matuzalemowy wiek/matuzalemowe lata
‘sędziwy wiek, późna starość’; wyr. rzecz., bibl. (Matuzalem to najdługowieczniejszy z ludzi wspomnianych w Biblii; Rdz5, 27: „Metuszelach umarł, mając ogółem dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat.”).
coś bierze w łeb
‘coś nie wychodzi, nie udaje się, nie przynosi efektów’; zwrot; Wolę nic nie planować, bo wszystkie moje plany biorą w łeb – twierdzi właściciel opla. – „Angora”.
włosy stają komuś dęba
‘ktoś jest przerażony, czegoś się bardzo boi, obawia’; zwrot; (…) jak pomyślę, czego to mogą nauczyć studentów panowie Janik i Oleksy, to włosy dęba mi stają.
Powijaki
‘być w stadium początkowym, być niedoskonałym, nie rozwinąć się jeszcze, zaczynać się’; zwrot; powijaki ‘wąski pas płótna do owijania niemowląt’; Ale te, do których ja uczęszczałem, były jeszcze w powijakach i jakoś nie przypadły mi do gustu.
jałowa dyskusja
‘dyskusja niepotrzebna, niewnosząca nowych treści, bezużyteczna, bezwartościowa’; wyr. rzecz., roln.; stp. jałowy ‘bezpłodny, nieurodzajny, niedający plonów’; Moim zdaniem, szkoda było czasu na jałową dyskusję.
syn marnotrawny
‘człowiek, który zawinił, ale potem opamiętał się; nawrócony grzesznik’; wyr. rzecz., bibl. (Wyrażenie pochodzi z ewang. przypowieści: młodszy z dwóch synów żąda od ojca przypadającej mu części majątku i odjeżdża w dalekie strony, tam trwoni cały majątek, żyjąc rozpustnie, a gdy popada w nędzę, wraca do ojca i zostaje przyjęty z radością. ŁK 15, 11-32); EP; JK.
trafić pod strzechy
‘zyskać wielką popularność’; zwrot, liter. O, gdybym kiedy dożył tej pociechy,/Żeby te księgi trafiły pod strzechy. – fragm. z „Pana Tadeusza” A. Mickiewicza.
amator kwaśnych jabłek
‘człowiek, który ma dziwny gust, nietypowe upodobania, nieakceptowane przez ogół’; wyr. rzecz., przyr.
sam/samotny jak kołek (w płocie)
‘bardzo samotny, opuszczony przez wszystkich’; wyr. określ; [był] Skryty, zamknięty w sobie, żyjący samotnie jak kołek. – K. Dickens.
kamień milowy
‘ważne wydarzenie, epokowy wynalazek, coś, co jest początkiem wielkich zmian’; wyr. rzecz., hist. Był to kamienny słupek, który wskazywał odległość na rzymskich drogach; Zawsze uważałem, że ten wynalazek można uznać za kamień milowy. – Internet; Pierwszy amerykański film Polańskiego uznano za kamień milowy w rozwoju gatunku.
przypiąć/przypinać/przyczepić/przyczepiać komuś łatkę
‘przypisać komu złośliwie jakąś ujemną cechę, obmówić kogoś, oszkalować’; zwrot, rzem. ‘przyszywanie przez krawca łat na zniszczoną odzież’; A teraz, gdy dochodzi do mojego sukcesu, pojawia się jego nazwisko i jakaś przypięta mi łatka.
głos wołającego na puszczy
‘czyjeś słowa, ostrzeżenia, apele pozostające bez odzewu, nie znajdujące posłuchu; słowa, apele daremne, bezskuteczne, lekceważone’; wyr. rzecz.; bibl. (por. np. J 1, 23: „Odpowiedział: «Jam głos wołającego na pustyni: Prostujcie drogę Pańską», jak powiedział prorok Izajasz”. W przekł. Wujka „głos wołającego na puszczy”. Dawn. puszcza ‘pustkowie, pustynia’.) Głos wołającego na puszczy może być krzykiem słyszalnym nawet w Nowym Jorku. – „Wprost”.
podać coś komuś na tacy
‘ujawnić, odsłonić, przedstawić, zaprezentować komuś wszystko, ułatwiając mu coś w ten sposób’; zwrot; (…) postanowili podać ją na tacy, aby oni za Niemców posprzątali (…) – „Gazeta Prawna”; (…) nie odkrywaj od razu wszystkich swoich zalet (tym bardziej wad) i nie podawaj na tacy wszystkich swoich wdzięków.
trzymać z kimś sztamę
‘przyjaźnić się z kimś, popierać się wzajemnie’; zwrot, gw. lwowska; Od dawna trzymamy razem sztamę i jak do tej pory nie zawiedliśmy się na sobie – Internet.
plagi egipskie
‘coś bardzo dokuczliwego, uciążliwego, trudnego do zniesienia’;wyr. rzecz., bibl. (Wj: Faraon nie chciał wypuścić Izraelitów z Egiptu, potrzebnych mu jako siła robocza. Wobec tego Bóg za pośrednictwem Mojżesza spuścił na Egipt kolejno 10 plag: woda z Nilu zamieniona w krew, żaby, komary, muchy, zaraza na bydło, wrzody, grad, szarańcza, ciemności i śmierć pierworodnych. Po ostatniej Izraelici otrzymali zezwolenie na wyjście z Egiptu.); W tej chwili jawi się on jak plagie gipskie, ale...
dyskusja akademicka
‘dyskusja oderwana od rzeczywistości, teoretyczna, specjalistyczna’; wyr. rzecz., nauka; Zastanawiamy się z kolegami, co nam dają te dyskusje akademickie, komu to na co. – Internet.
spocząć na laurach
‘zadowolić się osiągniętymi sukcesami; przestać się rozwijać, kształcić’; zwrot, hist.; laur ‘wawrzyn’, którym wieńczono głowy zwycięzców igrzysk olimpijskich; w starożytności symbol chwały; To nie jest tak, że już spoczęliśmy na laurach. – TV Vectra; Przegra ten, kto się nie dostosuje i upojony sukcesem spocznie na laurach. – „Charaktery”.
mieć coś jak w banku
‘mieć coś zagwarantowane, zapewnione’; zwrot, ekon.; I masz jak w banku, że opublikuję te zdjęcia. – Internet.
coś spadło jak grom z jasnego nieba
‘jakaś nieprzyjemna wiadomość, nieoczekiwane zdarzenie spadło na kogoś niespodzianie, zaskoczyło kogoś’; zwrot, przyr.; Wiadomość o sprawdzianie spadła na wszystkich jak grom z jasnego nieba.
być pod wrażeniem
‘pod wpływem czegoś doznać jakichś uczuć, pozostawać w jakimś stanie psychicznym, np. radości, zachwytu, podziwu, olśnienia, lęku, strachu itp.’; zwrot; Lee był podobno pod wrażeniem jej naturalności .
zakazany owoc
‘rzecz niedostępna, niedozwolona i przez to pociągająca, pożądana’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 2, 16-17: „A tak przykazał Pan Bóg człowiekowi: «Z wszelkiego drzewa tego ogrodu możesz spożywać do woli, ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz»”.); (…) mogą znajdować przyjemność w odkrywaniu zakazanego owocu. – „Angora”; Ten cudowny dreszczyk zakazanego owocu, lęk, że zostanie nakryty – tego nie da się z niczym porównać, nawet z...
zachować twarz
‘zachować postawę moralną i szacunek u innych, nie wyrzec się swoich przekonań, nie skompromitować się’; zwrot; We współczesnym świecie bardzo trudno jest zachować twarz. – Internet.
łut szczęścia
‘odrobina szczęścia jako konieczny warunek powodzenia, odrobina szczęścia gwarantująca powodzenie czegoś’; wyr. rzecz. (D. łuta, nie: łutu; łut – dawna jednostka wagi, 1/32 funta = 12,8 g, używana w wielu krajach europejskich przed wprowadzeniem systemu metrycznego); Teraz jednak nie można już liczyć na łut szczęścia na egzaminie wstępnym. – „Cogito”.
czarny koń
‘osoba, która niespodziewanie stała się zwycięzcą; ktoś, kto niespodziewanie wpłynął na bieg zdarzeń’; wyr. rzecz.; Polska będzie czarnym koniem tych mistrzostw.
mieć zielono w głowie
‘być nieodpowiedzialnym, szalonym, ale też radosnym, wesołym’; zwrot; liter.; Zielono mam w głowie i fiołki w niej kwitną. – K. Wierzyński, „Zielono mam w głowie”.
serce się komuś kraje
‘ktoś się czymś bardzo martwi, ubolewa nad czymś; ktoś doznaje uczucia smutku, żalu itp.’; zwrot; Jak kardiolog będzie prezydentem, to nam z żalu serce się będzie krajało. – Radio Zet.
bawić się w kota/kotka i myszkę
‘zwodzić kogoś, podpuszczać, wykorzystywać swoją przewagę’; zwrot, przyr., zwrot powstał z obserwacji zachowań zwierząt; Jeśli bawisz się z kimś w kota i myszkę, znaczy, że się z nim droczysz, drażnisz, wykorzystujesz swoją przewagę. – „Victor J”.
robić z igły widły
‘wyolbrzymiać coś, nadawać czemuś nadmierne znaczenie; przesadzać’; zwrot; Uspokój się i przestań robić z igły widły. – „Cogito”.
diabeł nakrył coś ogonem
‘coś zginęło, nie można czegoś odnaleźć’, zwrot; Strasznie się denerwuję, że nie mogę znaleźć tej książki, chyba diabeł ogonem nakrył. – zasłyszane.
Polska rośnie w siłę, a ludziom żyje się dostatniej
fraza, hist. współcz.; slogan z czasów PRL-u należący do ówczesnej nowomowy; sparafraz. słowa E. Gierka z przemówienia na XI Plenum KC PZPR – 4 września 1971 r. (dosł.: „Aby Polska rosła w siłę, a życie jej obywateli było bardziej dostatnie.”); On pamięta statystyki, którymi komuniści usiłowali udowodnić sobie samym i swoim poddanym, że „Polska rośnie w siłę, a ludziom żyje się dostatniej”. – „Newsweek”.
zrobić komuś scenę
‘zrobić komuś awanturę, nakrzyczeć na kogoś’; zwrot, teatr.; Internet.
nie dać komuś dojść do słowa
‘nie dać komuś mówić, odmówić komuś prawa głosu, nie dopuścić kogoś do głosu’; zwrot; W pierwszej chwili miała ochotę wymówić się bólem głowy albo lekcjami, których ma dużo do odrabiania, ale ojciec nie dał jej dojść do słowa.
kości zostały rzucone
‘decyzja została podjęta, nie ma już odwrotu’; fraza; hist. Były to słowa wypowiedziane przez Cezara po przekroczeniu Rubikonu, łac. alea iacta est ; Jak widać, kości zostały rzucone. – TVN.
sobie a muzom
‘wyłącznie dla siebie, dla własnej przyjemności’; wyr. określ., liter.; Wypowiedzenie znane już w liter. grec. i rzym., występujące m.in. w pismach Platona, Cycerona i św. Hieronima, w Polsce popularne za sprawą utworu J. Kochanowskiego „Muza”; (…) człowiek tworzący piórem nigdy nie pisze wyłącznie „sobie a muzom” lub tylko dla własnych wnuków (…). – W. Łysiak ; (…) przeglądam wszystkie te komentarze i dochodzę do wniosku, że wszyscy piszą sobie a muzom (…). – Internet.
w czepku urodzony
‘mający wyjątkowe szczęście w życiu, będący wybrańcem losu’; wyr. rzecz.; pierw. o noworodku, który się urodził z błoną płodową na główce, co uważane było za dobry znak na przyszłość; Jeśli popatrzymy na nasze kłopoty okiem mieszkańca Sudanu, Konga czy Ugandy, to okaże się, że jesteśmy w czepku urodzeni. – „Fakt”.
być/siedzieć pod pantoflem
‘ulegać całkowicie czyjejś woli, być pod silnym wpływem kogoś (najczęściej o mężu w stosunku do żony); zwrot (por. być pantoflarzem ).
zjadacz chleba
‘człowiek przeciętny, zwykły, bez większych aspiracji’; wyr. rzecz.,liter.; Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna,/Co mi żywemu na nic… tylko czoło zdobi;/Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna,/Aż was, zjadacze chleba– w aniołów przerobi. – J. Słowacki, Testament mój.
robić komuś wodę z mózgu
‘ogłupiać; manipulować zbiorową świadomością,przedstawiać fałszywy obraz rzeczywistości’; zwrot; Redaktor naczelny robi Polakom wodę z mózgu. – W. Łysiak
puścić płazem
‘okazać pobłażliwość, wybaczyć komuś, nie karać kogoś za coś’; zwrot, milit. (por. coś ujdzie/uchodzi/uszło komuś płazem); Jęz.
janusowe oblicze
‘dwie różne strony czegoś, dwa aspekty jakiejś sprawy; o czyimś dwuznacznym, zmiennym postępowaniu, sposobie bycia, charakterze’; wyr. rzecz., mitol.; Janus – rzym. bóg słońca, bram, domów, miast i początku przedstawiany o dwu głowach zrośniętych potylicami, o dwu twarzach zwróconych w przód i w tył, w przyszłość i w przeszłość.
ciężki jak ołów
‘bardzo ciężki; trudny do zniesienia’; wyr. określ., chem. ołów ‘najcięższy ze znanych od starożyt. metali, pod tym względem ustępujący tylko złotu’; Ja jestem zupełnie sam. I tylko myśl mam/ciężką tak jak ołów. – J. Lechoń.
śpiewać cienkim głosem
‘być w biedzie, mieć kłopoty, być w opałach’; zwrot; muz. Po aresztowaniu przestał zgrywać bohatera i zaczął śpiewać cienkim głosem.
Zadurzyć się
‘zakochać się w kimś, być kimś zauroczonym’; zwrot, stp. durować ‘szaleć, nie być przy zdrowych zmysłach; hulać, szaleć, dokazywać; pysznić się’, od XVIII w. durzyć się ‘oszukiwać się, tumanić się; kochać się w kimś’; też zadurzyć się w znaczeniu dzisiejszym; Madzia zadurzy się nawet w starszym panu, ale i on zostawi ją na lodzie, gdy tylko się dowie, że miała mieć dziecko z jego synem.
nić Ariadny
‘idea, myśl przewodnia, sposób wybrnięcia ze skomplikowanej sytuacji’; wyr. rzecz., mitol. Kłębek nici wręczony przez zakochaną Ariadnę, córkę Minosa, króla Krety, Tezeuszowi, który wszedł do Labiryntu, aby dostać się do ukrytego tam potwora Minotaura gnębiącego Ateńczyków i go zabić. Za radą królewny Tezeusz umocował koniec nitki u wejścia do Labiryntu, dzięki czemu po wykonaniu zadania mógł wrócić do wyjścia;
Cerber
‘strzec, pilnować kogoś bardzo uważnie, pilnie, czujnie’; zwrot, mitol. ( Cerber – mityczny, wielogłowy pies strzegący wejścia do Hadesu, niewpuszczający żywych i nie wypuszczający umarłych); Byłam tym wszystkim bardzo zmęczona, pilnował mnie jak cerber, nie pozwolił się z nikim spotykać. – „Cogito”.
iść za głosem serca
‘postępować zgodnie z tym, co podpowiada serce, uczucie dyktuje’; zwrot; (…) jeśli czujesz się w jakimś środowisku zbyt ciasno, to musisz iść za głosem serca, zaryzykować i spróbować gdzie indziej.
po fajrancie
‘po robocie, po zakończeniu pracy, w czasie wolnym od pracy’; wyr.określ., zapoż. z niem.; Po fajrancie postanowili pójść do knajpy, ale nie dotarli tam, bo kilku bandziorów dopadło ich na ulicy. – Internet.
Podziw
‘wywoływać zachwyt, uznanie, zadziwienie’; zwrot; Wśród nich szczególny podziw budzi do dziś centralna świątynia pod wezwaniem Panny Marii (…).
dostać w kość
‘być zmuszonym do dużego wysiłku; przegrać w walce; doświadczać w życiu przykrości, trudów’; zwrot; Kasia przyznaje, że dostała porządnie w kość. – „Cogito” .