Słownik Frazeologiczny

Drugi

drugi brzeg

‘zaświaty, życie wieczne’; wyr. rzecz.; Bóg odwołał ich z tego świata, a oni stoją na drugim brzegu. – J. Twardowski.

Drut

‘proste, jasne, zrozumiałe’; wyr. określ.; żartobliwe wykorzystanie dwuznaczności wyrazu prosty: ‘łatwy, jasny’ albo ‘nie zakrzywiony’; Przecież widzisz, że to jest proste jak drut. – TVP 2.

Drwa

‘przy działaniu można spodziewać się niekorzystnych skutków ubocznych, ktoś może na tym ucierpieć’; fraza, przysł. tutaj wykorzystane jako część wypowiedzenia; Wiadomo przecież, że gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą. – Radio Zet.

drzeć z kimś koty

‘kłócić się, awanturować, użerać, być z kimś w konflikcie’; zwrot, gry – być może od zachowania przy grze w kości, zwanej kotami; (…) to są kraje ciągle drące ze sobą koty, takie jak Korea Północna i Korea Południowa (…). – W. Łysiak.

Drzewo

‘symbol poznania dobra i zła’; wyr. rzecz.bibl. (Rdz 2, 17: „ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz”. Przekraczając ten zakaz Adam i Ewa (tj. ludzkość) nauczyli się odróżniać dobro od zła, przez co obciążyli się odpowiedzialnością za swoje czyny.); Wiele go to nie obchodziło, co się dzieje z matematyką, łaciną i innymi gałęziami drzewa wiadomości złego i dobrego. – K. Makuszyński, Szatan.

drzewo wiadomości dobrego i złego

drzewo wiadomości dobrego i złego

‘symbol poznania dobra i zła’; wyr. rzecz.bibl. (Rdz 2, 17: „ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz”. Przekraczając ten zakaz Adam i Ewa (tj. ludzkość) nauczyli się odróżniać dobro od zła, przez co obciążyli się odpowiedzialnością za swoje czyny.); Wiele go to nie obchodziło, co się dzieje z matematyką, łaciną i innymi gałęziami drzewa wiadomości złego i dobrego. – K. Makuszyński, Szatan.

Drzwi

‘załatwić coś potajemnie, dostać się gdzieś po cichu, nieoficjalnie’; zwrot; Pokonałyśmy je w eliminacjach, a one i tak dostały się,tyle że… kuchennymi drzwiami.

drżeć jak liść

‘trząść się ze strachu, z przerażenia, z podniecenia’; zwrot, przyr.; drżące liście ma osika (por. drżeć jak osika (OSIKA) ); Saba warczał i zarazem drżał jak liść. – Pust.

drżeć/dygotać, trząść się jak w febrze

‘drżeć, trząść się z zimna, z przerażenia, ze zdenerwowania’, zwrot, medyc. – febra ‘gorączka typu malarycznego’.

drżeć/trząść się jak osika

‘drżeć, trząść się z zimna lub ze strachu; dygotać’;zwrot, przyr., kult. duch. Liście osiki są osadzone na długich ogonkach, przez co drżą nawet przy słabym wietrze. Ich ruchliwość tłumaczą też legendy i podania ludowe. Niektóre wyjaśniają drżenie osiki jako karę za to, że odmówiła ona pomocy świętej rodzinie uciekającej przed żołnierzami Heroda; wg innych wierzeń osiki to drzewa napiętnowane, trzęsące się ze zgrozy, odkąd na jednej z nich powiesił się zdradziecki apostoł Judasz;

drżeć/trząść się ze strachu

‘bardzo się o coś, czegoś, kogoś bać’; zwrot; Drżysz ze strachu, że to się w końcu wyda? – „Angora”; Mieszkając w kraju (…), trzęsła się ze strachu, iż społeczeństwo ją rozliczy (…). – W. Łysiak.

Duby

‘opowiadać brednie, bzdury’; zwrot, rzem., stp. – nawiązuje do czynności wyplatania sprzętów domowych z gałązek różnych drzew, ale niemożna tego było robić z twardych, nieelastycznych gałązek dębu (ros. dub); trzeba je było do tego celu opalać nad ogniem, tj. smalić. Jednak efekty tych działań były niewspółmierne do włożonego wysiłku; Ale że tego rodzaju duby smalone plecie z mównicy Sejmu osoba odpowiedzialna za przyszłość mojego kraju – tego w żadens posób pojąć nie mogę.

Duch

duch i litera prawa

duch i litera prawa

‘istotna treść, charakter i sens prawa oraz dosłowne brzmienie, strona formalna tekstu prawnego’; wyr. rzecz., bibl. (2 Kor 3, 6: „On też sprawił, żeśmy mogli stać się sługami Nowego Przymierza, przymierza nie litery lecz Ducha, litera bowiem zabija, Duch zaś ożywia.”); Ułaskawienie bez znajomości akt to byłaby decyzja zgodna z literą prawa, ale nie jej duchem.

duch i litera prawa

duch wprawdzie ochoczy, ale ciało mdłe

duch wprawdzie ochoczy, ale ciało mdłe

duch wprawdzie ochoczy, ale ciało mdłe

‘ktoś chciałby czegoś dokonać, ale niema na to sił fizycznych’; fraza; bibl. (Słowa Jezusa skierowanie do apostołów, którzy zamiast z nim czuwać w Ogrójcu, usnęli. Mt 26, 41: „Czuwajcie i módlcie się, abyście nie ulegli pokusie; duch wprawdzie ochoczy, ale ciało słabe.”) W tłum. J. Wujka „ciało mdłe”; stp. mdły ‘słaby, bezsilny’.

Dudek

‘oszukać kogoś, ośmieszyć, zrobić z kogoś durnia’; zwrot, przyr.; dudek ‘ptak’, przen. ‘głupiec, niedołęga, safanduła’, ponieważ ptakowi temu przypisywano głupotę; wystrychnąć ‘wykierować na kogoś’; Wystrychnięty na Dudka.

Duma

‘być z czegoś bardzo zadowolonym, szczycić się jakimiś osiągnięciami’; zwrot; Taki sukces to rzeczywiście powód do dumy. – „Fakt”.

Dumny

dumny jak paw

dumny jak paw

‘bardzo dumny, puszący się’; wyr. określ., przyr. Z pawia – jednego z najpiękniejszych ptaków uczyniono symbol dumy i pychy, do czego mogło prowokować zachowanie pawi, wrogo odnoszących się do innych ptaków, tak jakby uważały się za lepsze od nich; Zwycięski antyglobalizm paradował dumny jak paw. – W. Łysiak

Dupa

Dupek

‘człowiek niezaradny, fajtłapa, oferma’; wyr. rzecz.; w kartach ‘walet treflowy’, karta słaba.

dupek żołędny

‘człowiek niezaradny, fajtłapa, oferma’; wyr. rzecz.; w kartach ‘walet treflowy’, karta słaba.

Dureń

‘ośmieszać kogoś, robić z kogoś głupca, wariata’; zwrot; Czy są gdzieś jeszcze fajne, normalne dziewczyny, które nie robią z człowieka ostatniego durnia. – „Victor J”.

Dusza

dusza towarzystwa

dusza towarzystwa

‘ktoś wesoły, dowcipny, umiejący zabawić całe towarzystwo’; wyr. rzecz.; Internet.

dusza wołowa

dusza wołowa

‘ktoś, kto nie umie nic zrobić, nieudacznik, oferma, głupek’; wyr. rzecz., eufem. w wariancie wulg. dupa wołowa .

Duszyczka

‘ktoś, kto zabłądził, kto znalazł się gdzieś przypadkowo’;wyr. rzecz. Według wierzeń dusze ludzi grzesznych nie znajdują po śmierci spokoju, błąkają się po świecie (por. „Dziady” cz. II A. Mickiewicza); Dziewczyna znalazła się w tym programie przypadkowo, niczym zbłąkana duszyczka. – Internet.

Dużo

Dwa

dwa grzyby w barszczu

dwa grzyby w barszczu

‘nadmiar jednakowych elementów, za dużo czegoś, niepotrzebne powtórzenie’; wyr. rzecz., kulin. Barszcz – najpierw tylko roślina, z której liści robiono kwaśną polewkę, zwaną także barszczem.

dwa w jednym

‘produkt, który ma cechy, składniki dwóch innych produktów’; wyr.rzecz. upowszechnione przez reklamę szamponu; z ang. two in one.

Dwoić się

‘robić coś z zapałem, starać się zrobić jak najwięcej, wykonywać jednocześnie kilka czynności’; zwrot, nauka; Dwoił się i troił, ale Katarzyna nie wykazywała większego zainteresowania popisami naszego najprzystojniejszego aktora! ; Człowiek dwoi się, troi/by nie być sam. – S.J. Lec.

dwoić się i troić

dwoić się i troić

‘robić coś z zapałem, starać się zrobić jak najwięcej, wykonywać jednocześnie kilka czynności’; zwrot, nauka; Dwoił się i troił, ale Katarzyna nie wykazywała większego zainteresowania popisami naszego najprzystojniejszego aktora! ; Człowiek dwoi się, troi/by nie być sam. – S.J. Lec.

Dwunasty

Dybać

‘czatować, czaić się w ukryciu, potajemnie nastawać na kogoś’;zwrot; stp. dybać (czyhać). A. Bańkowski przypuszcza, że może to być rutenizm odrzecz. dyba ‘szczudło’; „Podchodzenie zimą zwierzyny na szczudłach było starą techniką myśliwską na Rusi”. Kto dybie na Juszczenkę? – GW; Dotyczy to Rosji gorszej niż Niemcy (…) ciągle dybiącej na sąsiadów. – W. Łysiak

dybać na kogoś

‘czatować, czaić się w ukryciu, potajemnie nastawać na kogoś’;zwrot; stp. dybać (czyhać). A. Bańkowski przypuszcza, że może to być rutenizm odrzecz. dyba ‘szczudło’; „Podchodzenie zimą zwierzyny na szczudłach było starą techniką myśliwską na Rusi”. Kto dybie na Juszczenkę? – GW; Dotyczy to Rosji gorszej niż Niemcy (…) ciągle dybiącej na sąsiadów. – W. Łysiak

Dyktando

‘robić coś niesamodzielnie, na czyjeś żądanie, polecenie,pod czyjąś kontrolą’; zwrot, nauka; Zmiana struktury władzy w Polsce po roku 1989 dokonała się pod dyktando ukrytych gospodarczych wpływów różnych ludzi (…). – W. Łysiak

Dyl

Dym