nie dać się zwariować
zachować spokój, zdrowy rozsądek, trzeźwą ocenę czegoś; nie dać się ponieść emocjom, nie dać się zwieść’; zwrot; Nie dajmy się zwariować.
kręcić nosem na coś
‘grymasić, okazywać niezadowolenie’; zwrot; (…) Czy naprawdę jesteśmy ślepi na starania naszych rodziców? Zamiast docenić ich trud, troskę o nas, stroimy fochy, kręcimy nosem. – „Victor G”;
urodzić się pod szczęśliwą gwiazdą
‘być szczęściarzem w życiu, mieć powodzenie, odnosić same sukcesy’; zwrot, astrol.; W głębi duszy nie marzyli nawet o takim szczęściu, ale urodzili się pod szczęśliwą gwiazdą, więc na pewno sława ich nie ominie.
dyskusja akademicka
‘dyskusja oderwana od rzeczywistości, teoretyczna, specjalistyczna’; wyr. rzecz., nauka; Zastanawiamy się z kolegami, co nam dają te dyskusje akademickie, komu to na co. – Internet.
zostawić kogoś na lodzie
‘zostawić kogoś z jego kłopotami, problemami, nie przejmować się jego trudną sytuacją’; zwrot; Pracownicy zostali na lodzie (tyt.) – „Fakt”; Madzia zadurzy się nawet w starszym panu, ale i on zostawi ją na lodzie, gdy tylko się dowie, że miała mieć dziecko z jego synem.
opowiadać głodne kawałki
‘mówić rzeczy banalne, oczywiste’; zwrot; Przestań wreszcie opowiadać te głodne kawałki. Nie da się już tego słuchać. – zasłyszane.
jak amen w pacierzu
‘na pewno, bez wątpliwości’; wyr. określ., bibl.; w jęz. hebr. amen ’zaprawdę tak jest; godzien wiary’. W ST jest to wyrażenie zgody, zezwolenia na złożenie przysięgi; zakończenie modlitwy, przypieczętowanie przymierza (np. Lb5, 22, też m.in. Ptw 27, 15-28, 1 Kor 14, 16: „Odpowie na to kobieta: Amen, Amen.”); Pójdziesz w żołnierze, jak amen w pacierzu. – „Pop”.
grać komuś na nerwach
‘denerwować kogoś, wyprowadzać kogoś z równowagi’; zwrot; Przepraszam że jestem taki niedelikatny/że obecny/że gram Ci na nerwach/powtarzając ja, o mnie, ze mną. – J. Twardowski.
pleść/bredzić jak Piekarski na mękach
‘mówić głupstwa, bzdury, gadać bezsensu’; zwrot, hist. Michał Piekarski to pierwszy w dziejach Polski człowiek, który dokonał zamachu na króla. Za napaść i zranienie w głowę króla Zygmunta III został skazany na śmierć. Najpierw był torturowany przez specjalnie sprowadzonego kata, a następnie rozszarpany przez konie; Kiedy go wreszcie dopadłem i zażądałem wyjaśnień, zaczął pleść jak Piekarski na mękach. – Internet.
iść do Canossy
‘ukorzyć się, wyrazić skruchę, przyznać się do błędu’; zwrot, hist. Canossa – wieś w pn. Włoszech, gdzie w 1077 r. król niemiecki Henryk IV, popadłszy w konflikt z papiestwem i wyklęty przez Grzegorza VII, ukorzył się przed papieżem, odbył pokutę i uzyskał zdjęcie klątwy.; (…) praktycznie było to klasyczne przyjście na kolanach „do Canossy” . – W. Łysiak
chłonąć coś jak gąbka
‘szybko się czegoś uczyć, zapamiętywać coś, łatwo przyswajać sobie coś’; zwrot, przyr.; Chłonął ją jak gąbka. – „Ozon”.
mieć serce na dłoni
‘być szczerym, otwartym, serdecznym’; zwrot; (…) książka pisana jest, można rzec, z sercem na dłoni. – W. Łysiak
rozebrać się jak do rosołu
‘rozebrać się całkiem, zostać nagim’; zwrot kulin. Porównanie oparte jest na anegdocie mówiącej o szlachcicu, któremu zamiast krupniku podano czystą polewkę. Kiedy go spytano, dlaczego się rozbiera odpowiedział, że będzie nurkował, aby znaleźć jakąś krupę (ziarenko kaszy). Tym sposobem zmusił skąpego gospodarza do podania prawdziwego krupniku. Opowieść jest wersją starszej anegdoty spisanej w 1515 r., a dotyczącej toskańskiego proboszcza, który, według włoskiego oryginału, miał nurkować w...
dzielić skórę na niedźwiedziu
‘przedwcześnie liczyć na niepewne zyski; robić plany na przyszłość, co do realizacji których nie ma pewności); zwrot, myśliws.; Nie można już teraz dzielić skóry na niedźwiedziu.
wystawić kogoś do wiatru
‘oszukać, zawieść, nabrać kogoś’; zwrot; Chcieli współtworzyć szlachetną, antysanacyjną utopię czerwonego raju, ale wystawiono ich do wiatru . – W. Łysiak 1; Przyzywam ciebie, muzo miła, Ciebie, coś w gąszczu moich cierpień/Do wiatru mnie nie wystawiła . – K.I. Gałczyński.
mąż stanu
‘wybitny polityk, dyplomata’; wyr. rzecz.; kalka z franc.; Myślę, że Polacy spodziewali się, iż będziemy mieli osoby, które będą mężami stanu. – TV Puls.
znaleźć wspólny język
‘porozumieć się z kimś, dogadać’; zwrot; (…) pomimo że oboje przez głupotę dopuścili się zdrady – potrafili jeszcze znaleźć wspólny język.
zrobić coś od ręki
‘wykonać coś od razu, natychmiast, na poczekaniu’; zwrot; I w dodatku zrobi to od ręki, bo tacy specjaliści przyjmują bez kolejek, zwłaszcza prywatnie. – „Fakt”.
obejść się smakiem
‘nie osiągnąć tego, czego się pragnie, stracić możliwość zaspokojenia swoich pragnień, chęci, zrealizowania czegoś’; zwrot.
stentorowy głos
‘donośny, potężny, silny głos’; wyr. rzecz., liter. – Homer, „Iliada”; Stentor , słynący z bardzo mocnego głosu herold wojsk greckich, „co miedzianym głosem grzmiał jak pięćdziesięciu ludzi”; Internet.
zbić kogoś z pantałyku
‘zbić z tropu, zmieszać kogoś, pozbawić kogoś pewności siebie, wprawić w zakłopotanie’; zwrot, stp. W jęz. pol. wyraz pantałyk występuje jedynie w tym zwrocie, jego pochodzenie i znaczenie nie jest jasne; Można tak powiedzieć – „zbić kogoś z pantałyku”. – TVN.
zakasać rękawy
‘zabrać się energicznie, z zapałem do pracy’; zwrot; Kiedy dostaliśmy ten obiekt, wszyscy zakasaliśmy rękawy i zaczęliśmy go remontować.
spać jak zając pod miedzą
‘spać bardzo czujnie’; zwrot, przyr. Zające słyną z ostrożności i płochliwości, są bardzo czujne, w każdej chwili gotowe do ucieczki.
sam/samotny jak kołek (w płocie)
‘bardzo samotny, opuszczony przez wszystkich’; wyr. określ; [był] Skryty, zamknięty w sobie, żyjący samotnie jak kołek. – K. Dickens.
wziąć/brać sobie coś do serca
‘bardzo mocno się czymś przejąć, traktować coś bardzo poważnie’; zwrot; Irmina ma problemy w nauce, ale wzięła sobie do serca wyniki badań naukowców. – „Fakt”; A tych pierwszych klasówek nie bierzcie sobie tak bardzo do serca. – „Victor J”.
Cerber
‘strzec, pilnować kogoś bardzo uważnie, pilnie, czujnie’; zwrot, mitol. ( Cerber – mityczny, wielogłowy pies strzegący wejścia do Hadesu, niewpuszczający żywych i nie wypuszczający umarłych); Byłam tym wszystkim bardzo zmęczona, pilnował mnie jak cerber, nie pozwolił się z nikim spotykać. – „Cogito”.
twardy orzech do zgryzienia
‘trudny problem do rozwiązania, rozstrzygnięcia, trudna sprawa do załatwienia, niełatwe zadanie do wykonania’; wyr. rzecz. (zwykle w połączeniu z czas. mieć), kalka z ang.; Nowe władze SLD mają twardy orzech do zgryzienia. – TVN.
przelała się czara goryczy
‘coś spowodowało, że przekroczone zostały wszelkie granice’; fraza, relig. (Przekształcenie słów Jezusa wypowiedzianych w Ogrójcu: „Ojcze mój, jeśli to możliwe, niech Mnie ominie ten kielich”; Mt 26, 39); Czara goryczy się przelała, gdy kilka dni temu zaczęto się publicznie oskarżać o korupcję.
ziemia obiecana
‘miejsce najbardziej pożądane, wydające się rajem; kraj szczęśliwości i bogactwa’; wyr. rzecz., bibl. (Hbr 11, 9: „Dzięki wierze przywędrował do Ziemi Obiecanej, jako ziemi obcej (…).”); tyt. powieści W. Reymonta; (…) na koniec Żerdek jak do ziemi obiecanej prowadził wszystkich do wyjścia.
wdowi grosz/grosik
‘niewielka suma dana przez ubogą osobę kosztem wyrzeczeń, ale z dobroci serca’; wyr. rzecz., bibl. Wyrażenie pochodzi z przypowieści ewang. o ubogiej wdowie, która wrzuciła do skarbonki „dwa drobne pieniążki” – wszystko, co miała (Mk 12, 41-44, Łk 21, 1-4).
judaszowe srebrniki
‘zapłata otrzymana za zdradę, haniebnie zarobione pieniądze za sprzeniewierzenie się czemuś’; wyr. rzecz., bibl. (30 srebrników, które obiecano Judaszowi za zdradę Jezusa – Mt 26, 14-15: „Wtedy jeden z Dwunastu, imieniem Judasz Iskariota, udał się do arcykapłanów i rzekł: „Co chcecie mi dać, a ja wam Go wydam?” A oni wyznaczyli mu trzydzieści srebrników.”).
rzucać/miotać perły między/przed wieprze/świnie
‘dawać komuś coś (cennego), czego ten nie umie docenić, ocenić właściwie’; zwrot, bibl. (MT 7, 6: „Nie dawajcie psom tego, co święte, i nie rzucajcie swych pereł przed świnie, by ich nie podeptały nogami, i obróciwszy się, nie poszarpały was samych.”).
szczęście się do kogoś uśmiechnęło
‘komuś się poszczęściło w czymś, komuś spełniają się/spełniły się marzenia; ktoś odnosi sukcesy’; zwrot; I uśmiechnęło się do niej szczęście.
czerwony jak burak
‘bardzo czerwony na twarzy, zarumieniony, zawstydzony’; wyr. określ., przyr.; J ak mi dziś o tym mówią, to jestem czerwona jak burak. Ale chyba zadowolona z siebie. – „Victor J”.
spełznąć na niczym
‘nie dać żadnych wyników, rezultatów, nie dojść do skutku, zostać zmarnowanym’; zwrot; Plany pruskiego powiernictwa spełzły na niczym. – „Wprost”.
miecz Damoklesa
‘nieustanne niebezpieczeństwo zagrażające komuś’; wyr.rzecz., hist. Damokles był faworytem na dworze tyrana Syrakuz. Kiedy nieustannie wychwalał szczęśliwe życie władcy, ten zaprosił go na ucztę i posadził przy stole pod zawieszonym u sufitu na końskim włosie obnażonym mieczem; Ten sprawdzian wisiał nad naszą klasą jak miecz Damoklesa. – „Cogito”.
pod egidą
‘pod opieką, przewodnictwem, patronatem’; pierw. znaczenie ‘pod osłoną, puklerzem’; wyr. określ., mitol. Egida była tarczą sporządzoną przez Hefajstosa z metalu i pokryta skórą kozy Amaltei; cudowny atrybut Zeusa, później Ateny i Apollina; Internet.
zerwać się na równe nogi
‘gwałtownie podnieść się, bardzo szybko wstać i dojść do siebie’; zwrot; Zerwałem się na równe nogi,/Przed wysokimi stanąłem schodami. – L. Staff; (...) nawet gdyby się paliło nie zrywają się na równe nogi (...) – J. Twardowski.
dojść/trafić po nitce do kłębka
‘dotrzeć do ujawnienia czegoś, jakiejś tajemnicy, wyjaśniając kolejne zagadki, fakty’; wyr. określ. W mitol. kłębek nici wręczony przez Ariadnę Tezeuszowi, który go rozwijał, kiedy znalazł się w Labiryncie, dzięki czemu mógł wrócić do wyjścia; Ciekawe co było dalej, czy policja doszła po nitce do kłębka. – Radio Zet.
głupia gęś
‘kobieta głupia, infantylna, naiwna’; wyr. rzecz. (por. rządzić się jak szara gęś ); Ale z ciebie głupia gęś, aż żal patrzeć. – zasłyszane.
psim swędem
‘bez większego nakładu pracy, tanim kosztem, bez wysiłku, dzięki szczęśliwemu przypadkowi, zaskakująco, nieoczekiwanie łatwo, nie wiadomo jak’; wyr. określ., przyr.; Na stały radiowy felieton w audycji „Muzyka i Aktualności” udało jej się załapać psim swędem po przypadkowym spotkaniu z byłym szefem TVP Ryszardem Miazkiem. – „Ozon”.
trzymać rękę na pulsie
uważnie śledzić rozwój wypadków, być w czymś zorientowanym na bieżąco, czuwać nad czymś’; zwrot, medyc.; Korohoda słał pieniądze, regularnie dzwonił, zapraszał dzieci na wakacje, słowem – trzymał rękę na pulsie. – „Nowy Dzień”.
niedźwiedzia przysługa
‘wyrządzenie komuś przykrości, krzywdy wbrew intencjom; narażenie na szkodę tego, komu chciano się przysłużyć’; wyr. rzecz., liter. Związek pochodzi z bajki o pustelniku, którego niedźwiedź zabił, chcąc spędzić mu muchę z czoła; Czasami dobre chęci nie wystarczą – łatwo bowiem wyświadczyć komuś niedźwiedzią przysługę . – „Victor G”.
stoicki spokój
‘niczym niezmącony, niezachwiany, niewzruszony spokój’; wyr. rzecz. Wyrażenie pochodzi od systemu filoz. grec. szkoły stoików , założonej przez Zenona z Kitionu. Opierał się on na etyce obowiązku i surowej cnoty, polegającej na zachowaniu równowagi duchowej niezakłóconej zarówno radością, jak smutkiem, na wyzbyciu się namiętności i na życiu zgodnym z naturą i rozumem. Według stoicyzmu warunkiem szczęścia i prawdziwej wolności jest panowanie nad sobą i swoimi emocjami; Co papież chciał nam...
stanąć na wysokości zadania
‘wykonać coś dobrze, sprostać czemuś; zachować się, postąpić właściwie, odpowiednio do sytuacji’; zwrot; Uważa, że Polacy w ważnych chwilach potrafią stanąć na wysokości zadania (…). – D. Nowak.
nie zasypiać gruszek w popiele
‘nie zaniedbywać ważnych spraw, pilnować ich’; zwrot; dawn. siadano przy suszących się w popiele gruszkach i pilnowano, aby się nie spaliły; Komitet wyborczy Cimoszewicza nie zasypia gruszek w popiele. – TVN.
lewe dokumenty/papiery
‘nielegalne, fałszywe, podrobione dokumenty, papiery’; wyr. rzecz.; Jęz.
coś idzie jak krew z nosa
‘coś przychodzi bardzo ciężko, z trudem, z dużym wysiłkiem’; zwrot; Niestety, to wszystko strasznie się wlecze, można powiedzieć idzie jak krew z nosa. – Internet.