytuacjach, zazwyczaj wyizolowanych ze swoich środowisk. Adam postanowił spędzić wieczór na oglądaniu nowego reality show . KOMENTARZ Pierwsze widowisko tego typu Big Brother zgromadziło dużą widownię i wywołało liczne dyskusje o granicach, do jakich może się posunąć telewizja, chcąca wywołać sensację i zaszokować widza.
Rekrutacja
rzecz. ż czas przyjęć kandydatów do pracy, do szkół lub innych instytucji. nabór do armii, pobór rekrutów. (w zn. 1.) Największe uczelnie w kraju właśnie rozpoczęły rekrutację (B. lp) na pierwszy rok studiów. Czas rekrutacji (D. lm) na wyższe uczelnie jest bardzo istotny dla młodych ludzi, dla których przyjęcie na studia to wydarzenie o życiowym znaczeniu. (w zn. 2.) Na skutek powszechnej rekrutacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) do wojska wielu młodych ludzi...
Talk-show
[ang., wym. tok szoł] rzecz. m, pierwszy człon nieodm. rozrywkowy program telewizyjny, w którym prowadzący zadaje pytania zaproszonym gościom w swobodnym stylu; często – jako przerywniki w trakcie programu– towarzyszą mu dodatkowe występy muzyczne. Specjaliści od mediów przewidują zmierzch popularności talk-showów (D. lm), których jest teraz tak wiele, że widzowie wkrótce zaczną odczuwać przesyt tego typu rozrywką. Póki co, prezenter popularnego talk-showu (D. lp) nie ma życia...
Uniform
rzecz. m element ubioru wyróżniający jakąś grupę zawodową lub formację wojskową. Przynajmniej raz w roku każdy górnik wyciąga z szafy swój uniform (M. lp, ident. w B. lp).
Unikalny
(a. unikatowy ) przym. wyjątkowy, jedyny w swoim rodzaju. Muzeum miejskie wzbogaciło się o kilka unikalnych (D. lm) eksponatów.
Uzależnienie
rzecz. n (psych., med.) zależność od jakiegoś czynnika, powodująca, że normalne funkcjonowanie bez niego staje się trudne lub niemożliwe, nałóg. W związku z niepokojąco rosnąca liczbą uzależnień (D. lm) wśród młodzieży w wieku szkolnym, dyrekcja liceum zorganizowała specjalne spotkanie z psychologiem. Najczęstszym uzależnieniem (N. lp) są papierosy, choć zdarzają się oczywiście osoby uzależniające się w tak młodym wieku od alkoholu i narkotyków. Pojawiają się także nowe...
Jawność
rzecz. ż, br. lm postępowanie otwarte, szczere, ujawniające wszystkie szczegóły, antonim (SPJ) tajność . Jawność (M. lp) życia politycznego i instytucji publicznych stała się jednym z podstawowych haseł, jakie przed wyborami głosili liderzy największych partii. Politycy wiedzą, że obietnica jawności (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) w wielu sferach polskiego życia publicznego jest dobrym argumentem przedwyborczym. KOMENTARZ Jawność życia publicznego polityków ma...
Rentowny
przym. przynoszący zyski, opłacalny. Pan Antoni jest przedsiębiorcą, który ma szczęście do rentownych (D. lm) inwestycji. Wszystkie interesy prowadzone przez pana Antoniego są bardzo rentowne (M. lm) i przynoszą mu spory zysk.
Farmacja
rzecz. ż, br. lm nauka o sposobie tworzenia leków, ich działaniu, składzie chemicznym, a także przechowywaniu i zastosowaniu do określonych chorób. Regina wiele czytała na temat farmacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp), która fascynowała ją jako nauka o bardzo długiej tradycji w historii ludzkości, dlatego też postanowiła studiować farmację (B. lm), marząc o tym, że kiedyś będzie miała własną aptekę.
Riposta
rzecz. ż cięta i najczęściej zabawna odpowiedź, rewanż. – Ciotka znowu uraczy nas swoim niestrawnym ciastem – zrzędził wujek. – Lepsze niestrawne ciasto niż twoje niestrawne opowieści! – ciotka nie pozwoliła długo czekać na swoją ripostę (B. lp). Jest mistrzynią błyskawicznych ripost (D. lm). Na pchnięcie zadane przez szermierza, drugi odpowiada równie szybką ripostą (N. lp).
Legitymizacja
rzecz. ż uczynienie czegoś ważnym na mocy prawa, upoważnienie do działania, usankcjonowanie (najcz. jako legitymizacja władzy, czyli otrzymanie społecznego pozwolenia na działanie). Mechanizmy legitymizacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) władzy w państwach demokratycznych działają zgodnie z szeroko przyjętymi demokratycznymi normami. Oczywistą formą takiej legitymizacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) są wolne wybory – naród uczestnicząc w nich daje wybieranej władzy przyzwolenie...
Protest
rzecz. m. gwałtowne, stanowcze wystąpienie przeciwko komuś, czemuś Protest (M. lp, ident. w B. lp) załogi jednego z największych zakładów w kraju zaostrza się. Do protestu (D. lp) przyłączyli się członkowie związków zawodowych innych zakładów. Agencje informacyjne donoszą o nasileniu się protestów (D. lm) w związku z wizytą Sekretarza Generalnego ONZ.
Idea
rzecz. ż przewodnia myśl, pogląd, sens, pomysł. Idea (M. lp) niesienia pomocy najbiedniejszym przyświecała grupie wolontariuszy, którzy wyjechali do Afryki. Pani Bernadetta została wybrana radną do władz gminy i bardzo chce pomóc mieszkańcom, kierując się ideą (N. lp) unowocześnienia gminy z pomocą pieniędzy uzyskanych z funduszy Unii Europejskiej. Od dawna wiadomo, że ludzie działając w imię jakiejś idei (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) są zdolni do okrucieństwa. Faszyści...
Trybunał
rzecz. m sąd mający specjalne uprawnienia. w dawnej Polsce sąd szlachecki ostatniej instancji, rozpatrujący odwołania od wyroków pomniejszych sądów. (w zn. 1.) Przed Europejskim Trybunałem (N. lp) Sprawiedliwości w Hadze toczy się sprawa mężczyzny, który uważa, że został niesłusznie osądzony w Polsce za niepłacenie podatków i odwołał się do tego trybunału (D. lp), aby szukać sprawiedliwości w sądzie najwyższej instancji. Trybunały (M. lp) międzynarodowe to młode...
Cyborg
rzecz. m (fant.) organizm ludzki, któremu wszczepiono elementy sztuczne, wspomagające jego działanie, także robot naśladujący wyglądem człowieka lub zwierzę. Marcin czyta bardzo interesującą powieść science fiction, w której opisany jest świat przyszłości, gdzie tworzy się specjalne jednostki żołnierzy- cyborgów (D. lm).Człowiek przechodził skomplikowaną operację, w czasie której wiele zawodnych części jego ciała zamieniano na sztuczne elementy. Taka niezniszczalna armia miała...
Rasowy
przym. (społ., antropol.) o człowieku – związany z rasą, odnoszący się do rasy. (biol.) o zwierzęciu czystej rasy, czystej krwi, hodowanym w warunkach niedopuszczających mieszanie ras. (w zn. 1.) Wiele światowych konfliktów ma podłoże rasowe (M. lp). Wiążą się one z prześladowaniami rasowymi (N. lm). Nierzadko wybuchało wiele zamieszek na tle rasowym (Ms. lp). (w zn. 2.) Pani Krystyna od lat zajmuje się hodowlą psów rasowych (D. lm). Charty z jej hodowli są...
Via
(czyt. wija) rzecz. nieodm. przez, poprzez, za pośrednictwem (gł. dla określenia celu podróży). Rodzice Jarka postanowili wybrać się na wspaniałą wycieczkę. Planują przejazd samochodem do Rzymu via Wenecja i Florencja. Biuro podróży nie mogło zapewnić wujkowi Stefanowi innego połączenia lotniczego, z Nowym Jorkiem jak tylko lot via Hamburg, gdzie wujek musiał się przesiąść.
Konsensus
[łac. consensus ] rzecz. m zgoda, porozumienie, wspólne stanowisko, często osiągnięte w wyniku rozmów i kompromisu. Prasa zwróciła uwagę na brak konsensusu (D. lp) wśród najważniejszych ugrupowań politycznych, co znacznie utrudnia pracę rządu i wpływa niekorzystnie na wizerunek Polski za granicą. KOMENTARZ Istnieje również słowo konsens, pochodzące od tego samego słowa łacińskiego consensus – zgoda, które kiedyś oznaczało zezwolenie (najczęściej urzędowe) na...
Konsul
rzecz. m przedstawiciel państwa za granicą. Konsulowie (M. lm) kilkunastu krajów spotkali się na bankiecie wydanym z okazji święta narodowego Wenezueli. Przy swojej rezydencji konsulów (D. lm, ident. w B. lm) powitał konsul (M. lp) Wenezueli wraz z małżonką. Na przyjęciu nie było konsula (D. lp, ident. B. lp) niemieckiego, ponieważ musiał w pilnej sprawie wyjechać do kraju. KOMENTARZ W znaczeniu historycznym konsul był bardzo wysokim urzędnikiem sprawującym...
Clubbing
[ang., wym. klabing] rzecz., br. lm spędzanie czasu wolnego na odwiedzaniu (zazwyczaj w weekendy) różnych klubów w większych miastach, najczęściej z zamiarem słuchania muzyki lub tańczenia. Od pewnego czasu w Polsce zauważyć można ciągły rozwój tzw. kultury klubowej – to właśnie clubbing (M. lp, ident. w B. lp). Trudno jest odnieść się do clubbingu (D. lp, ident. w Ms. lp) w kilku słowach. W Polsce stykamy się z clubbingiem (N. lp) od niedawna, jednak nie można pominąć...
Postulat
rzecz. m oficjalne żądanie przedstawione władzom przez jakąś grupę. Strajkujący robotnicy przedstawili dyrekcji zakładów szereg postulatów (D. lm),domagając się ich spełnienia pod groźbą zaostrzenia strajku. Pierwszy postulat (M. lp, ident. w B. lp) dotyczył natychmiastowego wzrostu płac.