dawać komuś krzyż/krzyżyk na drogę
forma pożegnania; ‘życzyć komuś szczęśliwej drogi, powodzenia’; ‘odprawiać kogoś bez uczucia żalu, chcieć się go pozbyć’; zwrot, relig.; Krzyż mu na drogę! – Internet.
mieć z kimś na pieńku
‘być z kimś w konflikcie, mieć do kogoś pretensje, żal, żywić do kogoś urazę’; zwrot nawiązujący do dawn. kar stosowanych w szkole – kładziono uczniów na pieńku (na specjalnym klocku z drewna) i wymierzano im karę cielesną; dlatego zwrot ten miał pierwotną postać mieć kogoś na pieńku ; Część tych ludzi miała zresztą osobiście ze mną na pieńku.; Nazwiska nie poda, bo – jak mówi– i tak ma na pieńku z matematyczką. – „Angora”.
ugryźć się w język
‘w ostatnim momencie powstrzymać się od powiedzenia czegoś’; zwrot; Już chciała wybuchnąć, powiedzieć, co o tym myśli, ale w ostatniej chwili ugryzła się w język.
wyjść/wychodzić na czymś jak Zabłocki na mydle
‘wyjść na czymś niekorzystnie, stracić na czymś; zrobić zły interes’; zwrot, hist.; stp. szlachcic Zabłocki, spławiając bardzo drogie wówczas mydło Wisłą, albo ukrył je w skrzyniach pod dnem statku, aby nie płacić cła, albo dla zmniejszenia kosztów transportował mydło w źle uszczelnionych statkach. Tak czy owak, poniósł stratę, gdyż mydło się wymydliło, zanim dotarło do celu.; Jęz.
nie dać się zwariować
zachować spokój, zdrowy rozsądek, trzeźwą ocenę czegoś; nie dać się ponieść emocjom, nie dać się zwieść’; zwrot; Nie dajmy się zwariować.
jak amen w pacierzu
‘na pewno, bez wątpliwości’; wyr. określ., bibl.; w jęz. hebr. amen ’zaprawdę tak jest; godzien wiary’. W ST jest to wyrażenie zgody, zezwolenia na złożenie przysięgi; zakończenie modlitwy, przypieczętowanie przymierza (np. Lb5, 22, też m.in. Ptw 27, 15-28, 1 Kor 14, 16: „Odpowie na to kobieta: Amen, Amen.”); Pójdziesz w żołnierze, jak amen w pacierzu. – „Pop”.
pleść/bredzić jak Piekarski na mękach
‘mówić głupstwa, bzdury, gadać bezsensu’; zwrot, hist. Michał Piekarski to pierwszy w dziejach Polski człowiek, który dokonał zamachu na króla. Za napaść i zranienie w głowę króla Zygmunta III został skazany na śmierć. Najpierw był torturowany przez specjalnie sprowadzonego kata, a następnie rozszarpany przez konie; Kiedy go wreszcie dopadłem i zażądałem wyjaśnień, zaczął pleść jak Piekarski na mękach. – Internet.
wystawić kogoś do wiatru
‘oszukać, zawieść, nabrać kogoś’; zwrot; Chcieli współtworzyć szlachetną, antysanacyjną utopię czerwonego raju, ale wystawiono ich do wiatru . – W. Łysiak 1; Przyzywam ciebie, muzo miła, Ciebie, coś w gąszczu moich cierpień/Do wiatru mnie nie wystawiła . – K.I. Gałczyński.
rozebrać się jak do rosołu
‘rozebrać się całkiem, zostać nagim’; zwrot kulin. Porównanie oparte jest na anegdocie mówiącej o szlachcicu, któremu zamiast krupniku podano czystą polewkę. Kiedy go spytano, dlaczego się rozbiera odpowiedział, że będzie nurkował, aby znaleźć jakąś krupę (ziarenko kaszy). Tym sposobem zmusił skąpego gospodarza do podania prawdziwego krupniku. Opowieść jest wersją starszej anegdoty spisanej w 1515 r., a dotyczącej toskańskiego proboszcza, który, według włoskiego oryginału, miał nurkować w...
trzymać kogoś za słowo
‘żądać od kogoś spełnienia jego obietnicy’; zwrot; Pamiętaj: trzymam cię za słowo. – Internet.
dzielić skórę na niedźwiedziu
‘przedwcześnie liczyć na niepewne zyski; robić plany na przyszłość, co do realizacji których nie ma pewności); zwrot, myśliws.; Nie można już teraz dzielić skóry na niedźwiedziu.
iść do Canossy
‘ukorzyć się, wyrazić skruchę, przyznać się do błędu’; zwrot, hist. Canossa – wieś w pn. Włoszech, gdzie w 1077 r. król niemiecki Henryk IV, popadłszy w konflikt z papiestwem i wyklęty przez Grzegorza VII, ukorzył się przed papieżem, odbył pokutę i uzyskał zdjęcie klątwy.; (…) praktycznie było to klasyczne przyjście na kolanach „do Canossy” . – W. Łysiak
znaleźć wspólny język
‘porozumieć się z kimś, dogadać’; zwrot; (…) pomimo że oboje przez głupotę dopuścili się zdrady – potrafili jeszcze znaleźć wspólny język.
wybierać się jak sójka za morze
‘szykować się długo, ale nigdzie w końcu nie wyjechać’; zwrot, przyr. Sójki to ptaki częściowo osiadłe, jesienią zbierają się w niewielkie stada i wędrują po lasach, jakby zbierały się do odlotu na południe; w rzeczywistości nie odlatują zbyt daleko; Jeszcze myślisz o wakacjach nad morze. A na basen wybierasz się jak sójka za morze. – „Victor J”.
stentorowy głos
‘donośny, potężny, silny głos’; wyr. rzecz., liter. – Homer, „Iliada”; Stentor , słynący z bardzo mocnego głosu herold wojsk greckich, „co miedzianym głosem grzmiał jak pięćdziesięciu ludzi”; Internet.
zbić kogoś z pantałyku
‘zbić z tropu, zmieszać kogoś, pozbawić kogoś pewności siebie, wprawić w zakłopotanie’; zwrot, stp. W jęz. pol. wyraz pantałyk występuje jedynie w tym zwrocie, jego pochodzenie i znaczenie nie jest jasne; Można tak powiedzieć – „zbić kogoś z pantałyku”. – TVN.
zakasać rękawy
‘zabrać się energicznie, z zapałem do pracy’; zwrot; Kiedy dostaliśmy ten obiekt, wszyscy zakasaliśmy rękawy i zaczęliśmy go remontować.
widziały gały, co brały
‘nie ma co po czasie żałować wyboru partnera, przecież się widziało jaki jest’; fraza; Do kogo masz teraz pretensje – widziały gały, co brały.
zmieniać się jak w kalejdoskopie
‘zmieniać się bardzo szybko i często’; zwrot, zabawa; kalejdoskop ‘dziecięca zabawka w kształcie tuby, w której odbijające się od luster szkiełka zmieniają się przy każdej zmianie położenia’; U mnie wszystko zmienia się teraz jak w kalejdoskopie. – „Cogito”.
dostać małpiego rozumu
‘zgłupieć, oszaleć, wpaść w szał, zachowywać się w sposób agresywny, nieobliczalny, groźny dla otoczenia’; zwrot.
rzucać/miotać perły między/przed wieprze/świnie
‘dawać komuś coś (cennego), czego ten nie umie docenić, ocenić właściwie’; zwrot, bibl. (MT 7, 6: „Nie dawajcie psom tego, co święte, i nie rzucajcie swych pereł przed świnie, by ich nie podeptały nogami, i obróciwszy się, nie poszarpały was samych.”).
zrobić coś od ręki
‘wykonać coś od razu, natychmiast, na poczekaniu’; zwrot; I w dodatku zrobi to od ręki, bo tacy specjaliści przyjmują bez kolejek, zwłaszcza prywatnie. – „Fakt”.
twardy orzech do zgryzienia
‘trudny problem do rozwiązania, rozstrzygnięcia, trudna sprawa do załatwienia, niełatwe zadanie do wykonania’; wyr. rzecz. (zwykle w połączeniu z czas. mieć), kalka z ang.; Nowe władze SLD mają twardy orzech do zgryzienia. – TVN.
pokazać/pokazywać, gdzie raki zimują
‘dać komuś nauczkę, dokuczyć komuś,zemścić się na kimś, odpłacić się czymś za coś’; zwrot, przyr.; [chłopacy] od rana do nocy opowiadali, ile oni przeżyli przygód i jacy są silni. Postanowiłyśmy z dziewczynami pokazać im, gdzie raki zimują. – „Victor J”.
znać się jak łyse konie
‘znać się bardzo dobrze, od bardzo dawna’; zwrot, przyr.; jak łyse, czyli stare, znające się od lat; Kasia i Krzysiek znają się jak łyse konie. – TVP 1.
spełznąć na niczym
‘nie dać żadnych wyników, rezultatów, nie dojść do skutku, zostać zmarnowanym’; zwrot; Plany pruskiego powiernictwa spełzły na niczym. – „Wprost”.
mierzyć siły na zamiary
‘brać pod uwagę cele, a nie możliwości’; zwrot, liter.; Mierz siły na zamiary,//Nie zamiar podług sił. – fragm. „Pieśni Filaretów” A. Mickiewicza.
dać dupy
‘zachować się niegodnie, zdradzić ideały, godzić się na daleko idące kompromisy; ‘odbyć stosunek seksualny’; zwrot, wulg.; J. Liberek.
zerwać się na równe nogi
‘gwałtownie podnieść się, bardzo szybko wstać i dojść do siebie’; zwrot; Zerwałem się na równe nogi,/Przed wysokimi stanąłem schodami. – L. Staff; (...) nawet gdyby się paliło nie zrywają się na równe nogi (...) – J. Twardowski.
wdowi grosz/grosik
‘niewielka suma dana przez ubogą osobę kosztem wyrzeczeń, ale z dobroci serca’; wyr. rzecz., bibl. Wyrażenie pochodzi z przypowieści ewang. o ubogiej wdowie, która wrzuciła do skarbonki „dwa drobne pieniążki” – wszystko, co miała (Mk 12, 41-44, Łk 21, 1-4).
judaszowe srebrniki
‘zapłata otrzymana za zdradę, haniebnie zarobione pieniądze za sprzeniewierzenie się czemuś’; wyr. rzecz., bibl. (30 srebrników, które obiecano Judaszowi za zdradę Jezusa – Mt 26, 14-15: „Wtedy jeden z Dwunastu, imieniem Judasz Iskariota, udał się do arcykapłanów i rzekł: „Co chcecie mi dać, a ja wam Go wydam?” A oni wyznaczyli mu trzydzieści srebrników.”).
trzymać rękę na pulsie
uważnie śledzić rozwój wypadków, być w czymś zorientowanym na bieżąco, czuwać nad czymś’; zwrot, medyc.; Korohoda słał pieniądze, regularnie dzwonił, zapraszał dzieci na wakacje, słowem – trzymał rękę na pulsie. – „Nowy Dzień”.
mieć serce na dłoni
‘być szczerym, otwartym, serdecznym’; zwrot; (…) książka pisana jest, można rzec, z sercem na dłoni. – W. Łysiak
psim swędem
‘bez większego nakładu pracy, tanim kosztem, bez wysiłku, dzięki szczęśliwemu przypadkowi, zaskakująco, nieoczekiwanie łatwo, nie wiadomo jak’; wyr. określ., przyr.; Na stały radiowy felieton w audycji „Muzyka i Aktualności” udało jej się załapać psim swędem po przypadkowym spotkaniu z byłym szefem TVP Ryszardem Miazkiem. – „Ozon”.
niedźwiedzia przysługa
‘wyrządzenie komuś przykrości, krzywdy wbrew intencjom; narażenie na szkodę tego, komu chciano się przysłużyć’; wyr. rzecz., liter. Związek pochodzi z bajki o pustelniku, którego niedźwiedź zabił, chcąc spędzić mu muchę z czoła; Czasami dobre chęci nie wystarczą – łatwo bowiem wyświadczyć komuś niedźwiedzią przysługę . – „Victor G”.
tycjanowski kolor
‘kolor złotorudy, miedziany’; wyr. rzecz., malar. Ulubiony kolor Tycjana (malarz włoski doby renesansu), kolor włosów kobiet na obrazach Tycjana.
miecz Damoklesa
‘nieustanne niebezpieczeństwo zagrażające komuś’; wyr.rzecz., hist. Damokles był faworytem na dworze tyrana Syrakuz. Kiedy nieustannie wychwalał szczęśliwe życie władcy, ten zaprosił go na ucztę i posadził przy stole pod zawieszonym u sufitu na końskim włosie obnażonym mieczem; Ten sprawdzian wisiał nad naszą klasą jak miecz Damoklesa. – „Cogito”.
stanąć na wysokości zadania
‘wykonać coś dobrze, sprostać czemuś; zachować się, postąpić właściwie, odpowiednio do sytuacji’; zwrot; Uważa, że Polacy w ważnych chwilach potrafią stanąć na wysokości zadania (…). – D. Nowak.
spać jak zając pod miedzą
‘spać bardzo czujnie’; zwrot, przyr. Zające słyną z ostrożności i płochliwości, są bardzo czujne, w każdej chwili gotowe do ucieczki.
pod egidą
‘pod opieką, przewodnictwem, patronatem’; pierw. znaczenie ‘pod osłoną, puklerzem’; wyr. określ., mitol. Egida była tarczą sporządzoną przez Hefajstosa z metalu i pokryta skórą kozy Amaltei; cudowny atrybut Zeusa, później Ateny i Apollina; Internet.
nie zasypiać gruszek w popiele
‘nie zaniedbywać ważnych spraw, pilnować ich’; zwrot; dawn. siadano przy suszących się w popiele gruszkach i pilnowano, aby się nie spaliły; Komitet wyborczy Cimoszewicza nie zasypia gruszek w popiele. – TVN.
choroba dyplomatyczna
‘choroba symulowana, udawana, aby uniknąć odpowiedzialności za coś lub wyjść z twarzą z niewygodnej, trudnej sytuacji’; wyr.rzecz., public.; Okazało się, że już od poniedziałku nie pojawił się w ministerstwie, żartowano, że to choroba dyplomatyczna.
wystrychnąć na dudka
‘oszukać kogoś, ośmieszyć, zrobić z kogoś durnia’; zwrot, przyr.; dudek ‘ptak’, przen. ‘głupiec, niedołęga, safanduła’, ponieważ ptakowi temu przypisywano głupotę; wystrychnąć ‘wykierować na kogoś’; Wystrychnięty na Dudka.
dom zbudowany na piasku
‘coś nietrwałego, ulotnego, co nie ma trwałych podstaw’; wyr. rzecz., bibl. (Mt 7, 26: „Każdego zaś, kto tych słów moich słucha, a nie wypełnia ich, można porównać z człowiekiem, który dom swój zbudował na piasku.”);
szczęście się do kogoś uśmiechnęło
‘komuś się poszczęściło w czymś, komuś spełniają się/spełniły się marzenia; ktoś odnosi sukcesy’; zwrot; I uśmiechnęło się do niej szczęście.
na wariackich papierach
‘bez przygotowania i w pośpiechu, bez planu, porządku, omijając typowe drogi postępowania; nietypowo, ryzykując’; wyr. określ.
wbić/zabić komuś ćwieka
‘sprawić kłopot, zmuszając do szukania rozwiązania, do podjęcia decyzji, postawić kogoś w krępującej sytuacji’; zwrot; stp. ćwiek ‘gwóźdź, też szewska szpilka do przybijania podeszew’; Jęz.
coś idzie jak krew z nosa
‘coś przychodzi bardzo ciężko, z trudem, z dużym wysiłkiem’; zwrot; Niestety, to wszystko strasznie się wlecze, można powiedzieć idzie jak krew z nosa. – Internet.
gadać/pleść trzy po trzy
‘mówić bez sensu, wygadywać, pleść głupstwa, bzdury, zmyślać’; zwrot; Plotłem trzy po trzy. – AG1; Najzabawniejsze, że plotąc tak trzy po trzy, myślałem przez cały czas o czymś innym.