kiedy nie wiadomo o co chodzi, chodzi o pieniądze
‘kiedy mówi się długo i zawile i nie bezpośrednio o jakichś interesach, to zachodzi podejrzenie, że idzie o sprawy finansowe’; fraza; Kiedy nie wiadomo o co chodzi, chodzi o pieniądze. – W. Łysiak
przełamać (pierwsze) lody
‘podjąć działanie, które mają przezwyciężyć pierwsze trudności, nawiązać kontakt, poczynić pierwsze kroki’; zwrot.
wyjść z cienia
‘stać się kimś znanym, sławnym, popularnym, ujawnić się, pokazać inną twarz’; zwrot; Dorota Rogaczewska – dopiero teraz wyszła z cienia własnych skandali na muzyczną scenę.
mieć coś na końcu języka
‘być bliskim przypomnienia sobie czegoś; chcieć coś powiedzieć, ale zrezygnować z tego’; zwrot; Oczywiście powiedział Niggle, choć na końcu języka miał zupełnie inne słowa. – J.R. Tolkien.
upojne chwile
‘czas pełen przyjemności, rozkoszy, szczęścia’; wyr. rzecz.; Przeżyjesz upojne chwile.
coś się nie mieści w głowie
‘w coś trudno uwierzyć, nie można tego sobie wyobrazić; trudno zrozumieć’; zwrot; Ale to, co spotykam dziś, po prostu nie mieści się w głowie. – „Ozon”; T o, co mnie po raz drugi spotkało, dzięki genialnej pracy ZUS ,w głowie się nie mieści! – „Angora”.
robota pali się komuś w rękach
‘ktoś pracuje bardzo szybko, bardzo wydajnie’; zwrot.
wybić klin klinem
‘likwidować negatywne skutki przy pomocy podobnych środków, które je wywołały; zwalczać podobne podobnym’; zwrot spotykany już u Arystotelesa w „Polityce”, łac. clavum clavo pellere; Mówię ci, daj sobie z nim spokój, wybij klin klinem, tylu fajnych chłopaków chodzi po świecie. – Internet.
wyciągnąć do kogoś rękę
‘ofiarować komuś swoją pomoc’; ‘chcieć się z kimś pogodzić’; zwrot, gest; Przyszedł czas, aby wyciągnąć do nich rękę
wyglądać jak pączek w maśle
‘wyglądać dobrze, zdrowo, dostatnio; mieć okrągłą buzię, być pulchnym’; zwrot kulin.
zadzierać nosa
‘być zarozumiałym, dumnym; wynosić się ponad innych’; zwrot; Emilka powiedziała mu, że klasa myślała, że on zadziera zwyczajnie nosa. – „Victor J”; (…) Moja starsza siostra strasznie zadzierała nosa na tych koloniach i nie przyznawała się do mnie. – „Victor J”; Nie zadzieraj nosa,/Nie rób głupiej miny. – zespół „CzerwoneGitary”.
nie widzieć/nie dostrzegać belki we własnym oku, a widzieć źdźbło/drzazgę w cudzym oku
‘nie zauważać swoich wielkich wad, a dostrzegać i wytykać drobne wady u innych’; zwrot, bibl. (Mt 7, 3-5: „Czemu to widzisz drzazgę w oku swego brata, a nie dostrzegasz belki we własnym oku? Albo jak możesz mówić swemu bratu: Pozwól, że usunę drzazgę z twego oka, podczas gdy belka [tkwi] w twoim? Obłudniku, usuń najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, ażeby usunąć drzazgę z oka twego brata.”).
stawiać kogoś w jakimś świetle
‘swoimi wypowiedziami wpływać na opinię o kimś; przedstawiać kogoś, prezentować w określony sposób’; zwrot; W jakim ty mnie stawiasz świetle Ty/Wygięta w swej nagości jak we fryzjerni pas (...) – S. Grochowiak.
z zimną krwią
‘bez emocji, spokojnie, z wyrachowaniem’; wyr. określ., przyr.; Sebastian Stój strzela bez ostrzeżenia, z zimną krwią.
chylić przed kimś czoła
‘okazywać szacunek, poważanie, uznanie’; zwrot, gesty; Chylę przed nim czoła, bo wiem, co znaczy hodowanie dzikich zwierząt. – „Wprost”.
złoty cielec
‘symbol bogactwa, zamożności; pieniądze, majątek’; wyr. rzecz., bibl. (Wj 32, 1-35: „I zdjął cały lud złote kolczyki, które miał w uszach i zaniósł je Aaronowi. A wziąwszy je z ich rąk, kazał je przetopić i uczynił z tego posąg cielca ulany z metalu” . Izraelczycy zaczęli cielcowi ze złota oddawać cześć, czym wzbudzili gniew Boga.)
rządzić się jak szara gęś
‘rządzić się, nie licząc się z nikim ani z niczym, narzucać wszystkim swoją wolę, postępować samowolnie, komenderować kimś, nie oglądać się na innych’; podobnie szarogęsić się – ‘wprowadzać gdzieś własne porządki, nie licząc się z innymi i często nadużywając swoich kompetencji’; zwrot, przyr. Porównanie oparte jest na trafnej obserwacji przyrody – wbrew stereotypom gęsi są inteligentnymi ptakami, ich niezwykła ruchliwość umysłu jest przyczyną, dla której gęsi domowe tak często sprawiają...
piąte koło u wozu
‘ktoś zbędny, przeszkadzający; coś niepotrzebnego’; wyr. rzecz.; Gdy czasem dołączam do nich jako ta piąta, siódma albo dziewiąta, czuję się faktycznie jak piąte koło u wozu. – „Cogito”; (…) w tej sytuacji strażnik do spraw równości płci jest jak piąte koło u wozu. – „Ozon”; Fotel babci/słomkowy kapelusz mamy/piąte koło u wozu. – J. Twardowski.
walczyć z wiatrakami
‘walczyć z czymś urojonym, nierealnym’; zwrot, liter. Tytułowy bohater „Don Kichota” Cervantesa zamierzał stoczyć walkę z 30 wiatrakami, które wziął za olbrzymów; ugodziwszy pierwszy wiatrak lancą w skrzydło, został przez nie odepchnięty i przewrócony wraz z koniem; Naukowcy podkreślają, że walka ze szkodnikami przypomina walkę z wiatrakami.
gruba ryba
‘osoba wpływowa, ważna, zajmująca ważne stanowisko’; wyr. rzecz. spopularyzowane przez M. Bałuckiego, autora komedii „Grube ryby”; Ten facet to jakaś gruba ryba – jeździ służbowym samochodem, ma swojego kierowcę i wszyscy mu się kłaniają.
mieć coś na sumieniu
‘popełnić coś złego, być winnym czemuś’; zwrot, relig.; Miał na sumieniu wiele śmiałych napadów rabunkowych. – „Wprost”.
przelała się czara goryczy
‘coś spowodowało, że przekroczone zostały wszelkie granice’; fraza, relig. (Przekształcenie słów Jezusa wypowiedzianych w Ogrójcu: „Ojcze mój, jeśli to możliwe, niech Mnie ominie ten kielich”; Mt 26, 39); Czara goryczy się przelała, gdy kilka dni temu zaczęto się publicznie oskarżać o korupcję.
mieć mieszane uczucia
‘mieć w związku z czymś wątpliwości, nie być pewnym czegoś, doznawać różnych, skrajnych uczuć’; zwrot; Nie wiedziałam, co mam o tym wszystkim myśleć, miałam mieszane uczucia . – Internet; Niektórzy z mieszanymi uczuciami przyjęli pomysł. – „Nowy Dzień”.
wyciągać kasztany z ognia czyimiś rękami
‘używać kogoś do wykonywania czynności, pracy, z której samemu ma się korzyść; wykorzystywać kogoś’; zwrot,liter. W bajce La Fontaine’a „Małpa i kot” małpa skłania kota do wyjmowania z ognia pieczonych kasztanów, które zaraz sama zjada.
typ spod ciemnej gwiazdy
‘osoba zła, niegodziwa, niebezpieczna, nikczemnik; podejrzany, bliżej nieznany mężczyzna’; wyr. rzecz.; Karol bał się do niego odezwać, ten typ spod ciemnej gwiazdy na pewno by zareagował i doszłoby do strasznej draki. – GS; Lepiej dla ciebie by było, gdybyś w ogóle nie zadawała się z tym typem spod ciemnej gwiazdy. – Internet.
podciąć/podcinać komuś skrzydła
‘odebrać/odbierać komuś zapał, entuzjazm do czegoś, zniechęcić kogoś do czegoś; pozbawić możliwości działania’; zwrot; Internet.
odbić się szerokim echem
‘wzbudzać duże zainteresowanie, oddźwięk, żywą reakcję; stać się sławnym, popularnym’; zwrot, Wczorajsza publikacja „Faktu” o zeznaniu majątkowym arbitra sędziowskiego przed sądem rejonowym odbiła się szerokim echem. – „Fakt”; Zawstydzający epizod z prezydenckiej kampanii wyborczej odbił się echem w prasie europejskiej. – „Angora”.
wpaść komuś w oko
‘spodobać się komuś, zwrócić na siebie czyjąś uwagę’; zwrot; Grzeczna i miła dziewczynka od razu wpada w oko Tomkowi. – „Victor J”; Wpadła mi w oko i chciałem z nią coś zakręcić. – D. Kopertowska.
siedzieć jak na tureckim kazaniu
‘słuchać czegoś, czego się nie rozumie; przysłuchiwać się czemuś, nic nie rozumiejąc’; zwrot. W pierwotnej wersji zwrot miał postać: siedzieć jak na niemieckim kazaniu , co jest uzasadnione historycznie – w początkach chrześcijaństwa polskiego większość księży pochodziła z Niemiec. Wymiana przymiotnika niemiecki na turecki jest najprawdopodobniej wynikiem hiperbolizacji.
umywać/umyć ręce
‘odżegnywać, się, odcinać od czegoś, wyprzeć się czegoś; zrzucić z siebie odpowiedzialność’; zwrot, stp. umywać ‘myć, obmywać’; bibl. (Mt27, 24: „Piłat, widząc, że nic nie osiąga, a wzburzenie raczej narasta, wziął wodę i umył ręce wobec tłumu, mówiąc: «Nie jestem winny krwi tego Sprawiedliwego. To wasza rzecz».”); Marek umył ręce od wszystkiego.
chłonąć coś jak gąbka
‘szybko się czegoś uczyć, zapamiętywać coś, łatwo przyswajać sobie coś’; zwrot, przyr.; Chłonął ją jak gąbka. – „Ozon”.
mieć wysokie mniemanie o sobie
‘myśleć o sobie bardzo dobrze (aż za dobrze), być przekonanym o swojej wielkiej wartości’; zwrot; J edni stają się opryskliwi wobec otoczenia, ciągle krytykują innych, mają zbyt wysokie mniemanie o sobie.
zachować/mieć zimną krew
‘być spokojnym, opanowanym, robić coś bez emocji, rozsądnie, z wyrachowaniem’; zwrot, przyr.; Rząd Ariela Szarona zachował zimną krew. – „Polityka”.
zakuty łeb
‘człowiek ograniczony, głupi, tępy’; wyr. rzecz., zwycz. rycer.; Jak można mieć tak zakuty łeb, nic do niego nie docierało. – Internet.
z pocałowaniem ręki
‘bardzo chętnie, z wdzięcznością’; wyr. określ.; Nie miała się nad czym długo zastanawiać, wzięła wszystko z pocałowaniem ręki. – „Angora”.
ruszyć głową
‘wymyślić coś, wpaść na pomysł’; zwrot; Zaraz widać, że wreszcie rząd ruszył głową i pomyślał o samotnych matkach. – „Ozon”.
mieć dwie lewe ręce
‘nie umieć, nie potrafić czegoś zrobić; być leniwym, niezdarnym’; zwrot; Ona ma dwie lewe ręce do wszystkiego. Nic nam nie wychodzi, kiedy ona przychodzi na kółko. – „Victor J”.
chodzić za kimś jak cień
‘chodzić za kimś krok w krok, nie odstępować go, towarzyszyć mu wszędzie’; zwrot; Przez cały tydzień chodziłam za nim jak cień, żeby go bliżej poznać. – M. Twain.
obiecywać komuś złote góry
‘składać nierealne obietnice’; zwrot, bajki; Nie będę obiecywał złotych gór, bo mnie jeszcze ten ciężar złotych słów przygniecie – wypala na wstępie Łazarek.
olimpijski spokój
‘niczym niewzruszony, niezachwiany, całkowity spokój’; wyr. rzecz., mitol. od Olimpu – siedziby greckich bogów.
mieć pieniędzy jak lodu
‘mieć bardzo dużo pieniędzy, być bogatym, majętnym’; zwrot; Nic dziwnego, że kasy ma jak lodu.
lewe dokumenty/papiery
‘nielegalne, fałszywe, podrobione dokumenty, papiery’; wyr. rzecz.; Jęz.
miłosierny Samarytanin
‘człowiek litościwy, miłosierny, pielęgnujący chorych’; wyr. rzecz., bibl. (Nawiązanie do ewang. przypowieści o miłosiernym Samarytaninie , który jako jedyny zatrzymał się przy człowieku obrabowanym przez zbójców, poranionym i ledwo żywym, ulitował się nad nim, opatrzył mu rany i zaopiekował się nim. Łk 10, 30-35.); Nasz wychowawca, jak miłosierny Samarytanin, pomógł nam uwierzyć we własne siły – AG1; Po prostu chciałem komuś pomóc, byłem miłosiernym Samarytaninem. – TVN Style.
krewny po mieczu
mieć (dobrego) nosa do czegoś
‘dobrze się na czymś znać, trafnie przewidzieć coś’; zwrot;
coś leży komuś na sercu
‘ktoś bardzo się czymś przejmuje, o coś się troszczy, na czymś bardzo mu zależy’; zwrot; (…) skierowane jest do tych wszystkich, którym leży na sercu dobro naszego klubu. – „Fakt”.
krokodyle łzy
‘nieszczery, obłudny płacz, udawane, fałszywe współczucie’; wyr.rzecz., starożyt. Już u starożytnych Greków i Rzymian używano tego wyrazu, mówiąc o ludziach współczujących nieszczęściu tych, którym sami to nieszczęście zgotowali; wywodzi się z dawnego przesądu, że przed zjedzeniem ofiary krokodylowi ciekną łzy;
wziąć kogoś w kluby
‘zmusić do posłuszeństwa, poddać dyscyplinie’; zwrot, kary – stp. kluba , niem. Klobe/Kloben ‘dyby, imadło’; ‘narzędzie tortur do wyrywania stawów przesłuchiwanym’; Jęz.
głupia gęś
‘kobieta głupia, infantylna, naiwna’; wyr. rzecz. (por. rządzić się jak szara gęś ); Ale z ciebie głupia gęś, aż żal patrzeć. – zasłyszane.
syreni śpiew
wabik; coś, co kusi, nęci, pociąga’; wyr. rzecz. Syreny to w mitol. grec. nimfy wabiące, czarujące śpiewem – kto nieświadom zbliżył się i posłuchał ich głosu, ten nie wracał już do domu; (…) to tzw. „szary odbiorca”, który ulega syrenim śpiewom mowotwórczej loży farmazonów (…). – W. Łysiak.