rzecz. ż (fil., rel., polit.) ściśle ustalony sposób pojmowania i funkcjonowania jakiejś idei, poglądów. (pot.) poglądy niepraktyczne, oparte na sztywnym rozumowaniu bez zastanowienia, czy mogą one funkcjonować w życiu. (w zn. 1.) Doktryny (B. lp, ident. w M. lp,) religijne można podzielić na kilka rodzajów, zazwyczaj dotyczą one określenia natury boga (bogów), człowieka i wszechświata, porządkując system religijny i opierając go na doktrynalnych fundamentach, będących...
rzecz. ż (med.) celowe przerwanie ciąży. Wykonywanie aborcji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) w Polsce zostało znacznie ograniczone, po wprowadzeniu ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Jednak w licznych krajach na świecie, każdego roku, dokonuje się bardzo wielu aborcji (D. lm).
rzecz. m członek ugrupowania młodzieżowego, odznaczający się specyficznym wyglądem (długie włosy, kolorowy strój), aktywnego głównie w USA na przełomie lat 60. i 70., głoszącego potrzebę miłości i wszechświatowego pokoju, występującego przeciw społeczeństwu konsumpcyjnemu. Marysia oglądała w telewizji film dokumentalny pt. Woodstock , gdzie widziała wielu hipisów (D. lm, ident. w B. lm). Potem zapytała swojego tatę, dlaczego dziś tak trudno spotkać na ulicy hipisa (D. lp,...
rzecz. ż prawodawstwo, tworzenie przepisów prawnych. Gazety wiele miejsca poświęcały legislacji (C. lp, ident. w D. i Ms. lp) i skomplikowanym procedurom wprowadzania w życie aktów legislacyjnych.
[franc., wym. grã pri, dosł. wielka nagroda] nieodm. główna nagroda na festiwalach, w konkursach, zawodach. Na tegorocznym festiwalu Pieśni Narodów Świata nie przyznano grand prix . Przyznano natomiast pierwszą nagrodę i szereg wyróżnień. KOMENTARZ Grand prix często pojawia się w wyrażeniu Grand Prix Formuły 1 . Chodzi tu o najbardziej prestiżowe wyścigi samochodowe. Określenie grand prix jest też używane jako nazwa pojedynczych wyścigów, odbywających się w danym...
rzecz. ż wprowadzenie do obiegu nowych banknotów, papierów wartościowych, znaczków, rozprzestrzenianie się czegoś, rozpowszechnianie. wydobywanie głosu podczas śpiewania. wypuszczanie do atmosfery gazów. nadawanie programu radiowego, telewizyjnego. wysyłanie energii przez jakieś ciało, np. ciepła. (w zn. 1.) W związku z emisją (N. lp) nowych banknotów, prezes banku centralnego przygotował akcję w → mediach , uświadamiającą ludziom, jak odróżnić banknoty nowe...
zadeklarowany wielbiciel kogoś/czegoś, zwolennik. Aneta P. to wokalistka, która ma już sporą grupę fanów (D. lm, ident. w B. lm). Jej nowa płyta sprzedała się w ponad 20 tysiącach egzemplarzy. Fani (M. lm) wysyłają listy do Anety i czekają na nią po koncertach koło garderoby. O pewnym fanie (Ms. lp), który był na jej pięciu kolejnych koncertach, Aneta napisała na swojej stronie internetowej, zamieszczając jego zdjęcie. KOMENTARZ Miejsca, gdzie spotykają się fani...
rzecz. n, br. lp fundusze, całość zasobów płatniczych dotyczących jakiejś instytucji, przedsiębiorstwa lub państwa. Na wtorkowym posiedzeniu rządu w sprawie finansów (D. lp) państwa i planowanego budżetu na rok przyszły wypowiadali się m.in. minister finansów (D. lp) i minister skarbu.
rzecz. m specjalny druk z pustymi miejscami do wypełnienia, mający na celu zebranie konkretnych informacji, kwestionariusz. Pan Adam bardzo nie lubi wypełniania skomplikowanych formularzy (a. formularzów ) (D. lm). Właśnie dzisiaj załatwiał jakąś sprawę i wypełniał formularz (B. lp), w którym musiał podać mnóstwo danych o sobie. Długo nie zapomni tego formularza (D. lp), bo kiedy myślał, że wszystko jest już dobrze wypełnione, urzędnik zwrócił mu uwagę, że nie dopisał...
rzecz. ż W Kościele rzymskokatolickim uczynienie kogoś błogosławionym, tzn. wprowadzenie tej osoby – po jej śmierci – do grona osób czczonych w kościele i uznanie za wzór do naśladowania dla wiernych. W całej Polsce wierni modlą się w intencji rychłej beatyfikacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) papieża Jana Pawła II. W czasie swojego pontyfikatu papież Jan Paweł II dokonał ponad stu beatyfikacji (daw.beatyfikacyj). W gronie błogosławionych znaleźli się m.in. królowa Polski...
rzecz m, br. lm poświęcanie się grom, w których podstawowym celem jest wygrywanie pieniędzy; obstawianie zakładów na wyścigach, gra na loteriach, w kasynach gry itp. (przen.) działanie ryzykowne, niebezpieczne. (w zn. 1.) Wiele osób na świecie jest uzależnionych od hazardu (D. lp). Emocje związane z grą są tak wielkie, że ludzie ci często przegrywają ogromne sumy. Z hazardem (N. lp) spotykają się grając o niewielkie stawki, stopniowo jednak potrzeba gry dominuje nad...
rzecz. m człowiek zajmujący się pośrednictwem między graczem a przedmiotem gry, np. przyjmujący zakłady w wyścigach sportowych, grach towarzyskich itp. Pan Kasperczyk lubi hazard. Nie interesują go jednak kasyna, ale mecze piłkarskie. Właśnie udał się do bukmachera (D. lp, ident. w B. lp) z zamiarem obstawienia wyników najbliższych rozgrywek w lidze angielskiej. W każdym dużym mieście jest co najmniej kilku bukmacherów (D. lm, ident.w B. lm), zajmujących się przyjmowaniem...
rzecz. ż sprawdzenie i zatwierdzenie jakiegoś urządzenia przed wdrożeniem go do sprzedaży, certyfikat potwierdzający takie sprawdzenie. Wszystkie telefony, które pani Wanda kupiła do swojej firmy miały świadectwo homologacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp), co dawało gwarancję, że będą działały w systemie telekomunikacyjnym całego w budynku.
rzecz. m duże przedsiębiorstwo, skupiające kilka mniejszych jednostek, mających swoją osobowość prawną, ale należących do tego samego właściciela; koncerny zajmują się produkcją w różnych sektorach gospodarki i wielu wypadkach mają ogólnoświatowy zasięg. W zarządzie wielkiego koncernu (D. lp) samochodowego odbywała się ważna narada. Zastanawiano się nad wprowadzeniem nowych, bardzo nowoczesnych silników do samochodów terenowych, które mogłyby zużywać o wiele mniej paliwa niż...
rzecz. ż (ekon.) obniżenie wartości pieniądza w stosunku do walut zagranicznych, dewaluacja jest przeprowadzana zazwyczaj przez bank centralny danego państwa. (pot.) obniżenie wartości i znaczenia poglądów idei, norm (np. dewaluacja norm społecznych, dewaluacja pojęć patriotycznych itp.). (w zn. 1.) O dewaluacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) w danym kraju decydują organy państwowe odpowiedzialne za stabilność waluty. (w zn. 2.) Od wielu lat mówi się w Polsce o...
rzecz. ż, br. lm sposób rozdzielania, rozdysponowania czegoś. Firma produkująca znane napoje dba o utrzymanie sprawnego systemu dystrybucji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp). Jej produkty dostępne są w sieci hurtowni, z których napoje są dystrybuowane do sklepów i restauracji.
rzecz. lp część majątku nieruchomego (budynek, teren, las, pole uprawne itp.). stan bezruchu. (w zn. 1.) Kolega ojca niedawno skończył kurs zarządcy nieruchomości (D. lm,ident. w B. lm) i otworzył własne biuro pośrednictwa sprzedaży. (w zn. 2.) Od wielu godzin nie było wiatru, dlatego żaglowiec tkwił na środku morza w zupełnej nieruchomości (Ms. lp, ident D. i C. lp). KOMENTARZ W zn. 2. zastosowanie jest raczej rzadkie, lepiej byłoby powiedzieć: żaglowiec...
rzecz. ż działanie zapobiegawcze, zabezpieczające. Rzecznik prasowy policji przekazał mediom najważniejsze informacje na temat programu prewencji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp), jaki policja ma zamiar wdrożyć w przyszłym roku. Wiele z podjętych przez policję działań prewencyjnych ma na celu ograniczenie liczby rozbojów. KOMENTARZ Oddziały prewencji policji to w naszym kraju pododdziały policji przeznaczone do działań zorganizowanych. Na ogół słyszymy o nich, gdy jest...
czas. przeszukiwać kogoś lub jakieś miejsce w poszukiwaniu dowodu popełnienia wykroczenia lub przestępstwa. odnosić się krytycznie do dawnych poglądów i zmieniać je. (w zn. 1.) Policja przez kilka godzin rewidowała mieszkanie właściciela warsztatu samochodowego, spodziewając się znaleźć w nim ukryte narkotyki. (w zn. 2.) Pan Hubert zrewidował swoje poglądy na temat rządzącego obecnie premiera. W miarę upływu czasu, obserwując prace rządu, był coraz bardziej...
rzecz. n gromadzenie broni przez państwo w celu potencjalnego użycia (antonim, SPJ, rozbrojenia, a. rozbrojenie). Mimo podpisania kilku układów o częściowym rozbrojeniu największych mocarstw, wiele państw nie zaprzestało zbrojeń (D. lm), wzbudzając zaniepokojenie całego świata. KOMENTARZ Od lat 50. XX w., w związku z istnieniem na przeciwległych krańcach globu dwóch mocarstw atomowych o wzajemnie nieprzyjaznym nastawieniu, czyli USA i ZSRR, powstało określenie...
rzecz. ż forma ustroju społecznego, w którym obywatele państwa decydują o najważniejszych instytucjach i osobach sprawujących władzę. Na lekcjach wiedzy o społeczeństwie nauczyciel mówił sporo o różnych formach demokracji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp). Opowiedział uczniom, że w historycznym ujęciu można mówić o kilku różnych typach demokracji . Następnie objaśnił wszystkie najważniejsze rodzaje ustrojów demokratycznych , zaczynając od demokracji (D. lp,ident. w C. i Ms. lp)...
rzecz. ż nawiązanie do wydarzenia z przeszłości, wspomnienia. (art.) nawiązanie w dziele do elementów (np. motywów, scen), występujących wcześniej w innych dziełach. (w zn. 1.) Powracający po latach wygnania niejednokrotnie przeżywają reminiscencje (B. lm) z dzieciństwa. (w zn. 2.) Analizując wystawę mało znanych dzieł malarzy końca XIX i początku XX w. znany krytyk wskazał na reminiscencje (B. lm, ident. w M. lm) niemieckiego malarstwa romantycznego, częste na...
przym. wzbudzający sprzeczne reakcje, dyskusyjny, niejednoznaczny, powodujący negatywny odbiór. Znany lekarz wygłosił niedawno kontrowersyjną (B. lp) opinię, że telefony komórkowe nie tylko nie są szkodliwe, ale ich stałe trzymanie w kieszeni oddala ryzyko zachorowania na raka i choroby serca. Nowy film kontrowersyjnego (D. lp) twórcy z Zanzibaru wywołał falę dyskusji zarówno wśród widzów, jak i krytyków.
rzecz. ż udzielenie zgody na obsługę klientów w imieniu firmy. zgoda osoby, z którą przeprowadzono wywiad na jego opublikowanie w zaakceptowanym kształcie. (w zn. 1.) Pan Witold otworzył serwis telefonów komórkowych, teraz ubiega się o autoryzację (B. lp) dużego producenta, dzięki której jego zakład będzie jedynym autoryzowanym serwisem w mieście. (w zn. 2.) Znany polityk chce wytoczyć proces ogólnopolskiemu dziennikowi, twierdząc,że nie otrzymał wywiadu do...
rzecz. ż zgłoszenie przez posła pytania w konkretnej sprawie, zapytanie w sprawach urzędowych (rzadziej). Dzisiejsze gazety poświęciły dużo miejsca sprawie interpelacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) posła związanego z ruchem ekologicznym, domagającego się od rządu wyjaśnienia wykupywania przez Skarb Państwa atrakcyjnych terenów, przylegających do jednego z parków narodowych. KOMENTARZ Można zamiast sformułowania poseł przedstawił interpelację , powiedzieć krótko –...
przym. przeprowadzony z dużym rozmachem, widowiskowy, efektowny. W związku ze spektakularnym (N. lp) zatrzymaniem znanego przestępcy, komendant policji odznaczył funkcjonariuszy biorących udział w akcji. Trzeba zauważyć, że policja potrzebowała takiego spektakularnego (D. lp) sukcesu, aby wzmocnić nadwątlone w ostatnim czasie zaufanie społeczne.
przym. odnoszący się do jakiejś większej grupy, np. mieszkańców miasta; służący im i będący własnością miasta. W obrębie naszego miasta znajdują się grunty komunalne (M. lm, ident. w B. lp), na których planuje się wybudowanie mieszkań komunalnych (D. lm) dla najbiedniejszych mieszkańców. Robotnicy komunalni (M. lm) przygotowywali skwery miejskie przed wizytą burmistrza miasta partnerskiego z Niemiec. KOMENTARZ W każdym mieście ważną rolę odgrywa tzw. gospodarka...
rzecz. m, br. lm ślepa wiara w idee i sposoby działania, szczególnie o znaczeniu politycznym lub religijnym, skrajne, nietolerancyjne, a nawet wrogie zachowanie. Jak słusznie uważają socjologowie, we współczesnym świecie obserwujemy wiele przejawów fanatyzmu (D. lp) zarówno religijnego, jak i politycznego. O fanatyzmie (Ms. lp) i nietolerancji napisano już dużo książek i artykułów prasowych, jednak różne przejawy tych zjawisk na świecie ciągle dostarczają nowych tematów.
rzecz. nieodm. polecenie dopisywane na niektórych dokumentach, oznaczające konieczność odwrócenia kartki na drugą stronę, gdzie znajduje się reszta informacji. Pan Janusz czytał formularz potrzebny do uzyskania paszportu. Niestety, nie zauważył dopisku verte w prawym dolnym rogu i dopiero urzędnik zwrócił mu uwagę, że musi wypełnić druk także z drugiej strony.
(ż neofitka) rzecz. m człowiek, który niedawno zmienił religię. (przen.) człowiek nowy w jakimś środowisku lub wyznawca jakiejś nowej idei, starający się mocno zaakcentować swoje oddanie sprawie. (w zn. 1.) Egipcjanin, który przyjechał na studia do Polski i ożenił się z Polką, ostatnio stał się także neofitą (N. lp), ponieważ gruntownie poznał chrześcijaństwo i przyjął tę samą co żona religię. (w zn. 2.) Będąc neofitą (N. lp) w środowisku kolekcjonerów książek, w...
rzecz. n postępowanie pełne krętactw, intryg, działanie podstępne, nieuczciwe. Wczorajsze gazety poinformowały o wykryciu matactw (D. lm) wśród urzędników i lekarzy zajmujących się przyznawaniem rent. Pewne osoby, chociaż nic im nie dolegało, otrzymywały renty, a ich historia choroby była zastępowana dokumentacją osób naprawdę chorych. Na matactwie (Ms. lp) został przyłapany jeden z lekarzy, kiedy umieszczał w dokumentacji zdrowej osoby zdjęcie rentgenowskie chorej nogi kogoś...
przym. uczący się poza szkołą, zaoczny. Norbert postanowił zdawać egzamin eksternistyczny (M. lp). Przez ostatni rok samodzielnie przygotowywał się do egzaminu, ponieważ konieczność podjęcia pracy sprawiła, że nie mógł kontynuować nauki w technikum wieczorowym. Uczył się intensywnie i wierzył, że jako ekstern (a. eksternista) ma duże szanse dostać się na studia.
rzecz. ż, br. lm Polacy przebywający stale za granicą, zazwyczaj posiadający obce obywatelstwo i mieszkający w innych krajach, ale utrzymujący kontakt z Polską przez język, obyczaje, spotkania itp. Wczoraj premier spotkał się z przedstawicielami Polonii (D., ident. w C. i Ms.) ze Stanów Zjednoczonych, Brazylii i Meksyku. Takie coroczne spotkania z Polonią (N.) są okazją do przedstawienia problemów, jakie napotykają Polacy mieszkający za granicą.
rzecz. m, br. lm ustrój społeczno-gospodarczy, opierający się na własności prywatnej, stanowiącej podstawę w gospodarczej organizacji państwa; podstawową cechą kapitalizmu jest fakt regulacji procesów gospodarczych głównie przez wolny rynek towarów i usług. Na lekcji historii uczniowie zapoznali się z historią rozwoju kapitalizmu (D. lp) w XIX-wiecznej Europie. Poznali przy okazji nazwiska najważniejszych filozofów i teoretyków społecznych piszących w tym czasie o kapitalizmie...
rzecz. ż, br. lm działalność (najczęściej państwa) w zakresie nagłaśniania i rozpowszechniania oficjalnego kierunku politycznego, idei poglądów itp., za pomocą mediów, plakatów, przemówień itp. Podstawowym założeniem oficjalnej propagandy (D.) w powojennej Polsce było przedstawienie krajów zachodu jako wrogów Polski, czyhających na jej niepodległość i zmierzających do wojny za wszelką cenę. Propaganda (M.) uprawiana przez wiele lat nie przyniosła zamierzonego rezultatu....
rzecz. ż, br. lm działalność polegająca na nękaniu wroga za pomocą rozmaitych akcji prowadzonych na tyłach i osłabiających jego możliwości bojowe, np. wysadzanie mostów, utrudnianie łączności, działania propagandowe. działanie na szkodę jakiegoś państwa ( dywersja gospodarcza, polityczna). (w zn. 1.) Janek czyta bardzo interesującą książkę na temat działań dywersyjnych w czasie II wojny światowej. Dowiedział się z niej m.in., że kiedy nie można było prowadzić walki z...
[ang., wym. hepi end) br. lm szczęśliwe zakończenie. Jola lubi filmy zakończone happy endem (N. lp), a szczególnie, kiedy na końcu filmu dwójka głównych bohaterów pobiera się. Historia złodzieja, deklarującego po wyjściu z więzienia swoją uczciwość, okazała się historią bez happy endu (D. lp). Kiedy po roku, opisujący sprawę dziennikarz odnalazł Mariana K., okazało się, że ten jest znowu w zakładzie karnym.
rzecz. m (finans.) całość zaplanowanych dochodów i wydatków jakiejś jednostki, np. budżet firmy, budżet gminy, budżet państwa. (pot.) dokument zawierający plan budżetowy przewidziany do realizacji w jakimś czasie. (w zn. 1.) Podczas zebrania zarządu firmy prezes dużo mówił na temat budżetu (D. lp) działu promocji, w którym spora część wydatków została przewidziana nasfinansowanie kampanii reklamowej na początku przyszłego roku. Mimo tego dyrektor działu promocji...
rzecz. ż, br. lm odejście od społecznie uznawanej normy, wynaturzenie. (biol.) zwyrodnienie, zniekształcenie tkanek. (w zn. 1.) Andrzej przeczytał w jednej z gazet wstrząsający artykuł o degeneracji (Ms. lp, ident. w D. i C. lp) społecznej w niektórych środowiskach wielkomiejskich. Dzieci z rodzin patologicznych również ulegają degeneracji (C. lp, ident. w D. i Ms. lp) – często już w bardzo młodym wieku popadają w konflikt z prawem. (w zn. 2.) Brak środków...
rzecz. ż określona strefa realizacji działań. (inf.) część adresu internetowego, w której zawarta jest informacja o właścicielu domeny (np. com, org, net). (w zn. 1.) Pan Zdzisław jest radcą prawnym. Interpretuje przepisy i udziela opinii prawnych w różnych sprawach. Jego domeną (N. lp) są transakcje międzynarodowe. Jacek zawsze miał wiele zainteresowań, ale jego domenę (B. lp) stanowią dawne żaglowce. (w zn. 2.) Hurtownia opon przygotowuje właśnie swoją stronę...
rzecz. ż, br. lm (praw.) uznanie czegoś za zgodne z prawem, zatwierdzenie. zgoda na dopuszczenie czegoś do używania, potwierdzenie sprawności. (w zn. 1.) Na spotkaniu z dziennikarzami minister powiedział, że konieczne staje się otwarcie drogi do ułatwienia szybkiej legalizacji (D. lp, ident. w C. i Ms. lp) pobytu i zatrudnienia obcokrajowców w Polsce. Dotychczasowe procedury są czasochłonne i wymagają przygotowania wielu dokumentów. (w zn. 2.) Wczoraj w mieszkaniu...
[łac., wym. wice wersa] rzecz. nieodm. wykonanie czegoś także przez drugą stronę, wzajemnie. na odwrót. (w zn. 1.) – Chciałbym, żebyście zadawali mi pytania w sprawach, które was interesują i vice versa – liczę na to, że sam od was wiele się dowiem. (w zn. 2.) Rodzice Franka pracowali razem w ogrodzie. – Kiedy ja chcę sadzić drzewka, ty koniecznie chcesz, żebym podlewał róże i vice versa ! – powiedział niezadowolony tatuś.
zespół wierzeń i praktyk, odnoszących się do sfery duchowości człowieka; religia określa m.in. charakter i rolę boga (lub bogów) najczęściej uważanego za stwórcę człowieka i wszechświata oraz miejsce jednostki za życia i po śmierci. (pot.) zajęcia poświęcone religii w szkole, katecheza. (w zn.1.) Nauczyciel religioznawstwa mówił dzisiaj o religiach (Ms. lm) monoteistycznych, w których zakłada się istnienie jednego boga oraz politeistycznych,które dopuszczają współistnienie...
rzecz. m, br. lm (psych., soc.) działanie nastawione na dostosowanie się do zastanej sytuacji, niechęć do wyrażania własnej woli, ugodowość za wszelką cenę, przystosowanie. Pan Władek jest znanym wszystkim konformistą. Z powodu tego konformizmu (D. lp) stał się przedmiotem żartów całego biura. O konformizmie (Ms. lp) pana Władka krążą legendy. Pewnego dnia, na przykład, w gronie kolegów krytykował pracę kierownika działu, kiedy jednak prezes oficjalnie poparł kierownika,...
rzecz. ż poręczenie za kogoś i wydanie pochlebnej opinii, polecenie komuś czegoś (lub kogoś). Dyrektor szkoły przyjął do pracy nowego polonistę z rekomendacji (D. lp, ident.w C. i Ms. lp) swojego kolegi, dyrektora gimnazjum w sąsiednim mieście. W telewizji pojawiło się kilka rekomendacji (D. lm) wydarzeń kulturalnych na wybrzeżu. KOMENTARZ Czasownik rekomendować możemy rozumieć jako polecać, dawać pochlebną opinię o kimś lub o czymś. Często odnosi się to do sytuacji,...
rzecz. m, br. lm działanie dla dobra innych, za które nie spodziewamy się wynagrodzenia; nastawienie na bezinteresowną pracę dla dobra innych ludzi, antonim (SPJ) → egoizm. Pani Łucja, wychowawczyni w domu dziecka, zawsze przejawiała postawę pełną altruizmu (D. lp), gdy bezinteresownie po godzinach pracy pomagała odrabiać lekcje swoim wychowankom i wspierała ich w różnych innych sprawach. Nigdy nie chciała też mówić o swoim wrodzonym altruizmie (Ms. lp) jak o czymś...
rzecz. m, br. lm zubożenie, stan społecznego ubóstwa. Wczoraj w znanym programie publicystycznym mówiono na temat przyczyn pauperyzmu (D. lp) w naszym społeczeństwie. O pauperyzmie (Ms. lp) i jego przyczynach mówił także socjolog, zajmujący się badaniami kondycji społeczeństwa i jego pauperyzacją na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat.