Rola rzeczownika w zdaniu
W zdaniu rzeczownik może pełnić różne funkcje: • podmiotu ; W ogrodzie rosło ogromne, stare drzewo ( co? mianownik). Matki Marka nie było dzisiaj w pracy (kogo? dopełniacz). • przydawki ; Siostra Moniki pracuje w pogotowiu ratunkowym ( kogo? dopełniacz). Biskup Ignacy Krasicki był przyjacielem króla Stanisława Augusta ( jakiego? dopełniacz). • orzecznika (element orzeczenia imiennego); Ojciec Maćka jest dentystą ( kim? narzędnik). Ta zawodniczka na pewno zostanie...
Rzeczownik
Wyjaśnienie pojęcia, liczby i rodzaje rzeczownika Rzeczownik jest odmienną i samodzielną częścią mowy, która nazywa (oznacza) i, w podstawowej formie, odpowiada na pytania: kto? co? • osoby : uczeń, kobieta, żołnierz, dziecko; W tym filmie zagrał mój ulubiony aktor – Johny Deep. Dyrektor firmy wezwał do gabinetu swoich zastępców. • przedmioty : dom, torba, okno, długopis; Chyba zgubiłam gdzieś klucze do mieszkania. W tej łazience ktoś powinien w końcu posprzątać. • zwierzęta...
Rozkazująca
Rozkazująca – niech, niechaj występuje w trybie rozkazującym: Niech pan wejdzie! Niechaj nikt nie zaczyna bez mojej zgody!
Rola czasownika w zdaniu
Czasownik może wystąpić w charakterze różnych części zdania: • orzeczenia czasownikowego (osobowe formy czasownika i formy zakończone na -no , -to ); Od rana bardzo boli mnie głowa. Wojtek długo zastanawiał się nad moją propozycją. Przyjęcie w ambasadzie przygotowano z największą starannością. Podczas polowania zabito sarnę, kilka zajęcy i dwie kaczki. • łącznika – jeden z elementów orzeczenia imiennego (forma osobowa od czasownika zostać, stać się, być ); Po...
Akcent wyrazów jednozgłoskowych
W języku występują również wyrazy jednozgłoskowe. W ich przypadku zjawisko akcentowania wygląda dwojako: • nieakcentowane wyrazy łączące się w całość akcentowaną z wyrazem poprzedzającym. Nazywamy je enklitykami . Należą do nich w języku polskim: – zaimki osobowe w jednozgłoskowych formach (bez mianownika): bił go po wie dział mu przy szli z nim na pi sał nam od dał jej ku pi łem ci – zaimek się : my ję się my lisz się spa kuj my się przeprowa dzi li się...
Zjawiska fonetyczne
W języku dość często występuje różnica między wymową wyrazu a jego pisownią. Dzieje się tak z wielu powodów. Głoski oddziaływują na siebie i wywołują różne zjawiska fonetyczne, które spróbujemy prześledzić i opisać. Zjawiska fonetyczne upodobnienia pod względem dźwięczności wewnątrzwyrazowe ubezdźwięcznienia (utrata dźwięczności) wsteczne postępowe udźwięcznienia (nadanie dźwięczności) wsteczne odnosowienie (utrata nosowości)...
Akcent i intonacja w języku polskim
Odmiana przez przypadki liczebników prostych i złożonych
Wyżej zostały już przedstawione przykładowe odmiany różnych rodzajów liczebników. Spójrzmy jednak krótko na deklinację wybranych liczebników dwa i trzy i porównajmy tę odmianę: rodzaj męskosobowy rodzaj niemęskoosobowy (forma męska nieosobowa i nijaka) rodzaj niemęskoosobowy (forma żeńska) M. dwaj przyjaciele dwóch przyjaciół dwa talerze dwa drzewa dwie sukienki D. dwóch przyjaciół dwóch talerzy dwóch drzew dwóch...
Przypuszczająca
Przypuszczająca – by używana w trybie przypuszczającym: Mógłbym ci pomóc w tej sprawie. Na pewno byś o tym zapomniał, gdyby nie ja.
Wyraz podstawowy
Wyraz podstawowy – to wyraz, od którego tworzymy inne wyrazy o podobnym znaczeniu;
Podstawowe pojęcia związane ze słowotwórstwem i analizą słowotwórczą wyrazu
Mowa zależna i niezależna
Bardzo często zdarza się, że chcemy przywołać cudzą wypowiedź. Taka konieczność może zaistnieć w zwyczajnej rozmowie, gdy chcemy poinformować kogoś, o czym dyskutowaliśmy z kimś innym. Mamy do dyspozycji aż dwie możliwości. W opracowaniach lektur szkolnych możesz spotkać się z jeszcze jedną kategorią – mową pozornie zależną.
Formy osobowe czasownika
Wróćmy do form osobowych czasownika. Aby je określić, bierzemy pod uwagę, kto jest sprawcą czynności, kiedy miała ona miejsce itd. O tym wszystkim informuje nas forma osobowa czasownika. Możemy z niej wyczytać dosłownie wszystko. Odmiana czasownika to koniugacja . Czasownik odmienia się przez osoby, liczby, czasy, tryby i strony.
Liczebniki porządkowe
Liczebniki porządkowe – podają kolejność, w jakiej dana osoba czy przedmiot pojawia się, odmieniają się przez przypadki i rodzaje: liczba pojedyncza liczba mnoga rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy M. piąty rok trzecia próba drugie miejsce pierwsi klienci lata trzydzieste D. piątego roku trzeciej próby drugiego miejsca pierwszych klientów...
Podział liczebników
Rdzeń
Rdzeń – to z kolei temat wyrazu, który jest najmniejszą, niepodzielną podstawą słowotwórczą, wchodzi w skład wszystkich wyrazów tworzących rodzinę: karzeł – karli rz : r e : ø ł : l
Rola zaimka w zdaniu
Funkcje składniowe zaimków: • zaimki rzeczowne mogą być w zdaniu: • podmiotem; On jest świetnym kierowcą ( kto? ). Wy macie najpiękniejszy dom w okolicy ( kto? ). • dopełnieniem; Stefan pomógł nam w przeprowadzce ( komu? ). Potrącił go rozpędzony samochód ( kogo? ). • zaimki przymiotne mogą być w zdaniu: • przydawką; Twoja siostra jest bardzo miła ( czyja? ). Taki człowiek nie wzbudza we mnie zaufania ( jaki? ). • orzecznikiem (element orzeczenia...
Zaimek
Zaimek to część mowy, mająca ogólniejsze, mniej ograniczone znaczenie, która zastępuje rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i przysłówki. Zaimki odpowiadają na pytania tych części mowy, które zastępują. Zaimki rzeczowne, przymiotne i liczebne odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje. Z kolei zaimek przysłowny jest nieodmienny. Gdy szłam do kina, spotkałam kolegę z klasy. Kolega też wybierał się na jakiś film. Bardzo lubię tego kolegę . Ten kolega ma na imię Robert. (użycie...
Zaimek liczebny
Pełni taką samą funkcję jak liczebnik, jest jednak mniej dokładny. Odpowiada na pytanie: ile? który z kolei? Zaimki liczebne można podzielić na następujące grupy: • zaimki wskazujące: każdy, wszystek, tyle, tylekroć, tylokrotny,tyloraki ; Nie zużyj wszystkich chusteczek. Ponoć każdy człowiek ma swojego sobowtóra. • zaimki nieokreślone (niektóre można również potraktować jako liczebniki nieokreślone): i leś, ile bądź, ilekroć, ilekolwiek, kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt,...
Fonetyka
Jest to dział językoznawstwa, który bada dźwiękową stronę języka, czyli wymowę, artykulację głosek, akcent, intonację itd.
Zaimek przysłowny
Omawiając przysłówek, nie sposób nie wspomnieć o zaimku przysłownym, który również jest nieodmienny. Występuje w zastępstwie przysłówka i mniej dokładnie niż przysłówek określa czas, miejsce, sposób wykonania czynności: • okolicznik czasu (kiedy?) Mógłbyś wpaść kiedy indziej? Zawsze pamiętam o urodzinach moich dzieci. • okolicznik miejsca (gdzie?) Pochodzę stamtąd co Ewa. Pojedziemy tam w lecie. • okolicznik sposobu (jak?) Hydraulik naprawił kran byle jak ....
Stopniowanie przymiotników
Okazuje się, że ta sama cecha czy jakość może pojawić się z różnym natężeniem, siłą, czyli w tzw. różnym stopniu. W języku polskim większość przymiotników podlega stopniowaniu. Przymiotniki, których nie można stopniować: roczny żelazny plastikowy drewniany kamienny srebrny złoty wczorajszy dzisiejszy nizinny kosmiczny (nie ma przedmiotów mniej czy bardziej wełnianych, wodnych, blaszanych, itd.)
Imiesłowowy równoważnik zdania okolicznikowego czasu
Przeglądając fotografie rodzinne , zawsze się wzruszam. ( przeglądając – forma imiesłowu) Kiedy przeglądam fotografie rodzinne, zawsze się wzruszam. ( przeglądam – forma osobowa czasownika) Aktorka z trudem opanowała paraliżującą ja tremę, rozpoczynając występ przed ogromną widownią .( rozpoczynając ) Aktorka z trudem opanowała paraliżującą ją tremę, kiedy rozpoczynała występ przed ogromną widownią.( rozpoczynała )
Słowotwórstwo
Jest to dział nauki o języku zajmujący się budową wyrazów, zasadami tworzenia nowych słów i rodzinami wyrazów.
Wyrażenie przyimkowe
Jest to połączenie przyimka i rzeczownika, zaimka rzeczownego, przymiotnika, liczebnika, a także przysłówka. Mama poszła do banku po pieniądze . Po południu przyjdę do was . Św. Franciszek Asyżu odwracał się od bogatych ; przemawiał do ubogich . Proszę, żebyś przyszedł koniecznie po drugiej . Związałaś się z tym człowiekiem za szybko .
Inne szczegóły o liczebniku
W wielu sytuacjach możesz spotkać jeszcze inne liczebniki, którym nie poświęciliśmy wcześniej uwagi, ale o których warto pamiętać. Służą one m.in. do wyrażenia: • wielokrotności (wskazują na powtarzalność zjawiska): trzykrotny, pięćdziesięciokrotny, dwakroć, trzykroć, dwukrotnie, (zaimek liczebny) wielkoraki, wielorako ; Późnym wieczorem dwukrotnie zadzwonił telefon. Dobrze zainwestowane pieniądze przyniosły mu dziesięciokrotny zysk. • wielogatunkowości: dwojaki, dwojako,...
Imiesłów
Imiesłowy (spotykane aż w czterech postaciach) to formy utworzone od czasowników. Zwykle sprawiają sporo kłopotu, przypominając przymiotniki lub czasowniki.
Rzeczowniki o nietypowej odmianie i nieodmienne
W poprzednim rozdziale zostały omówione podziały na gromady deklinacyjne, ale nie wszystkie rzeczowniki można do tych zasad dopasować. Istnieją takie wyrazy, które odmieniają się wbrew wszelkim regułom: • rzeczowniki o odmianie nieregularnej mają inne formy w liczbie pojedynczej, a inne w mnogiej; liczba pojedyncza liczba mnoga M. rok człowiek lata ludzie D. roku człowieka lat ludzi C. rokowi człowiekowi...
Zdania i wypowiedzenia złożone
Zdania i wypowiedzenia złożone, czyli takie, które zawierają dwa lub więcej orzeczeń, możemy podzielić na dwie grupy, biorąc pod uwagę relacje zachodzące między zdaniami (wypowiedzeniami) składowymi.
Stopniowanie bezwzględne
• stopniowanie bezwzględne (w przypadku niektórych przymiotników, przy pomocy formantów przedrostkowych i przyrostkowych): przeciętny stopień słabszy stopień silniejszy stopień żółty żółtawy żółciutki, żółciuteńki miły ------------- przemiły śmieszny śmiesznawy prześmieszny, śmieszniutki dziwny dziwnawy przedziwny Pomysł z nocnym wypadem na plażę okazał się głupawy . Domek krasnoludków miał...
Liczebniki główne
Liczebniki główne – to te, które wskazują na ilość przedmiotów i odmieniają się przez przypadki i rodzaje: liczba pojedyncza liczba mnoga rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy M. jeden dzień jedna kobieta jedno dziecko trzej żołnierze trzy lata D. jednego dnia jednej kobiety jednego dziecka trzech żołnierzy trzech lat C. jednemu...
Składnia
To dział gramatyki zajmujący się budową wszelkiego rodzaju wypowiedzeń (najczęściej zdań). Bada poszczególne elementy zdania, związki między nimi oraz sposoby łączenia ich w logiczną całość.
Inne sposoby klasyfikowania wyrazów
Omawiając zagadnienia związane ze słowotwórstwem, warto wspomnieć o jeszcze jednej możliwości sklasyfikowania wyrazów: • wyrazy podzielne słowotwórczo (czyli te pochodzące od innych wyrazów): dom- ek głoś- ny piek- arnik kot- ek lal- ka nos- ek • wyrazy niepodzielne słowotwórczo (czyli te niepochodzące od innych wyrazów): dom głos piec kot lala nos
Pytająca
Pytająca: czy?, li? – tych użyjesz przy pytaniach: Czy mnie lubisz? Czy jutro będzie ładna pogodna? „Znasz- li ten kraj?”
Odmiana rzeczowników przez liczby
Większość rzeczowników odmienia się przez liczby: liczba pojedyncza liczba mnoga M. las koń chmura lasy konie chmury D. lasu konia chmury lasów koni chmur C. lasowi koniowi chmurze lasom koniom chmurom B. las konia chmurę lasy konie chmury N. z lasem koniem chmurą z lasami końmi chmurami Ms. o lesie koniu chmurze o...
Intonacja (melodia zdania)
Intonacja (melodia zdania) – inaczej obniżenie lub podniesienie tonu wypowiedzi. Służy ona przede wszystkim podkreśleniu znaczenia wyrazu albo jego barwy uczuciowej. Intonacja zarówno w mowie potocznej, jak i wypowiedziach artystycznych tworzy nastrojowość, pogłębia zrozumiałość i wpływa na melodyjność tekstu. Graficznie wyrażamy intonację za pomocą kropki, wykrzyknika czy znaku zapytania. Możesz to zrobić. Możesz to zrobić! Możesz to zrobić? Możesz to zrobić?!
Części mowy a tworzenie nowych słów
• rzeczownik -> rzeczownik pochodny: piłka – piłkarz wódz – dowódca pies – piesek sól – solniczka ręka – ręcznik twórca – twórczość • rzeczownik -> przymiotnik pochodny: piłka – piłkarski ziele – zielarski słońce – słoneczny dom – domowy ręka – ręczny koń – konny • przymiotnik -> rzeczownik pochodny: głupi – głupiec biały – biel długi – długość ciemny – ciemność słaby – słabość młody –...
Przegląd popularniejszych formantów
bezokolicznik czynność wykonawca czynności przedmiot (lub inne) zjawisko miejsce mężczyzna kobieta czytać czytanie czytelnik czytelniczka czytanka czytelnictwo czytelnia leczyć leczenie lekarz lekarka lekarstwo (lek) lecznictwo lecznica drukować drukowanie drukarz --------------- drukarka (druk) drukarstwo drukarnia nauczyć nauczanie nauczyciel...
Imiesłowowy równoważnik zdania okolicznikowego przyczyny
Magda postanowiła zatrzymać się na kilka dni w hotelu, nie chcąc sprawić znajomym kłopotu . ( nie chcąc – forma imiesłowu) Magda postanowiła zatrzymać się w hotelu, ponieważ nie chciała sprawić znajomym kłopotu. ( nie chciała – forma osobowa czasownika) Uczeń poprosił o pomoc nauczyciela, nie mogąc samodzielnie rozwiązać równania . ( nie mogąc ) Uczeń poprosił o pomoc nauczyciela, ponieważ nie mógł samodzielnie rozwiązać równania. ( nie mógł )
Stopniowanie względne
• stopniowanie względne (odbywa się w dwóch kierunkach): oto w jaki sposób możemy utworzyć formy różnych stopni wybranych przymiotników: stopniowanie proste stopniowanie opisowe regularne nieregularne stopień równy cichy dobry rozrywkowy mokry stopień równy brzydki zły obcy płaski szybki duży krzywy otwarty stopień wyższy cichszy lepszy bardziej rozrywkowy...
Zastosowanie imiesłowu przysłówkowego w zdaniu
Wypowiedź w zdaniu złożonym, którą tworzy imiesłów przysłówkowy (oba rodzaje), to imiesłowowy równoważnik zdania . Imiesłów pojawia się sam lub z wyrazami określającymi, ale zawsze zastępuje zdanie podrzędne. Czułam się kompletnie zdezorientowana, będąc w Warszawie pierwszy raz. Ukończywszy studia na AGH, Stefan wrócił do rodzinnej miejscowości. idąc przez miasto – imiesłowowy równoważnik zdania okolicznikowego czasu Idąc przez miasto, przyglądał się wystawom sklepów. gdy szedł...
Imiesłowowy równoważnik zdania okolicznikowego sposobu
Zawodnik biegł, wyprzedzając pozostałych sportowców . ( wyprzedzając – forma imiesłowu) Zawodnik biegł tak, że wyprzedzał pozostałych sportowców. ( wyprzedzał – forma osobowa czasownika) Słońce świeciło, parząc ciała plażowiczów. ( parząc ) Słońce świeciło tak, że parzyło ciała plażowiczów. ( parzyło )