mieć pieniędzy jak lodu
‘mieć bardzo dużo pieniędzy, być bogatym, majętnym’; zwrot; Nic dziwnego, że kasy ma jak lodu.
gadać/pleść trzy po trzy
‘mówić bez sensu, wygadywać, pleść głupstwa, bzdury, zmyślać’; zwrot; Plotłem trzy po trzy. – AG1; Najzabawniejsze, że plotąc tak trzy po trzy, myślałem przez cały czas o czymś innym.
wystrychnąć na dudka
‘oszukać kogoś, ośmieszyć, zrobić z kogoś durnia’; zwrot, przyr.; dudek ‘ptak’, przen. ‘głupiec, niedołęga, safanduła’, ponieważ ptakowi temu przypisywano głupotę; wystrychnąć ‘wykierować na kogoś’; Wystrychnięty na Dudka.
mieć coś na końcu języka
‘być bliskim przypomnienia sobie czegoś; chcieć coś powiedzieć, ale zrezygnować z tego’; zwrot; Oczywiście powiedział Niggle, choć na końcu języka miał zupełnie inne słowa. – J.R. Tolkien.
przełamać (pierwsze) lody
‘podjąć działanie, które mają przezwyciężyć pierwsze trudności, nawiązać kontakt, poczynić pierwsze kroki’; zwrot.
choroba dyplomatyczna
‘choroba symulowana, udawana, aby uniknąć odpowiedzialności za coś lub wyjść z twarzą z niewygodnej, trudnej sytuacji’; wyr.rzecz., public.; Okazało się, że już od poniedziałku nie pojawił się w ministerstwie, żartowano, że to choroba dyplomatyczna.
na wariackich papierach
‘bez przygotowania i w pośpiechu, bez planu, porządku, omijając typowe drogi postępowania; nietypowo, ryzykując’; wyr. określ.
być kowalem własnego losu
‘samemu decydować o swoim życiu’; zwrot; modyfikacja przysł. „każdy jest kowalem własnego losu”; Nie uważasz, że jesteś kowalem własnego losu. To, co robisz zależy od ciebie. – Internet.
wbić/zabić komuś ćwieka
‘sprawić kłopot, zmuszając do szukania rozwiązania, do podjęcia decyzji, postawić kogoś w krępującej sytuacji’; zwrot; stp. ćwiek ‘gwóźdź, też szewska szpilka do przybijania podeszew’; Jęz.
piąte koło u wozu
‘ktoś zbędny, przeszkadzający; coś niepotrzebnego’; wyr. rzecz.; Gdy czasem dołączam do nich jako ta piąta, siódma albo dziewiąta, czuję się faktycznie jak piąte koło u wozu. – „Cogito”; (…) w tej sytuacji strażnik do spraw równości płci jest jak piąte koło u wozu. – „Ozon”; Fotel babci/słomkowy kapelusz mamy/piąte koło u wozu. – J. Twardowski.
robota pali się komuś w rękach
‘ktoś pracuje bardzo szybko, bardzo wydajnie’; zwrot.
wyjść z cienia
‘stać się kimś znanym, sławnym, popularnym, ujawnić się, pokazać inną twarz’; zwrot; Dorota Rogaczewska – dopiero teraz wyszła z cienia własnych skandali na muzyczną scenę.
coś się nie mieści w głowie
‘w coś trudno uwierzyć, nie można tego sobie wyobrazić; trudno zrozumieć’; zwrot; Ale to, co spotykam dziś, po prostu nie mieści się w głowie. – „Ozon”; T o, co mnie po raz drugi spotkało, dzięki genialnej pracy ZUS ,w głowie się nie mieści! – „Angora”.
kiedy nie wiadomo o co chodzi, chodzi o pieniądze
‘kiedy mówi się długo i zawile i nie bezpośrednio o jakichś interesach, to zachodzi podejrzenie, że idzie o sprawy finansowe’; fraza; Kiedy nie wiadomo o co chodzi, chodzi o pieniądze. – W. Łysiak
wyglądać jak pączek w maśle
‘wyglądać dobrze, zdrowo, dostatnio; mieć okrągłą buzię, być pulchnym’; zwrot kulin.
psi obowiązek
‘obowiązek (często niezbyt miły), który bezwzględnie trzeba spełnić, od którego nie można się wykręcić’; wyr. rzecz.; Mój psi obowiązek to nie pies, tylko zakupy. – „Victor J”.
zadzierać nosa
‘być zarozumiałym, dumnym; wynosić się ponad innych’; zwrot; Emilka powiedziała mu, że klasa myślała, że on zadziera zwyczajnie nosa. – „Victor J”; (…) Moja starsza siostra strasznie zadzierała nosa na tych koloniach i nie przyznawała się do mnie. – „Victor J”; Nie zadzieraj nosa,/Nie rób głupiej miny. – zespół „CzerwoneGitary”.
sięgać zenitu
‘osiągać najwyższy stopień’; zwrot, astron.; Już wiadomo, dlaczego wrogość między Martą a Michałem sięga zenitu.
wybić klin klinem
‘likwidować negatywne skutki przy pomocy podobnych środków, które je wywołały; zwalczać podobne podobnym’; zwrot spotykany już u Arystotelesa w „Polityce”, łac. clavum clavo pellere; Mówię ci, daj sobie z nim spokój, wybij klin klinem, tylu fajnych chłopaków chodzi po świecie. – Internet.
zakazany owoc
‘rzecz niedostępna, niedozwolona i przez to pociągająca, pożądana’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 2, 16-17: „A tak przykazał Pan Bóg człowiekowi: «Z wszelkiego drzewa tego ogrodu możesz spożywać do woli, ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz»”.); (…) mogą znajdować przyjemność w odkrywaniu zakazanego owocu. – „Angora”; Ten cudowny dreszczyk zakazanego owocu, lęk, że zostanie nakryty – tego nie da się z niczym porównać, nawet z...
wyciągnąć do kogoś rękę
‘ofiarować komuś swoją pomoc’; ‘chcieć się z kimś pogodzić’; zwrot, gest; Przyszedł czas, aby wyciągnąć do nich rękę
złoty cielec
‘symbol bogactwa, zamożności; pieniądze, majątek’; wyr. rzecz., bibl. (Wj 32, 1-35: „I zdjął cały lud złote kolczyki, które miał w uszach i zaniósł je Aaronowi. A wziąwszy je z ich rąk, kazał je przetopić i uczynił z tego posąg cielca ulany z metalu” . Izraelczycy zaczęli cielcowi ze złota oddawać cześć, czym wzbudzili gniew Boga.)
mieć mieszane uczucia
‘mieć w związku z czymś wątpliwości, nie być pewnym czegoś, doznawać różnych, skrajnych uczuć’; zwrot; Nie wiedziałam, co mam o tym wszystkim myśleć, miałam mieszane uczucia . – Internet; Niektórzy z mieszanymi uczuciami przyjęli pomysł. – „Nowy Dzień”.
chylić przed kimś czoła
‘okazywać szacunek, poważanie, uznanie’; zwrot, gesty; Chylę przed nim czoła, bo wiem, co znaczy hodowanie dzikich zwierząt. – „Wprost”.
walczyć z wiatrakami
‘walczyć z czymś urojonym, nierealnym’; zwrot, liter. Tytułowy bohater „Don Kichota” Cervantesa zamierzał stoczyć walkę z 30 wiatrakami, które wziął za olbrzymów; ugodziwszy pierwszy wiatrak lancą w skrzydło, został przez nie odepchnięty i przewrócony wraz z koniem; Naukowcy podkreślają, że walka ze szkodnikami przypomina walkę z wiatrakami.
nie widzieć/nie dostrzegać belki we własnym oku, a widzieć źdźbło/drzazgę w cudzym oku
‘nie zauważać swoich wielkich wad, a dostrzegać i wytykać drobne wady u innych’; zwrot, bibl. (Mt 7, 3-5: „Czemu to widzisz drzazgę w oku swego brata, a nie dostrzegasz belki we własnym oku? Albo jak możesz mówić swemu bratu: Pozwól, że usunę drzazgę z twego oka, podczas gdy belka [tkwi] w twoim? Obłudniku, usuń najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, ażeby usunąć drzazgę z oka twego brata.”).
gruba ryba
‘osoba wpływowa, ważna, zajmująca ważne stanowisko’; wyr. rzecz. spopularyzowane przez M. Bałuckiego, autora komedii „Grube ryby”; Ten facet to jakaś gruba ryba – jeździ służbowym samochodem, ma swojego kierowcę i wszyscy mu się kłaniają.
mieć coś na sumieniu
‘popełnić coś złego, być winnym czemuś’; zwrot, relig.; Miał na sumieniu wiele śmiałych napadów rabunkowych. – „Wprost”.
łut szczęścia
‘odrobina szczęścia jako konieczny warunek powodzenia, odrobina szczęścia gwarantująca powodzenie czegoś’; wyr. rzecz. (D. łuta, nie: łutu; łut – dawna jednostka wagi, 1/32 funta = 12,8 g, używana w wielu krajach europejskich przed wprowadzeniem systemu metrycznego); Teraz jednak nie można już liczyć na łut szczęścia na egzaminie wstępnym. – „Cogito”.
olimpijski spokój
‘niczym niewzruszony, niezachwiany, całkowity spokój’; wyr. rzecz., mitol. od Olimpu – siedziby greckich bogów.
obiecywać komuś złote góry
‘składać nierealne obietnice’; zwrot, bajki; Nie będę obiecywał złotych gór, bo mnie jeszcze ten ciężar złotych słów przygniecie – wypala na wstępie Łazarek.
wyciągać kasztany z ognia czyimiś rękami
‘używać kogoś do wykonywania czynności, pracy, z której samemu ma się korzyść; wykorzystywać kogoś’; zwrot,liter. W bajce La Fontaine’a „Małpa i kot” małpa skłania kota do wyjmowania z ognia pieczonych kasztanów, które zaraz sama zjada.
typ spod ciemnej gwiazdy
‘osoba zła, niegodziwa, niebezpieczna, nikczemnik; podejrzany, bliżej nieznany mężczyzna’; wyr. rzecz.; Karol bał się do niego odezwać, ten typ spod ciemnej gwiazdy na pewno by zareagował i doszłoby do strasznej draki. – GS; Lepiej dla ciebie by było, gdybyś w ogóle nie zadawała się z tym typem spod ciemnej gwiazdy. – Internet.
podciąć/podcinać komuś skrzydła
‘odebrać/odbierać komuś zapał, entuzjazm do czegoś, zniechęcić kogoś do czegoś; pozbawić możliwości działania’; zwrot; Internet.
umywać/umyć ręce
‘odżegnywać, się, odcinać od czegoś, wyprzeć się czegoś; zrzucić z siebie odpowiedzialność’; zwrot, stp. umywać ‘myć, obmywać’; bibl. (Mt27, 24: „Piłat, widząc, że nic nie osiąga, a wzburzenie raczej narasta, wziął wodę i umył ręce wobec tłumu, mówiąc: «Nie jestem winny krwi tego Sprawiedliwego. To wasza rzecz».”); Marek umył ręce od wszystkiego.
siedzieć jak na tureckim kazaniu
‘słuchać czegoś, czego się nie rozumie; przysłuchiwać się czemuś, nic nie rozumiejąc’; zwrot. W pierwotnej wersji zwrot miał postać: siedzieć jak na niemieckim kazaniu , co jest uzasadnione historycznie – w początkach chrześcijaństwa polskiego większość księży pochodziła z Niemiec. Wymiana przymiotnika niemiecki na turecki jest najprawdopodobniej wynikiem hiperbolizacji.
spływa/spłynęło coś po kimś jak woda po kaczce/po gęsi/po psie
‘coś nie wywiera na kimś żadnego wrażenia, ktoś się czymś wcale nie przejmuje’; zwrot, przyr.; To antysemickie detalistyczne czepiactwo (…) spłynęło po „Gazecie Wyborczej” niby woda po kaczce (dziennikarskiej) . – W. Łysiak.
odbić się szerokim echem
‘wzbudzać duże zainteresowanie, oddźwięk, żywą reakcję; stać się sławnym, popularnym’; zwrot, Wczorajsza publikacja „Faktu” o zeznaniu majątkowym arbitra sędziowskiego przed sądem rejonowym odbiła się szerokim echem. – „Fakt”; Zawstydzający epizod z prezydenckiej kampanii wyborczej odbił się echem w prasie europejskiej. – „Angora”.
wpaść komuś w oko
‘spodobać się komuś, zwrócić na siebie czyjąś uwagę’; zwrot; Grzeczna i miła dziewczynka od razu wpada w oko Tomkowi. – „Victor J”; Wpadła mi w oko i chciałem z nią coś zakręcić. – D. Kopertowska.
mieć wysokie mniemanie o sobie
‘myśleć o sobie bardzo dobrze (aż za dobrze), być przekonanym o swojej wielkiej wartości’; zwrot; J edni stają się opryskliwi wobec otoczenia, ciągle krytykują innych, mają zbyt wysokie mniemanie o sobie.
kwaśna/skwaszona mina
‘wyraz twarzy znamionujący zły humor, niezadowolenie’; wyr.rzecz.; Wchodząc do łazienki, Natasza kątem oka zobaczyła kwaśną minę matki. –„Victor G”; I jeszcze się [nauczyciele] dziwią, że uczniowie mają takie kwaśne miny. –„Victor G”.
zachować/mieć zimną krew
‘być spokojnym, opanowanym, robić coś bez emocji, rozsądnie, z wyrachowaniem’; zwrot, przyr.; Rząd Ariela Szarona zachował zimną krew. – „Polityka”.
chodzić za kimś jak cień
‘chodzić za kimś krok w krok, nie odstępować go, towarzyszyć mu wszędzie’; zwrot; Przez cały tydzień chodziłam za nim jak cień, żeby go bliżej poznać. – M. Twain.
mieć (dobrego) nosa do czegoś
‘dobrze się na czymś znać, trafnie przewidzieć coś’; zwrot;
ruszyć głową
‘wymyślić coś, wpaść na pomysł’; zwrot; Zaraz widać, że wreszcie rząd ruszył głową i pomyślał o samotnych matkach. – „Ozon”.
z pocałowaniem ręki
‘bardzo chętnie, z wdzięcznością’; wyr. określ.; Nie miała się nad czym długo zastanawiać, wzięła wszystko z pocałowaniem ręki. – „Angora”.
mieć dwie lewe ręce
‘nie umieć, nie potrafić czegoś zrobić; być leniwym, niezdarnym’; zwrot; Ona ma dwie lewe ręce do wszystkiego. Nic nam nie wychodzi, kiedy ona przychodzi na kółko. – „Victor J”.
jałowa dyskusja
‘dyskusja niepotrzebna, niewnosząca nowych treści, bezużyteczna, bezwartościowa’; wyr. rzecz., roln.; stp. jałowy ‘bezpłodny, nieurodzajny, niedający plonów’; Moim zdaniem, szkoda było czasu na jałową dyskusję.
tryskać zdrowiem
‘być bardzo zdrowym i okazywać to, manifestować przed innymi’; zwrot;