Czasowniki: • dokonane nazywają czynność (lub stan), która zakończyła się w przeszłości lub zakończy się w przyszłości: zrobić, uszczęśliwić, pouczyć, wyjechać, wpisać, przeżyć ; Ojciec Tadka kupił nowy samochód. Dzięki troskliwej opiece w szpitalu pacjent wyzdrowiał . Na koncercie w Sopocie wystąpią same gwiazdy. Wkrótce zapiszemy się na kurs prawa jazdy. Czasowniki dokonane nie mają czasu teraźniejszego. • niedokonane wskazują na trwanie, przebieg czynności, nie...
Zaimki rzeczowne (w funkcji rzeczownika odpowiadają na pytania: kto? co? ), możemy wyróżnić kilka ich rodzajów: • osobowe: ja, ty, on, ona, ono, my, wy, oni, one: liczba pojedyncza liczba mnoga M. ja ty on ona ono my wy oni one D. mnie/ mię ciebie/ cię jego/ niego/go jej/ niej jego/ niego/go nas was ich/ nich ich/ nich C. mnie/ mi tobie/ ci jemu/ niemu/mu jej/ niej...
bezokolicznik imiesłowy przymiotnikowe imiesłowy przysłówkowe formy zakończone na -no, -to czynne bierne współczesne uprzednie prać piorący prany piorąc ------------- prano wyprać ------------- wyprany ------------- wyprawszy wyprano czesać czeszący czesany czesząc ------------- czesano uczesać ------------- uczesany ------------- uczesawszy...
Są to zdania składające się z dwóch członów. Jedno z nich jest zdaniem podrzędnym, a drugie nadrzędnym. Jeśli między tymi wypowiedziami postawisz pytanie, to zauważysz, że stawiasz je od zdania nadrzędnego, a odpowiadasz na nie zdaniem podrzędnym. Jeśli między dwoma członami nie można postawić pytania, to oznacza, że mamy do czynienia ze zdaniem współrzędnie złożonym. Kasia ładnie śpiewa i gra na fortepianie. (zdanie współrzędnie złożone łączne) Doszło do wypadku, ale nikt nie...
Rodzaj czasownika zależy od rodzaju sprawcy czynności lub tego, kogo dana czynność lub stan dotyczą: Liczba pojedyncza Liczba mnoga rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy osoba osoba dziecko tylko osoby płci męskiej (nie dzieci) pozostałe osoby, czyli kobiety, dzieci, oprócz tego rośliny, zwierzęta, przedmioty przedmiot przedmiot przedmiot...
Mówiliśmy już o tworzeniu wyrazów i o tym, że można to zrobić na wiele sposobów. Trudno omówić tu wszystkie. Na szczególną uwagę zasługują jednak dwie kategorie wyrazów pochodnych, mianowicie: • zdrobnienia (deminiutywy) – służą do nazywania rzeczy małych, szczególnie bliskich i młodych, o których myślimy i mówimy w sposób tkliwy i czuły. Dzięki nim można też wyrazić ironię, kpinę czy negatywny stosunek: kot – kotek dziecko – dziecinka palec – paluszek słońce – słoneczko dom – domek...
Przecząca: nie – ta pojawi się przy przeczeniach: Nie mam wiele czasu. Nie lubię czekolady. Partykułę nie piszemy razem z rzeczownikami, przymiotnikami oraz przysłówkami występującymi w stopniu równym: • z rzeczownikami : nieprawda, nieporządek, niesłowność, nietolerancja, nieobecność; ale: Tu liczy się nie pracowitość, ale talent. Napiję się kawy, a nie herbaty. • z przymiotnikami (w stopniu równym): niemądry, niedobry, nieuczciwy, niezdrowy; ale: nie...
Przymiotnikowe – oznaczają czynność lub stan. Mają właściwości przymiotników i czasowników, odmieniając się również przez przypadki, liczby i rodzaje. Jak widać, pochodzą one od różnych czasowników, ale wyrażają cechy: czytany robiący śpiewane malowana zadziwiający myślące zapomniany Ten rodzaj imiesłowów dzielimy na kolejne grupy: • czynne – określają one wykonawcę czynności, można je utworzyć od tematu 3 os. l. mnogiej czasu teraźniejszego czasowników...
Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe przyczyny – odpowiada na pytania: dlaczego?, z jakiej przyczyny?, z jakiego powodu? Zdałem egzamin dzięki temu – zdanie nadrzędne -> (z jakiego powodu? ) – że wylosowałem łatwy zestaw pytań – zdanie podrzędne 2:1 – zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe przyczyny 1N 2P Zdałem egzamin dzięki temu, że wylosowałem łatwy zestaw pytań. Pojedziemy w tym roku na narty w Alpy –...
Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe – odpowiada napytania okolicznika: jak? gdzie? kiedy? po co? w jakim celu? dlaczego? pod jakim warunkiem? jak? itd. Wiedząc, że jest wiele rodzajów okoliczników, domyślasz się, że możemy spotkać się także z paroma typami zdań podrzędnych okolicznikowych.
Tego podziału wypowiedzeń dokonuje się, biorąc pod uwagę ich treść, a także intencje, czyli zamiary mówiącego. • zdania oznajmujące – wyrażają sądy i opinie, może się to odbywać na dwa sposoby: – twierdzący ; Rok szkolny rozpoczyna się pierwszego września. Rozpoczęcie roku szkolnego pierwszego września. Wakacje kończą się w sierpniu. Koniec wakacji w sierpniu. – przeczący ; Nie było nikogo w domu. Nikt nie musi tego słuchać. Żaden klient tego nie kupi. Ani jeden człowiek nie...
Przysłówkowe – to inna grupa imiesłowów, które oznaczają czynność lub stan, mają właściwości czasowników, ale są nieodmienne (podobnie jak przysłówki), ten rodzaj imiesłowów możemy również podzielić na dwie grupy: • współczesne – określają one czynność lub stan istniejący jednocześnie (współcześnie) z czynnością opisaną przez czasownik w formie osobowej, tworzymy je od tematu 3 os. l. mnogiej czasu teraźniejszego czasowników niedokonanych za pomocą przyrostka -ąc : maluj-ąc...
Przymiotnik jest odmienną częścią mowy, która jako określenie rzeczownika służy do wyrażania jakości i właściwości osób, zwierząt, roślin, przedmiotów czy zjawisk. Przymiotnik, odpowiadając na pytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje? wysoki mężczyzna cierpliwi nauczyciele zgrabna kobieta kolorowe bluzki grzeczne dziecko wskazuje na cechy określanego rzeczownika, takie jak: kształt, wielkość, kolor, smak, temperaturę i wiele innych:...
Rodzina wyrazów – to grupa wyrazów pokrewnych. Zwróć uwagę, że wszędzie pojawia się wspólny rdzeń: koń : konny ń : n kot : kociak t : ć smoła : smolny ł : l murarz : murarski rz : r kwiat : kwietny a : e lew : lwica e : ø (ø – oznaczenie braku głoski) noga : nożny g : ż ręka : rączka ę : ą k : cz pies : psi p’ : p e : ø lód : lodowy ó...
Odnosowienie (utrata nosowości przez głoskę nosową, która ulega rozszczepieniu na głoskę ustną i nosową); piąty [pionty] ą -> on głoska nosowa „ą” w wymowie stała się ustną „o” i nosową „n” urzędowy [urzendowy] ę -> en głoska nosowa „ę” w wymowie stała się ustną „e” i nosową „n” ciąć [ciońć] ą -> on’ głoska nosowa „ą” w wymowie stała się ustną „o” i nosową „ń” sądzić [sondzić] ą -> on...
Na podstawie rodzaju gramatycznego rzeczownika można wyróżnić trzy gromady deklinacyjne. Każda z nich posiada właściwości niewystępujące w dwóch pozostałych grupach odmian. • odmiana męska liczba pojedyncza końcówki równoległe M. pan mąż brat palec słup Kazio stół ø, o D. pana męża brata palca słupa Kazia stołu a, u C. panu mężowi bratu palcu słupowi Kaziowi stołowi u,...
Wypowiedzenie wielokrotnie złożone składa się z co najmniej trzech wypowiedzeń składowych. Mogą one łączyć się w stosunku współrzędnym lub nadrzędno-podrzędnym. Wypowiedzenie wielokrotnie złożone tworzą zdania, a także ich równoważniki. 1 2 3a 4 3b W najbliższą sobotę wybiorę się do miasta i zrobię małe zakupy, ponieważ, jeśli dopisze pogoda, odwiedzą mnie 5 znajomi, których...
Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe sposobu – odpowiada na pytania: jak?, w jaki sposób?, jakim sposobem? Mama w nowej sukni wyglądała tak – zdanie nadrzędne -> (jak? ) – że na jej widok wszyscy zaniemówili – zdanie podrzędne 2:1 – zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe sposobu 1N 2P Mama w nowej sukni wyglądała tak, że na jej widok wszyscy zaniemówili . W letnie noce bywa tak duszno – zdanie nadrzędne -> (jak?...
Formy bezosobowe są nieodmiennymi formami czasu przeszłego, wskazują na czynność przeszłą, bez informowania nas o jej wykonawcy: -no przyznano, śpiewano ; Wczoraj dostarczono klientowi zamówiony towar. W domu Kowalskich sprzątano gruntownie raz w tygodniu, w sobotę. -to wyjęto, zamknięto ; W końcu uprzątnięto spod mojej kamienicy te sterty suchych liści. Dla uczestników uroczystego bankietu wynajęto całe piętro luksusowego hotelu.
• liczby (pojedyncza i mnoga) dobry, mokra, żółci, gorzkie, uboga, złośliwi; Luksusowy samochód przyciągał wzrok przechodniów. Brudne szyby domu nie robiły najlepszego wrażenia. • rodzaje (męski, żeński, nijaki, męskoosobowy, niemęskoosobowy); Ten człowiek na wszystkich robił przyjemne wrażenie. Miałam okropną podróż! W tym biurze urzędnicy są wyjątkowo nieuprzejmi . Głodne turystki zamówiły w restauracji posiłek. liczba pojedyncza liczba mnoga...
Czas przeszły – używamy go, chcąc wyrazić czynność lub stan mający miejsce w przeszłości, miniony: byłam, napisałeś, powiedział, lubili, śpiewały, mogliście . iść ja szedłem my szliśmy ty szedłeś wy szliście on szedł oni szli ona szła one szły ono szło W tym roku nie pojechałam nigdzie na urlop. Wczoraj nad Małopolską przeszła straszna burza. Zapomnieliście o...
Mowa zależna – to przywołanie cudzej lub własnej wypowiedzi, ale już nie w formie dosłownej. Włączenie w tok naszej wypowiedzi najczęściej cudzych słów odbywa się w postaci zdania podrzędnego dopełnieniowego; Mama zapytała córkę, czy odrobiła już lekcje. Córka odpowiedziała, że jeszcze nie, ale zrobi to za chwilę. Przy zamianie mowy niezależnej na zależną automatycznie dokonujemy pewnych zmian w tekście: – eliminujemy dwukropek i cudzysłów, – wprowadzamy spójniki: że, by, żeby itd., –...
Akcent zdaniowy – polega na silniejszym wymówieniu w zdaniu jednego z wyrazów: • w zdaniu najczęściej akcentujemy ostatni wyraz: Po lekcjach pójdę do domu . W sobotę wieczorem ojciec skosił trawnik . W lipcu nie było nad morzem ładnej pogody . • zdarza się, że akcentujemy wyraz albo grupę wyrazów znajdujących się nie na końcu zdania. Dzieje się tak, gdy chcemy na nie zwrócić szczególną uwagę. Po lekcjach pójdę do domu. (a nie kiedy...
Złożenia – dwa wyrazy pochodne, o dwóch podstawach słowotwórczych połączone cząstką -i, -y, -o, -u . Odmienny jest tylko drugi człon wyrazu: wiercipięta łamigłówka liczykrupa moczymorda Czarnolas samorząd długopis cudzoziemiec cudotwórca zlewozmywak meblościanka złotodajny ostrosłup grzybobranie gwiazdozbiór M. chlebodawca wyrwidąb D. chlebodawcy wyrwidęba C. chlebodawcy...
To odmienna część mowy, która nazywa czynność lub stan osób, rzeczy, zwierząt, roślin, itd. Odpowiada na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie? : mówicie są boli jest znany rośnie zaczyna się pada przychodzą wykonano Czasownik posiada dwie formy: • formy osobowe , w których możemy określić: osobę, liczbę, rodzaj, czas, tryb, stronę; pomyliła się – 3 osoba, liczba pojedyncza, rodzaj żeński, czas przeszły, tryb...
Liczebniki ułamkowe – w sposób dokładniejszy określają ilość, niektóre odmieniają się przez przypadki: odmienne nieodmienne M. trzy czwarte litra pół godziny D. trzech czwartych litra pół godziny C. trzem czwartym litra pół godziny B. trzy czwarte litra pół godziny N. z trzema czwartymi litra z pół godziny Ms. o trzech czwartych litra o pół godziny W. o trzy czwarte...
Czas teraźniejszy – używamy go, mówiąc o czynności lub stanie odbywającym się w danej chwili, teraz: myślę, kocham, zapominam, żyją, czytacie ; iść ja idę my idziemy ty idziesz wy idziecie on idzie oni idą ona one ono Mama robi zakupy w osiedlowym sklepie. Przemka boli głowa. To są nauczycielki z mojej szkoły. Forma czasu teraźniejszego bywa również używana do...
Liczebniki nieokreślone – podają przybliżoną, niezbyt dokładną ilość osób lub przedmiotów, odmieniają się przez przypadki i rodzaje: rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy M. kilkunastu lekarzy wiele zwierząt D. kilkunastu lekarzy wielu zwierząt C. kilkunastu lekarzom wielu zwierzętom B. kilkunastu lekarzy wiele zwierząt N. z kilkunastoma lekarzami z wieloma zwierzętami Ms. o...
Zestawienia – to dwa lub trzy wyrazy będące nazwą jednego przedmiotu lub zjawiska, piszemy je oddzielnie, wyrazy odmieniamy: Dzień Babci Boże Narodzenie Nowy Rok Boże Ciało Wielki Piątek Stare Miasto Nowa Huta Wielka Brytania Nowa Gwinea Ameryka Północna czarna jagoda owczarek niemiecki maszyna do pisania Narodowy Fundusz Zdrowia M boża krówka...
Istnieje wiele rodzajów przysłówków, ponieważ mogą one określać przeróżne właściwości: • kolor żółto, niebiesko • ciężar ciężko, lekko • rozmiar szeroko, wąsko • kształt kwadratowo, owalnie • sposób ładnie, ciekawie • smak gorzko, słono • natężenie mocno, słabo • zapach kwiatowo, świeżo • tempo wolno, szybko • nastrój ponuro, wesoło Jeżeli chcemy wskazać na brak jakości, posługujemy się formantem nie lub bez np.: nieładnie bezbłędnie...
Imiesłowowe równoważniki zdań podrzędnych możemy podzielić na kilka typów. • imiesłów przysłówkowy (współczesny lub uprzedni): pisząc uzupełniwszy stojąc wysławszy patrząc zrobiwszy • wyrazy określające: (pisząc) list do kolegi (uzupełniwszy) braki w zeszycie (stojąc) obok szafy (wysławszy) w pośpiechu paczkę (patrząc) obojętnie na wystawy (zrobiwszy) porządek w biurku sklepów Zastępuje on zdanie podrzędne...
Zaimki przymiotne (w funkcji przymiotnika odpowiadają napytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje?) , możemy wyróżnić kilka ich rodzajów: • wskazujące: ten, ten sam, taki sam, tamten, ów, inny: rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy M. ten rok ta łąka to okno ci rycerze te obrazy D. tego roku tej łąki tego okna tych rycerzy...
Neologizmy to nowe wyrazy, wyrażenia, formy gramatyczne, znaczenia i nowo powstałe konstrukcje składniowe. Ich pojawienie się w języku może być potrzebne albo niepożądane i mało uzasadnione. Jeśli neologizm funkcjonuje w języku dłużej i jest powszechnie stosowany, przestaje być neologizmem. Możemy wyróżnić następujące rodzaje neologizmów: • neologizmy znaczeniowe: szczebel (płaszczyzna) fura (lepszy samochód) komórka (telefon, mały oddział, grupa) • neologizmy słowotwórcze:...
Zaimki przysłowne możemy sklasyfikować w następujący sposób: • wskazujące : tam, stąd, stamtąd, wtedy, odtąd, dlatego, tak, tu, tutaj; Tutaj postanowiłam zasadzić krzewy jaśminu. Lepiej nie chodź tamtędy po zmroku sama. • pytające : jak?, gdzie?, kiedy?, skąd?, dokąd?, dlaczego?, którędy?; Czemu nie wpadłeś na kolację? Skąd masz taką ciekawą książkę? • względne : j ak, gdzie, kiedy, skąd, odkąd; Jestem bardzo szczęśliwa, odkąd poznałam Jacka. Dopóki jesteś ze...
Mowę niezależną – czyli dosłowne przytoczenie cudzej lub naszej własnej wypowiedzi; Mama zapytała córkę: „Czy odrobiłaś już lekcje?” Córka odpowiedziała: „Jeszcze nie, zrobię to za chwilę.” Jak z pewnością zauważyłeś, przedstawione obok konstrukcje składają się z dwóch członów: • zdania wprowadzającego – czyli tego, które informuje nas o autorze wypowiadanych słów; Mama zapytała córkę. Córka odpowiedziała. • zdania wprowadzanego – czyli przywołania czyjejś wypowiedzi w jej dosłownym...
Jest nieodmienną częścią mowy i określa miejsce, czas, sposób wykonywania czynności, czyli informuje nas o okolicznościach, w jakich ta czynność (lub stan) zaistniała. Odpowiada na pytania: jak?, gdzie?, kiedy? daleko blisko długo krótko niewiarygodnie źle dobrze Przysłówek najczęściej łączy się w zdaniu z czasownikiem, ale także z przymiotnikiem lub innym przysłówkiem. Żołnierze maszerowali równo . Sos pachniał smakowicie . Dla...
Można dokonać jeszcze innej klasyfikacji liczebników, biorąc pod uwagę ich budowę: • liczebniki proste: dwa, pięć, siedem, sto, tysiąc, milion; Dwa i trzy to pięć . Faraonowi przyśniło się siedem lat tłustych i siedem chudych. Chrześcijaństwo ma dwa tysiące lat. • liczebniki złożone: dwadzieścia jeden, dwieście pięćdziesiąt trzy, tysiąc trzysta osiem itd.; Mój mąż ma trzydzieści osiem lat. Ta hodowla składa się z pięćdziesięciu dwóch krów. We wrocławskim zoo...
Liczebnik to odmienna część mowy, która określa liczbę, ilość lub kolejność osób, rzeczy, zwierząt itd. i odpowiada na pytanie: ile? który z kolei? Robert ma trzech braci. Moja znajoma pracuje w dwóch firmach. Sprzątaczka umyła pięcioro drzwi.
Wyraz pochodny – to z kolei wyraz pochodzący od innego wyrazu (wyrazu podstawowego); Każdy wyraz, będący nawet wyrazem pochodnym, może stać się wyrazem podstawowym dla innych wyrazów: nauka – naukowy uczyć – nauczyć – nauczyciel – nauczycielka przyuczyć – przyuczony wyuczyć – wyuczony douczyć – douczanie kierować – kierownik – kierowniczy dom – domek – domowy las – lasek – laskowy obuć – obuwie – obuwniczy palić – palenie – podpalenie
Z rozróżnieniem liczb nie ma na szczęście większych problemów. Istnieją dwie liczby: pojedyncza i mnoga. O niej również informuje nas końcówka czasownika, czasem pojawiający się zaimek osobowy i kontekst zdania. idę liczba pojedyncza śpiewamy liczba mnoga gotujesz liczba pojedyncza zrobią liczba mnoga zapomniał liczba pojedyncza zostały zaproszone liczba mnoga
W zdaniu liczebnik może pełnić funkcję: • podmiotu ; Jeden jest liczbą naturalną (co? ) . Właśnie minęła piętnasta (co? ) . • przydawki ; Trzy koleżanki wybrały się do miasta na zakupy (ile? ) . Byłem z nim umówiony na godzinę siódmą (którą?) . • dopełnienia ; Z klasówki z matematyki dostałem cztery (co? ) . Zegar wybił dwunastą (co? ) . • orzecznika (element orzeczenia imiennego); W jutrzejszych zawodach narciarskich będę pierwszy (będę który?) . Jestem...
W zdaniu przysłówek pełni rolę okolicznika: • sposobu (jak?) Marta potrafi interesująco opowiadać. • czasu (kiedy?) Po południu wyjeżdżam nad morze. • miejsca (gdzie?) Ten człowiek ma znajomych wszędzie .
To nieodmienna część mowy. Choć nie występuje samodzielnie, to potrafi zmienić lub wzmocnić znaczenie wyrazu. Za pomocą wyrazka (to inne określenie partykuły) można podkreślić i wyrazić pytanie, rozkaz, przeczenie, życzenie, przypuszczenie i częstotliwość. To on przygotowuje słuchacza na prawidłowe zrozumienie i odbiór całej wypowiedzi. Nie należy więc lekceważyć tej króciutkiej formy. Partykuły dzieli się na pięć rodzajów, biorąc pod uwagę rolę, jaką pełnią w wypowiedzi.
Zrosty – to zrośnięte w jeden wyraz dwa lub trzy wyrazy, mogą one pozostawać ze sobą w następujących relacjach: • związku zgody – w tym przypadku odmieniają się oba człony: Krasnystaw Rzeczpospolita Białystok • związku rządu – odmienia się tylko drugi człon: okamgnienie widzimisię Wniebowzięcie Wniebowstąpienie Wielkanoc • związku przynależności – odmienia się drugi człon: małomówny czcigodny dotychczas wiarygodny karygodny dobranoc pięćdziesiąt...
Przymiotnik może pełnić różne funkcje składniowe: • przydawki; Strome wzgórza porastały wysokie drzewa ( jakie? ). Zimna coca-cola świetnie gasi pragnienie ( jaka? ). • podmiotu; Niscy zazdroszczą wysokim wzrostu (kto? ). Głupi przegada mądrego (kto? ). • dopełnienia; Otaczaj szacunkiem i opieką starszych i chorych ( kogo? ). Zawsze pomagaj słabszym ( komu? ). • orzecznika (element orzeczenia imiennego); Kasia jest najzdolniejsza z klasy (jest...
W zdaniu rzeczownik może pełnić różne funkcje: • podmiotu ; W ogrodzie rosło ogromne, stare drzewo ( co? mianownik). Matki Marka nie było dzisiaj w pracy (kogo? dopełniacz). • przydawki ; Siostra Moniki pracuje w pogotowiu ratunkowym ( kogo? dopełniacz). Biskup Ignacy Krasicki był przyjacielem króla Stanisława Augusta ( jakiego? dopełniacz). • orzecznika (element orzeczenia imiennego); Ojciec Maćka jest dentystą ( kim? narzędnik). Ta zawodniczka na pewno zostanie...
Rzeczowniki można podzielić na następujące kategorie: własne pospolite żywotne nieżywotne rzeczowniki zbiorowe Kraków lekarz nauczyciel kartka młodzież Michał kot mężczyzna biblioteka wojsko Giewont droga niedźwiedź ulica rycerstwo Dior zeszyt pisklę słońce harcerstwo Wisła drzewo wieloryb mur tłum
Wyjaśnienie pojęcia, liczby i rodzaje rzeczownika Rzeczownik jest odmienną i samodzielną częścią mowy, która nazywa (oznacza) i, w podstawowej formie, odpowiada na pytania: kto? co? • osoby : uczeń, kobieta, żołnierz, dziecko; W tym filmie zagrał mój ulubiony aktor – Johny Deep. Dyrektor firmy wezwał do gabinetu swoich zastępców. • przedmioty : dom, torba, okno, długopis; Chyba zgubiłam gdzieś klucze do mieszkania. W tej łazience ktoś powinien w końcu posprzątać. • zwierzęta...
Rozkazująca – niech, niechaj występuje w trybie rozkazującym: Niech pan wejdzie! Niechaj nikt nie zaczyna bez mojej zgody!