zadzierać nosa
‘być zarozumiałym, dumnym; wynosić się ponad innych’; zwrot; Emilka powiedziała mu, że klasa myślała, że on zadziera zwyczajnie nosa. – „Victor J”; (…) Moja starsza siostra strasznie zadzierała nosa na tych koloniach i nie przyznawała się do mnie. – „Victor J”; Nie zadzieraj nosa,/Nie rób głupiej miny. – zespół „CzerwoneGitary”.
wyciągnąć do kogoś rękę
‘ofiarować komuś swoją pomoc’; ‘chcieć się z kimś pogodzić’; zwrot, gest; Przyszedł czas, aby wyciągnąć do nich rękę
nie widzieć/nie dostrzegać belki we własnym oku, a widzieć źdźbło/drzazgę w cudzym oku
‘nie zauważać swoich wielkich wad, a dostrzegać i wytykać drobne wady u innych’; zwrot, bibl. (Mt 7, 3-5: „Czemu to widzisz drzazgę w oku swego brata, a nie dostrzegasz belki we własnym oku? Albo jak możesz mówić swemu bratu: Pozwól, że usunę drzazgę z twego oka, podczas gdy belka [tkwi] w twoim? Obłudniku, usuń najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, ażeby usunąć drzazgę z oka twego brata.”).
chylić przed kimś czoła
‘okazywać szacunek, poważanie, uznanie’; zwrot, gesty; Chylę przed nim czoła, bo wiem, co znaczy hodowanie dzikich zwierząt. – „Wprost”.
złoty cielec
‘symbol bogactwa, zamożności; pieniądze, majątek’; wyr. rzecz., bibl. (Wj 32, 1-35: „I zdjął cały lud złote kolczyki, które miał w uszach i zaniósł je Aaronowi. A wziąwszy je z ich rąk, kazał je przetopić i uczynił z tego posąg cielca ulany z metalu” . Izraelczycy zaczęli cielcowi ze złota oddawać cześć, czym wzbudzili gniew Boga.)
nie dać komuś dojść do słowa
‘nie dać komuś mówić, odmówić komuś prawa głosu, nie dopuścić kogoś do głosu’; zwrot; W pierwszej chwili miała ochotę wymówić się bólem głowy albo lekcjami, których ma dużo do odrabiania, ale ojciec nie dał jej dojść do słowa.
walczyć z wiatrakami
‘walczyć z czymś urojonym, nierealnym’; zwrot, liter. Tytułowy bohater „Don Kichota” Cervantesa zamierzał stoczyć walkę z 30 wiatrakami, które wziął za olbrzymów; ugodziwszy pierwszy wiatrak lancą w skrzydło, został przez nie odepchnięty i przewrócony wraz z koniem; Naukowcy podkreślają, że walka ze szkodnikami przypomina walkę z wiatrakami.
mieć mieszane uczucia
‘mieć w związku z czymś wątpliwości, nie być pewnym czegoś, doznawać różnych, skrajnych uczuć’; zwrot; Nie wiedziałam, co mam o tym wszystkim myśleć, miałam mieszane uczucia . – Internet; Niektórzy z mieszanymi uczuciami przyjęli pomysł. – „Nowy Dzień”.
gruba ryba
‘osoba wpływowa, ważna, zajmująca ważne stanowisko’; wyr. rzecz. spopularyzowane przez M. Bałuckiego, autora komedii „Grube ryby”; Ten facet to jakaś gruba ryba – jeździ służbowym samochodem, ma swojego kierowcę i wszyscy mu się kłaniają.
dyskusja akademicka
‘dyskusja oderwana od rzeczywistości, teoretyczna, specjalistyczna’; wyr. rzecz., nauka; Zastanawiamy się z kolegami, co nam dają te dyskusje akademickie, komu to na co. – Internet.
mieć coś na sumieniu
‘popełnić coś złego, być winnym czemuś’; zwrot, relig.; Miał na sumieniu wiele śmiałych napadów rabunkowych. – „Wprost”.
wziąć/brać sobie coś do serca
‘bardzo mocno się czymś przejąć, traktować coś bardzo poważnie’; zwrot; Irmina ma problemy w nauce, ale wzięła sobie do serca wyniki badań naukowców. – „Fakt”; A tych pierwszych klasówek nie bierzcie sobie tak bardzo do serca. – „Victor J”.
lewe dokumenty/papiery
‘nielegalne, fałszywe, podrobione dokumenty, papiery’; wyr. rzecz.; Jęz.
mieć pieniędzy jak lodu
‘mieć bardzo dużo pieniędzy, być bogatym, majętnym’; zwrot; Nic dziwnego, że kasy ma jak lodu.
sam/samotny jak kołek (w płocie)
‘bardzo samotny, opuszczony przez wszystkich’; wyr. określ; [był] Skryty, zamknięty w sobie, żyjący samotnie jak kołek. – K. Dickens.
wyciągać kasztany z ognia czyimiś rękami
‘używać kogoś do wykonywania czynności, pracy, z której samemu ma się korzyść; wykorzystywać kogoś’; zwrot,liter. W bajce La Fontaine’a „Małpa i kot” małpa skłania kota do wyjmowania z ognia pieczonych kasztanów, które zaraz sama zjada.
głupia gęś
‘kobieta głupia, infantylna, naiwna’; wyr. rzecz. (por. rządzić się jak szara gęś ); Ale z ciebie głupia gęś, aż żal patrzeć. – zasłyszane.
typ spod ciemnej gwiazdy
‘osoba zła, niegodziwa, niebezpieczna, nikczemnik; podejrzany, bliżej nieznany mężczyzna’; wyr. rzecz.; Karol bał się do niego odezwać, ten typ spod ciemnej gwiazdy na pewno by zareagował i doszłoby do strasznej draki. – GS; Lepiej dla ciebie by było, gdybyś w ogóle nie zadawała się z tym typem spod ciemnej gwiazdy. – Internet.
podciąć/podcinać komuś skrzydła
‘odebrać/odbierać komuś zapał, entuzjazm do czegoś, zniechęcić kogoś do czegoś; pozbawić możliwości działania’; zwrot; Internet.
siedzieć jak na tureckim kazaniu
‘słuchać czegoś, czego się nie rozumie; przysłuchiwać się czemuś, nic nie rozumiejąc’; zwrot. W pierwotnej wersji zwrot miał postać: siedzieć jak na niemieckim kazaniu , co jest uzasadnione historycznie – w początkach chrześcijaństwa polskiego większość księży pochodziła z Niemiec. Wymiana przymiotnika niemiecki na turecki jest najprawdopodobniej wynikiem hiperbolizacji.
umywać/umyć ręce
‘odżegnywać, się, odcinać od czegoś, wyprzeć się czegoś; zrzucić z siebie odpowiedzialność’; zwrot, stp. umywać ‘myć, obmywać’; bibl. (Mt27, 24: „Piłat, widząc, że nic nie osiąga, a wzburzenie raczej narasta, wziął wodę i umył ręce wobec tłumu, mówiąc: «Nie jestem winny krwi tego Sprawiedliwego. To wasza rzecz».”); Marek umył ręce od wszystkiego.
odbić się szerokim echem
‘wzbudzać duże zainteresowanie, oddźwięk, żywą reakcję; stać się sławnym, popularnym’; zwrot, Wczorajsza publikacja „Faktu” o zeznaniu majątkowym arbitra sędziowskiego przed sądem rejonowym odbiła się szerokim echem. – „Fakt”; Zawstydzający epizod z prezydenckiej kampanii wyborczej odbił się echem w prasie europejskiej. – „Angora”.
stoicki spokój
‘niczym niezmącony, niezachwiany, niewzruszony spokój’; wyr. rzecz. Wyrażenie pochodzi od systemu filoz. grec. szkoły stoików , założonej przez Zenona z Kitionu. Opierał się on na etyce obowiązku i surowej cnoty, polegającej na zachowaniu równowagi duchowej niezakłóconej zarówno radością, jak smutkiem, na wyzbyciu się namiętności i na życiu zgodnym z naturą i rozumem. Według stoicyzmu warunkiem szczęścia i prawdziwej wolności jest panowanie nad sobą i swoimi emocjami; Co papież chciał nam...
wpaść komuś w oko
‘spodobać się komuś, zwrócić na siebie czyjąś uwagę’; zwrot; Grzeczna i miła dziewczynka od razu wpada w oko Tomkowi. – „Victor J”; Wpadła mi w oko i chciałem z nią coś zakręcić. – D. Kopertowska.
mieć wysokie mniemanie o sobie
‘myśleć o sobie bardzo dobrze (aż za dobrze), być przekonanym o swojej wielkiej wartości’; zwrot; J edni stają się opryskliwi wobec otoczenia, ciągle krytykują innych, mają zbyt wysokie mniemanie o sobie.
obiecywać komuś złote góry
‘składać nierealne obietnice’; zwrot, bajki; Nie będę obiecywał złotych gór, bo mnie jeszcze ten ciężar złotych słów przygniecie – wypala na wstępie Łazarek.
olimpijski spokój
‘niczym niewzruszony, niezachwiany, całkowity spokój’; wyr. rzecz., mitol. od Olimpu – siedziby greckich bogów.
zachować/mieć zimną krew
‘być spokojnym, opanowanym, robić coś bez emocji, rozsądnie, z wyrachowaniem’; zwrot, przyr.; Rząd Ariela Szarona zachował zimną krew. – „Polityka”.
Podziw
‘wywoływać zachwyt, uznanie, zadziwienie’; zwrot; Wśród nich szczególny podziw budzi do dziś centralna świątynia pod wezwaniem Panny Marii (…).
z pocałowaniem ręki
‘bardzo chętnie, z wdzięcznością’; wyr. określ.; Nie miała się nad czym długo zastanawiać, wzięła wszystko z pocałowaniem ręki. – „Angora”.
chodzić za kimś jak cień
‘chodzić za kimś krok w krok, nie odstępować go, towarzyszyć mu wszędzie’; zwrot; Przez cały tydzień chodziłam za nim jak cień, żeby go bliżej poznać. – M. Twain.
ruszyć głową
‘wymyślić coś, wpaść na pomysł’; zwrot; Zaraz widać, że wreszcie rząd ruszył głową i pomyślał o samotnych matkach. – „Ozon”.
mieć dwie lewe ręce
‘nie umieć, nie potrafić czegoś zrobić; być leniwym, niezdarnym’; zwrot; Ona ma dwie lewe ręce do wszystkiego. Nic nam nie wychodzi, kiedy ona przychodzi na kółko. – „Victor J”.
mieć (dobrego) nosa do czegoś
‘dobrze się na czymś znać, trafnie przewidzieć coś’; zwrot;
miłosierny Samarytanin
‘człowiek litościwy, miłosierny, pielęgnujący chorych’; wyr. rzecz., bibl. (Nawiązanie do ewang. przypowieści o miłosiernym Samarytaninie , który jako jedyny zatrzymał się przy człowieku obrabowanym przez zbójców, poranionym i ledwo żywym, ulitował się nad nim, opatrzył mu rany i zaopiekował się nim. Łk 10, 30-35.); Nasz wychowawca, jak miłosierny Samarytanin, pomógł nam uwierzyć we własne siły – AG1; Po prostu chciałem komuś pomóc, byłem miłosiernym Samarytaninem. – TVN Style.
coś leży komuś na sercu
‘ktoś bardzo się czymś przejmuje, o coś się troszczy, na czymś bardzo mu zależy’; zwrot; (…) skierowane jest do tych wszystkich, którym leży na sercu dobro naszego klubu. – „Fakt”.
krewny po mieczu
Cerber
‘strzec, pilnować kogoś bardzo uważnie, pilnie, czujnie’; zwrot, mitol. ( Cerber – mityczny, wielogłowy pies strzegący wejścia do Hadesu, niewpuszczający żywych i nie wypuszczający umarłych); Byłam tym wszystkim bardzo zmęczona, pilnował mnie jak cerber, nie pozwolił się z nikim spotykać. – „Cogito”.
zakazany owoc
‘rzecz niedostępna, niedozwolona i przez to pociągająca, pożądana’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 2, 16-17: „A tak przykazał Pan Bóg człowiekowi: «Z wszelkiego drzewa tego ogrodu możesz spożywać do woli, ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz»”.); (…) mogą znajdować przyjemność w odkrywaniu zakazanego owocu. – „Angora”; Ten cudowny dreszczyk zakazanego owocu, lęk, że zostanie nakryty – tego nie da się z niczym porównać, nawet z...
krokodyle łzy
‘nieszczery, obłudny płacz, udawane, fałszywe współczucie’; wyr.rzecz., starożyt. Już u starożytnych Greków i Rzymian używano tego wyrazu, mówiąc o ludziach współczujących nieszczęściu tych, którym sami to nieszczęście zgotowali; wywodzi się z dawnego przesądu, że przed zjedzeniem ofiary krokodylowi ciekną łzy;
wziąć kogoś w kluby
‘zmusić do posłuszeństwa, poddać dyscyplinie’; zwrot, kary – stp. kluba , niem. Klobe/Kloben ‘dyby, imadło’; ‘narzędzie tortur do wyrywania stawów przesłuchiwanym’; Jęz.
jałowa dyskusja
‘dyskusja niepotrzebna, niewnosząca nowych treści, bezużyteczna, bezwartościowa’; wyr. rzecz., roln.; stp. jałowy ‘bezpłodny, nieurodzajny, niedający plonów’; Moim zdaniem, szkoda było czasu na jałową dyskusję.
łut szczęścia
‘odrobina szczęścia jako konieczny warunek powodzenia, odrobina szczęścia gwarantująca powodzenie czegoś’; wyr. rzecz. (D. łuta, nie: łutu; łut – dawna jednostka wagi, 1/32 funta = 12,8 g, używana w wielu krajach europejskich przed wprowadzeniem systemu metrycznego); Teraz jednak nie można już liczyć na łut szczęścia na egzaminie wstępnym. – „Cogito”.
głos wołającego na puszczy
‘czyjeś słowa, ostrzeżenia, apele pozostające bez odzewu, nie znajdujące posłuchu; słowa, apele daremne, bezskuteczne, lekceważone’; wyr. rzecz.; bibl. (por. np. J 1, 23: „Odpowiedział: «Jam głos wołającego na pustyni: Prostujcie drogę Pańską», jak powiedział prorok Izajasz”. W przekł. Wujka „głos wołającego na puszczy”. Dawn. puszcza ‘pustkowie, pustynia’.) Głos wołającego na puszczy może być krzykiem słyszalnym nawet w Nowym Jorku. – „Wprost”.
syn marnotrawny
‘człowiek, który zawinił, ale potem opamiętał się; nawrócony grzesznik’; wyr. rzecz., bibl. (Wyrażenie pochodzi z ewang. przypowieści: młodszy z dwóch synów żąda od ojca przypadającej mu części majątku i odjeżdża w dalekie strony, tam trwoni cały majątek, żyjąc rozpustnie, a gdy popada w nędzę, wraca do ojca i zostaje przyjęty z radością. ŁK 15, 11-32); EP; JK.
coś bierze w łeb
‘coś nie wychodzi, nie udaje się, nie przynosi efektów’; zwrot; Wolę nic nie planować, bo wszystkie moje plany biorą w łeb – twierdzi właściciel opla. – „Angora”.
trafić pod strzechy
‘zyskać wielką popularność’; zwrot, liter. O, gdybym kiedy dożył tej pociechy,/Żeby te księgi trafiły pod strzechy. – fragm. z „Pana Tadeusza” A. Mickiewicza.
spocząć na laurach
‘zadowolić się osiągniętymi sukcesami; przestać się rozwijać, kształcić’; zwrot, hist.; laur ‘wawrzyn’, którym wieńczono głowy zwycięzców igrzysk olimpijskich; w starożytności symbol chwały; To nie jest tak, że już spoczęliśmy na laurach. – TV Vectra; Przegra ten, kto się nie dostosuje i upojony sukcesem spocznie na laurach. – „Charaktery”.
Powijaki
‘być w stadium początkowym, być niedoskonałym, nie rozwinąć się jeszcze, zaczynać się’; zwrot; powijaki ‘wąski pas płótna do owijania niemowląt’; Ale te, do których ja uczęszczałem, były jeszcze w powijakach i jakoś nie przypadły mi do gustu.