Opracowania
drakońskie prawa
‘bardzo surowe, okrutne, bezwzględne prawo’; wyr. rzecz., hist. starożyt. Drakon – prawodawca ateński, który sporządził restrykcyjny kodeks karny;
król jest nagi
‘obnażenie kłamstwa, oszustwa, powiedzenie prawdy, którą wszyscy znają, ale nie chcą wypowiedzieć głośno’; fraza, liter. W baśni H. Ch. Andersena, „Nowe szaty cesarza” dwóch oszustów zaoferowało królowi niewidzialne szaty. Gdy kroczył w nieistniejącym odzieniu, ludzie podziwiali go, bojąc się powiedzieć prawdę. Dopiero małe dziecko zawołało: „Przecież on jest nagi”; (…) wiele osób wstydzi się powiedzieć, że król jest nagi. – W. Łysiak
z głupia frant
‘chytrze, udając naiwnego’; wyr. określ. – ukrywa dawną, rzeczownikową odmianę przym. głupi , natomiast frant to dawne określenie człowieka chytrego, podstępnego, spryciarza; (…) ale są i fuszerzy obrzydliwi, niedźwiedzie źle się przysługujący; albo też judasze z miną z głupia frant, dobroduszną i obleśną, źle podpowiadający. – K. Makuszyński, Bezgrzeszne.
Choroby układu wydalniczego
Do chorób układu wydalniczego należą: – zapalenia pęcherza moczowego, miedniczek nerkowych, kłębuszków nerkowych, – mocznica – upośledzenie oczyszczania krwi przez nerki na skutek ich uszkodzenia, – kamica nerkowa – powstawanie nierozpuszczalnych złogów w nerkach lub pęcherzu moczowym, – moczówka prosta – nadmierne wydalanie moczu spowodowane niedoborem wazopresyny, – przerost prostaty u mężczyzn, powodujący utrudnienia w wydalaniu moczu.
burza w szklance wody
‘głośna awantura z błahego powodu; wiele hałasu o nic’; wyr. rzecz. hist., tłum. z franc. W ten sposób Monteskiusz określił zamieszki w republice San Marino; Może to doprowadzić do takiej międzynarodowej katastrofy finansowej, przy której kryzys zadłużeniowy Ameryki Łacińskiej wyda się ledwie burzą w szklance wody. – W. Łysiak
Zmęczenie mięśni
Zmęczenie mięśni jest przejściową niezdolnością do pracy, wywołaną nadmierną aktywnością, która ustępuje po wypoczynku. Przyczynami zmęczenia mięśni są: – upośledzenie przekazywania impulsów nerwowych w obrębie neuronu, – wyczerpanie zapasu acetylocholiny wydzielanej do synapsy, – zużycie materiałów energetycznych (glikogenu, ATP, fosfokreatyny), – nagromadzenie produktów przemian metabolizmu zakłócających pracę mięśni (kwas mlekowy). Objawami zmęczenia mięśni są: – zmniejszenie...
Powstania śląskie 1919-1921 i plebiscyt na Górnym Śląsku
Traktat wersalski z 28 VI 1919 roku podjął decyzję dotyczącą przyszłości państwowej Górnego Śląska. Zgodnie z art. 88 tego dokumentu o przynależności Górnego Śląska decydować miał plebiscyt, czyli głosowanie miejscowej ludności, która w ten sposób miała określić, czy życzy sobie pozostać w Niemczech, czy też należeć do Polski. Wprawdzie przedwojenne spisy ludności wykazywały większość polską na tym obszarze, ale mimo to decyzja o plebiscycie nie została przyjęta przez Polaków z...
Nicienie
Nicienie są organizmami wolno żyjącymi oraz pasożytami roślin i zwierząt. Ciało ich przeważnie jest wydłużone, nitkowate, o przekroju poprzecznym kolistym lub owalnym . Posiadają wór powłokowo-mięśniowy , pokryty grubą kutykulą, zbudowany z jednej warstwy mięśni. Wewnątrz ciała znajduje się pierwotna jama ciała wypełniona płynem, który pełni funkcję szkieletu hydraulicznego oraz rozprowadza substancje odżywcze z przewodu pokarmowego. Układ pokarmowy ma postać przewodu z otworem...
ciemny jak tabaka w rogu
‘o kimś niewykształconym, nieoświeconym, kto nic nie rozumie, nie ma o niczym pojęcia’; wyr. określ., obycz. Ciemny jak tabaka w rogu , czyli jak sproszkowany tytoń pobudzający do kichania, znany w Polsce od XVII w. Noszono go w tabakierkach, które mogły być wykonane z masy rogowej, albo w rożkach zrobionych z rogów wołowych.
Połączenia między komórkami
Komórki prokariotyczne lub eukariotyczne mogą stanowić samodzielny organizm, spełniający wszystkie czynności życiowe. Mogą też jako komórki eukariotyczne budować organizmy wielokomórkowe, w których zorganizowane są w zespoły zwane tkankami. Tkanka to zespół komórek o wspólnym pochodzeniu, wyspecjalizowanych do pełnienia określonej funkcji. Wzajemna współpraca między komórkami wymaga łączności między nimi. Komórki roślinne otoczone sztywnymi celulozowymi ścianami komórkowymi,...
wilczy apetyt
‘bardzo silne uczucie głodu, niepohamowany apetyt’; wyr. rzecz., przyr.;
cel uświęca środki
‘sposób osiągnięcia jakiegoś celu może być nieuczciwy, naganny, jeśli sam cel jest szczytny, chwalebny’; fraza użyta w wypowiedzeniu, liter. – zasada postępowania zalecana w dziele Niccolo Machiavellego „Książę”, a polegająca na możliwości stosowania podstępu, przemocy, obłudy dla dobra ogółu, państwa,w imię racji stanu; Wzmacniała mnie jednak myśl, że cel uświęca środki.
Podział białek
– ze względu na skład chemiczny wyróżnia się: białka proste – zbudowane są wyłącznie z aminokwasów. Rodzaje białek prostych Przykłady białek prostych histony białka związane z DNA albuminy białka obecne w mleku, jajach, surowicy krwi globuliny immunoglobuliny, fibrynogen, miozyna, obecne też w mleku i jajach skleroproteiny kolagen, keratyna białka złożone – oprócz aminokwasów zawierają składnik niebiałkowy,...
Tkanka mięśniowa
Powstaje z mezodermy. Odgrywa podstawową rolę we wszelkiego rodzaju ruchach dzięki wyjątkowo dużej zdolności jej komórek do aktywnego kurczenia się. Komórki mięśniowe we wszystkich rodzajach tkanek mięśniowych nazywane są włóknami. Wyróżnia się dwa rodzaje tkanki mięśniowej. Tkanka mięśniowa gładka u licznych bezkręgowców tworzy wszystkie mięśnie ciała, natomiast u kręgowców występuje w narządach wewnętrznych, naczyniach krwionośnych, skórze. Tkanka mięśniowa poprzecznie...
obraz nędzy i rozpaczy
‘o czymś mocno zniszczonym, zrujnowanym, o czymś znajdującym się w bardzo złym, opłakanym stanie’; wyr. rzecz., liter. – S. Jachimowicz.
Krew
Krew jest swoistą tkanką łączną. Składa się z płynnego osocza i elementów morfotycznych.
Utylitarny
przym. korzystny z praktycznego punktu widzenia, użyteczny, oparty na realnych podstawach, możliwy do wykorzystania, przydatny. Właścicielka biura podróży, chciała pożyczyć laptopa. Jej kolega, kierując się utylitarnymi (N. lm) względami pożyczył komputer, licząc, że właścicielka znajdzie dla niego korzystną ofertę wycieczki. KOMENTARZ W latach 50. w Polsce wiele mówiło się o tym, że sztuka powinna być blisko człowieka i w jego otoczeniu spełniać utylitarną funkcję,...
jak za króla Ćwieczka
‘nienowocześnie, prymitywnie; jak za bardzo dawnych czasów’; wyr. określ.; Miejscowości są tam oddalone od siebie o wiele kilometrów, często żyje się jak za króla Ćwieczka.
Rodzaj czasownika
Rodzaj czasownika zależy od rodzaju sprawcy czynności lub tego, kogo dana czynność lub stan dotyczą: Liczba pojedyncza Liczba mnoga rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy osoba osoba dziecko tylko osoby płci męskiej (nie dzieci) pozostałe osoby, czyli kobiety, dzieci, oprócz tego rośliny, zwierzęta, przedmioty przedmiot przedmiot przedmiot...
Zdania podrzędnie złożone
Są to zdania składające się z dwóch członów. Jedno z nich jest zdaniem podrzędnym, a drugie nadrzędnym. Jeśli między tymi wypowiedziami postawisz pytanie, to zauważysz, że stawiasz je od zdania nadrzędnego, a odpowiadasz na nie zdaniem podrzędnym. Jeśli między dwoma członami nie można postawić pytania, to oznacza, że mamy do czynienia ze zdaniem współrzędnie złożonym. Kasia ładnie śpiewa i gra na fortepianie. (zdanie współrzędnie złożone łączne) Doszło do wypadku, ale nikt nie...
za pięć dwunasta
‘w ostatniej chwili, tuż przed ostatecznym terminem czegoś’; wyr. określ.; Czy ty zawsze musisz wszystko robić na za pięć dwunasta? – „Victor G”.
Mózgowie
Mózgowie dzieli się na kresomózgowie, międzymózgowie, śródmózgowie i tyłomózgowie (obejmuje móżdżek i most) oraz rdzeń przedłużony. Schemat mózgowia człowieka Rdzeń przedłużony zawiera ośrodki nerwowe regulujące czynności odruchowe : oddychanie, krążenie krwi oraz pracę serca, połykanie, ssanie, wymioty, wydzielanie potu. Między rdzeniem przedłużowym a śródmózgowiem leży most , który łączy różne części mózgu ze sobą. Móżdżek odpowiada za koordynację ruchową i napięcie...
Disachardy
Disacharydy (dwucukry) Powstają w wyniku kondensacji dwóch cząsteczek cukrów prostych, które łączą się ze sobą wiązaniem glikozydowym (są zatem oligosacharydami). Mają właściwości zbliżone do właściwości cukrów prostych. Nie wszystkie są cukrami redukującymi. Ulegają hydrolizie. Powszechnie występującymi disacharydami są: sacharoza, maltoza, laktoza. Sacharoza (powstaje w wyniku kondensacji cząsteczki glukozy z cząsteczką fruktozy, występuje w burakach cukrowych i trzcinie...
paniczny strach
‘powszechny, nieopanowany, nagły, często nieuzasadniony strach’; wyr. rzecz., mitol. Od imienia grec. bożka Pana, wzbudzającego swym krzykiem w chwilach gniewu wielki lęk wśród ludzi i zwierząt; Wszyscy kolejni trenerzy żyli w panicznym strachu przed porażką i przed właścicielem.
siedzieć jak trusia
‘siedzieć cicho i spokojnie’; zwrot, przyr. Zwrot powstał od zwyczajowej nazwy królika, który na tle innych zwierząt hodowlanych wyróżnia się spokojnym i właściwie bezgłośnym trybem życia; dawn. trusią nazywano też człowieka bojaźliwego; Teraz jednak siedzi jak trusia. Patrzy w zeszyt, żeby przypadkiem nikt jej o nic, broń Boże, nie zapytał. – „Victor G”.
Sukcesja ekologiczna
Sukcesja jest uporządkowanym procesem przekształcania się ekosystemu, podczas którego zachodzą stopniowe zmiany jego składu gatunkowego i warunków środowiska abiotycznego pod wpływem biocenozy. W przemianach sukcesyjnych kolejne zespoły organizmów zastępowane są przez inne – o coraz większym stopniu złożoności. Sukcesję rozpoczyna stadium pionierskie , po którym następują stadia pośrednie , zwane seralnymi , prowadzące do stadium trwałego i w pełni ustabilizowanego, zwanego...
Odróżnianie aldehydów od ketonów
aldehydy ketony próba Trommera: reakcja z Cu 2+ w środowisku zasadowym pojawia się ceglasto-czerwony osad pojawia się czarny osad próba Tollensa: reakcja z amoniakalnym roztworem jonów Ag+, czyli [Ag(NH 3 ) 2 ]OH pojawia się srebrzysty nalot brak objawów reakcji
człowiek z charakterem
‘człowiek silny, odważny, nieugięty, kierujący się zasadami’,wyr. rzecz.;
Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe
Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe – odpowiada napytania okolicznika: jak? gdzie? kiedy? po co? w jakim celu? dlaczego? pod jakim warunkiem? jak? itd. Wiedząc, że jest wiele rodzajów okoliczników, domyślasz się, że możemy spotkać się także z paroma typami zdań podrzędnych okolicznikowych.
Present Simple – czas teraźniejszy prosty
Czasu Present Simple używamy, wyrażając: stany lub czynności charakteryzujące podmiot w sposób trwały: She is a good doctor. They hate spaghetti. Janet has beautiful hair. czynności, które mają miejsce zwykle, stale, powtarzają się, są rutyną lub przyzwyczajeniem: She usually eats bread with cheese for breakfast. I always get up at 7 am. Tom often goes to the cinema. Do wyrażania częstotliwości stosujemy: - przysłówki częstotliwości: always...
Monosacharydy
Do aldoz zawierających 5 atomów węgla w cząsteczce zalicza się np. D-rybozę i 2-deoksy-D-rybozę: Do aldoz zawierających 6 atomów węgla w cząsteczce zalicza się np. mannozę, glukozę i galaktozę: Analizując wzory niektórych monosacharydów można zauważyć, że np. D-glukozai D-mannoza, D-glukoza i D-galaktoza różnią się konfiguracją (położeniem) podstawników tylko przy jednym asymetrycznym atomie węgla. Taką szczególną parędiastereoizomerów nazywa się epimerami . Przykładem...
Mechanizmy odpowiedzi immunologicznej
Odpowiedź immunologiczna to złożony zespół reakcji obronnych organizmu. Obejmuje rozpoznanie antygenu oraz jego neutralizację i eliminację . Na odpowiedź immunologiczną składa się odpowiedź typu komórkowego i humoralnego , przy czym oba te mechanizmy przebiegają równolegle i są współzależne od siebie. Odpowiedź immunologiczna następuje, gdy mechanizmy odporności nieswoistej okażą się nieskuteczne. W początkowej fazie neutrofile i makrofagi fagocytują drognoustroje, po czym...
wrócić/wracać na stare śmieci
‘wracać do siebie, do swojego, dawnego domu, do swojej, dawnej siedziby, do swojego kraju’; zwrot.
zbijać bąki
‘nic nie robić, obijać się, próżnować, leniuchować’; zwrot, stp., myślis. Bąk to nazwa czapli, z gatunku, który nie ma dla myśliwego żadnej wartości; strzelanie do takiego ptaka było czynnością bezsensowną, nic nie dającą; Młoda gwiazda, podczas gdy jej zwyczajni rówieśnicy zbijali bąki (…) o relaksie mogła tylko pomarzyć. – „Fakt”.
włosy stają komuś dęba
‘ktoś jest przerażony, czegoś się bardzo boi, obawia’; zwrot; (…) jak pomyślę, czego to mogą nauczyć studentów panowie Janik i Oleksy, to włosy dęba mi stają.
złota rączka
‘ktoś bardzo zaradny, który potrafi wszystko naprawić, zrobić’; wyr.rzecz.; Pan Władek, złota rączka, przed emeryturą świetny fachowiec, każdemu pomoże. – „Moje Miasto”.
Kontrreformacja
Kontrreformacja była reformą wewnętrzną Kościoła katolickiego przeprowadzoną w XVI wieku pod kierunkiem papiestwa. Jej celem była reforma struktur Kościoła katolickiego, aby mógł on przeciwstawić się wpływom reformacji i podjął próbę odzyskania utraconych wpływów. Najważniejsze działania kontrreformacyjne Kościoła katolickiego: – zwołanie soboru powszechnego w Trydencie (1545-1563), który m.in. sprecyzował najważniejsze dogmaty wiary katolickiej i odrzucił ich interpretację przez...
czekać/wyglądać/ pragnąć czegoś jak kania dżdżu
‘czekać na coś z wielkim utęsknieniem, niecierpliwością, bardzo czegoś pragnąć’; zwrot, przyr. kania ‘ptak, który jako jedyny spośród ptaków drapieżnych lubi podobno polować podczas deszczu (stp. M. deżdż, D. dżdżu > deszcz, deszczu), dlatego w dni pogodne wydaje żałośnie brzmiący głos, co jest interpretowane jako przyzywanie deszczu’; Czekam na ten moment jak kania dżdżu, bo od dawna uważałem, że organ kierowany przez panią Waniek mógł tylko pogłębiać patologie istniejące w polskich...
Ryby
Ryby są zmiennocieplnymi kręgowcami wodnymi oddychającymi skrzelami.Ciało ryby składa się z trzech części: głowy, tułowia i ogona . Narządami ruchu ryb są płetwy . Ciało ryb pokryte jest skórą, w której znajdują się komórki śluzowe. Wytworami skóry są łuski. Szkielet jest chrzęstny, albo skostniały częściowo lub całkowicie. W czaszce znajduje się trzewioczaszka, opatrzona w szczęki. Kręgi tworzące kręgosłup w części tułowiowej połączone są z wolnymi...
Krążenie krwi
Krążenie krwi odbywa się w dwóch obiegach. Schemat krążenia krwi człowieka (wg Encyklopedii PWN) Mały obieg krwi ( płucny ) zaczyna się od prawej komory, skąd krew zostaje wyrzucona do tętnicy płucnej. Jest to krew odtlenowana. Tętnica płucna rozdziela się na dwa odgałęzienia, które wchodzą do każdego z płuc, gdzie tworzą sieć naczyń włosowatych. Po wymianie gazowej utlenowana krew wraca żyłami płucnymi do lewego przedsionka, a stamtąd do lewej komory. Duży obieg krwi...
Nukleozyd
Nukleozyd to produkt połączenia cukru i zasady azotowej. W zależności od rodzaju aldopentozy (ryboza lub deoksyryboza) wyróżniamy odpowiednio rybonukleozydy lub deoksyrybonukleozydy. Aldopentoza łączy się z zasadą wiązaniem β-N-glikozydowym. Wiązanie to występuje między atomem węgla C-1 cukru a atomem azotu N-1 zasady pirymidynowej lub N-9 zasady purynowej. Wiązanie β-N-glikozydowe jest trwałe w środowisku zasadowym. Nazwy nukleozydów purynowych tworzy się, zastępując...
Przysłówki zaimkowe (Präpositionalpronomen)
Przysłówki zaimkowe odnoszą się zawsze do rzeczy, a nigdy do osób. Rozróżniamy: • przysłówki zaimkowe oznajmujące, rozpoczynające się od da - lub dar - (jeżeli przyimek zaczyna się od samogłoski) zastępując rzecz -> da(r) + przyimek glauben an -> daran schreiben über -> darüber Ich glaube daran . ( Wierzę w to .) Ich muss mich gut darauf vorbereiten. ( Muszę się dobrze do tego przygotować .) Sie kann sich damit nicht abfinden. ( Ona nie może się z tym pogodzić...
Biosynteza kwasów nukleinowych i białek
Kwasy nukleinowe są nośnikami informacji genetycznej. Aby ta informacja mogła być wykorzystana, musi nastąpić jej powielenie. U większości organizmów podstawową matrycę stanowi DNA. Tylko u nielicznych wirusów matrycą jest RNA (przekopiowany i tak w komórce gospodarza na jego DNA). Gdy komórka dzieli się na komórki potomne, cząsteczka DNA kopiowana jest w całości – ulega wtedy replikacji. Może być też kopiowany fragment DNA zawierający informację o jednym lub kilku białkach – zachodzi wtedy...
Kuluary
rzecz. n, br. lp miejsce spotkań towarzyszących głównemu wydarzeniu (np. artystycznemu). (przen.) rozmowy w kuluarach – rozmowy nieoficjalne, prywatne, prowadzone na uboczu poza głównym spotkaniem. (w zn. 1.) Tuż przed premierą nowego przedstawienia operowego do kuluarów (D. lm) teatru zostali zaproszeni dziennikarze. W tzw. Sali Złotej odbyła się konferencja prasowa na temat zmian unowocześniających zabytkowy gmach teatralny, wprowadzonych podczas zakończonego...
lecieć jak ćma do światła
‘lecieć, pędzić gdzieś na oślep, bez zastanowienia, nieostrożnie’; zwrot, przyr.; Czy jesteś pewna, że możesz mu zaufać, lecisz jak ćma do światła, a to może źle się skończyć. – TV Puls.
przeżyć/przejść gehennę
‘mieć bardzo dramatyczne, bolesne przeżycia, doświadczenia, długotrwałe cierpienia’; zwrot, bibl. Gehenna – dolina w Jerozolimie znana z kultu i krwawych ofiar składanych Molochowi.
Rozszerzający się Wszechświat i prawo Hubble'a
Na skutek rozszerzania się Wszechświata odległości między galaktykami rosną. Obserwujemy to jako oddalanie się galaktyk od Drogi Mlecznej. Dowodem na oddalanie się galaktyk jest efekt Dopplera, który astronomowie obserwują w odniesieniu do fal elektromagnetycznych wysyłanych przez gwiazdy w galaktykach. Prawo Hubble’a wyraża związek między szybkością z jaką galaktyki oddalają się od siebie, a ich wzajemną odległością: v=H⋅l, gdzie v oznacza szybkość oddalania się galaktyki od...
suszyć komuś głowę
‘uporczywie, natrętnie domagać się czegoś, upominać się o coś’; zwrot; Przestań mi suszyć głowę, przecież wyraźnie powiedziałam, że nie pozwolę ci pójść na tę dyskotekę.