miłosierny Samarytanin
‘człowiek litościwy, miłosierny, pielęgnujący chorych’; wyr. rzecz., bibl. (Nawiązanie do ewang. przypowieści o miłosiernym Samarytaninie , który jako jedyny zatrzymał się przy człowieku obrabowanym przez zbójców, poranionym i ledwo żywym, ulitował się nad nim, opatrzył mu rany i zaopiekował się nim. Łk 10, 30-35.); Nasz wychowawca, jak miłosierny Samarytanin, pomógł nam uwierzyć we własne siły – AG1; Po prostu chciałem komuś pomóc, byłem miłosiernym Samarytaninem. – TVN Style.
spocząć na laurach
‘zadowolić się osiągniętymi sukcesami; przestać się rozwijać, kształcić’; zwrot, hist.; laur ‘wawrzyn’, którym wieńczono głowy zwycięzców igrzysk olimpijskich; w starożytności symbol chwały; To nie jest tak, że już spoczęliśmy na laurach. – TV Vectra; Przegra ten, kto się nie dostosuje i upojony sukcesem spocznie na laurach. – „Charaktery”.
coś leży komuś na sercu
‘ktoś bardzo się czymś przejmuje, o coś się troszczy, na czymś bardzo mu zależy’; zwrot; (…) skierowane jest do tych wszystkich, którym leży na sercu dobro naszego klubu. – „Fakt”.
głos wołającego na puszczy
‘czyjeś słowa, ostrzeżenia, apele pozostające bez odzewu, nie znajdujące posłuchu; słowa, apele daremne, bezskuteczne, lekceważone’; wyr. rzecz.; bibl. (por. np. J 1, 23: „Odpowiedział: «Jam głos wołającego na pustyni: Prostujcie drogę Pańską», jak powiedział prorok Izajasz”. W przekł. Wujka „głos wołającego na puszczy”. Dawn. puszcza ‘pustkowie, pustynia’.) Głos wołającego na puszczy może być krzykiem słyszalnym nawet w Nowym Jorku. – „Wprost”.
gardłowa sprawa
‘sprawa bardzo ważna, o poważnych skutkach dla kogoś’; wyr. rzecz., prawn. dawn. gardłowa sprawa ‘sprawa, w której karano śmiercią’.
wziąć kogoś w kluby
‘zmusić do posłuszeństwa, poddać dyscyplinie’; zwrot, kary – stp. kluba , niem. Klobe/Kloben ‘dyby, imadło’; ‘narzędzie tortur do wyrywania stawów przesłuchiwanym’; Jęz.
krokodyle łzy
‘nieszczery, obłudny płacz, udawane, fałszywe współczucie’; wyr.rzecz., starożyt. Już u starożytnych Greków i Rzymian używano tego wyrazu, mówiąc o ludziach współczujących nieszczęściu tych, którym sami to nieszczęście zgotowali; wywodzi się z dawnego przesądu, że przed zjedzeniem ofiary krokodylowi ciekną łzy;
krewny po mieczu
diabeł nakrył coś ogonem
‘coś zginęło, nie można czegoś odnaleźć’, zwrot; Strasznie się denerwuję, że nie mogę znaleźć tej książki, chyba diabeł ogonem nakrył. – zasłyszane.
syn marnotrawny
‘człowiek, który zawinił, ale potem opamiętał się; nawrócony grzesznik’; wyr. rzecz., bibl. (Wyrażenie pochodzi z ewang. przypowieści: młodszy z dwóch synów żąda od ojca przypadającej mu części majątku i odjeżdża w dalekie strony, tam trwoni cały majątek, żyjąc rozpustnie, a gdy popada w nędzę, wraca do ojca i zostaje przyjęty z radością. ŁK 15, 11-32); EP; JK.
trafić pod strzechy
‘zyskać wielką popularność’; zwrot, liter. O, gdybym kiedy dożył tej pociechy,/Żeby te księgi trafiły pod strzechy. – fragm. z „Pana Tadeusza” A. Mickiewicza.
amator kwaśnych jabłek
‘człowiek, który ma dziwny gust, nietypowe upodobania, nieakceptowane przez ogół’; wyr. rzecz., przyr.
coś bierze w łeb
‘coś nie wychodzi, nie udaje się, nie przynosi efektów’; zwrot; Wolę nic nie planować, bo wszystkie moje plany biorą w łeb – twierdzi właściciel opla. – „Angora”.
Powijaki
‘być w stadium początkowym, być niedoskonałym, nie rozwinąć się jeszcze, zaczynać się’; zwrot; powijaki ‘wąski pas płótna do owijania niemowląt’; Ale te, do których ja uczęszczałem, były jeszcze w powijakach i jakoś nie przypadły mi do gustu.
kamień milowy
‘ważne wydarzenie, epokowy wynalazek, coś, co jest początkiem wielkich zmian’; wyr. rzecz., hist. Był to kamienny słupek, który wskazywał odległość na rzymskich drogach; Zawsze uważałem, że ten wynalazek można uznać za kamień milowy. – Internet; Pierwszy amerykański film Polańskiego uznano za kamień milowy w rozwoju gatunku.
przypiąć/przypinać/przyczepić/przyczepiać komuś łatkę
‘przypisać komu złośliwie jakąś ujemną cechę, obmówić kogoś, oszkalować’; zwrot, rzem. ‘przyszywanie przez krawca łat na zniszczoną odzież’; A teraz, gdy dochodzi do mojego sukcesu, pojawia się jego nazwisko i jakaś przypięta mi łatka.
zrobić komuś scenę
‘zrobić komuś awanturę, nakrzyczeć na kogoś’; zwrot, teatr.; Internet.
plagi egipskie
‘coś bardzo dokuczliwego, uciążliwego, trudnego do zniesienia’;wyr. rzecz., bibl. (Wj: Faraon nie chciał wypuścić Izraelitów z Egiptu, potrzebnych mu jako siła robocza. Wobec tego Bóg za pośrednictwem Mojżesza spuścił na Egipt kolejno 10 plag: woda z Nilu zamieniona w krew, żaby, komary, muchy, zaraza na bydło, wrzody, grad, szarańcza, ciemności i śmierć pierworodnych. Po ostatniej Izraelici otrzymali zezwolenie na wyjście z Egiptu.); W tej chwili jawi się on jak plagie gipskie, ale...
trzymać z kimś sztamę
‘przyjaźnić się z kimś, popierać się wzajemnie’; zwrot, gw. lwowska; Od dawna trzymamy razem sztamę i jak do tej pory nie zawiedliśmy się na sobie – Internet.
mieć coś jak w banku
‘mieć coś zagwarantowane, zapewnione’; zwrot, ekon.; I masz jak w banku, że opublikuję te zdjęcia. – Internet.
jak równy z równym
‘na tych samych zasadach; w niczym nikomu nie ustępując, będąc dla kogoś równorzędnym partnerem’; wyr. określ.
coś spadło jak grom z jasnego nieba
‘jakaś nieprzyjemna wiadomość, nieoczekiwane zdarzenie spadło na kogoś niespodzianie, zaskoczyło kogoś’; zwrot, przyr.; Wiadomość o sprawdzianie spadła na wszystkich jak grom z jasnego nieba.
wysadzić kogoś z siodła
‘pozbawić kogoś stanowiska, pozycji, znaczenia’; zwrot, obycz. rycer., podczas turniejów lub w trakcie walki starano się przeciwnika wysadzić z siodła, zrzucić z konia; Gdyby Jaruzelski nie ustanowił stanu wojennego, to by go wysadzili z siodła. – TVP 2.
być pod wrażeniem
‘pod wpływem czegoś doznać jakichś uczuć, pozostawać w jakimś stanie psychicznym, np. radości, zachwytu, podziwu, olśnienia, lęku, strachu itp.’; zwrot; Lee był podobno pod wrażeniem jej naturalności .
zająć stanowisko (w jakiejś sprawie)
‘wyrazić, wypowiedzieć pewien pogląd’; zwrot, wojs., w stp. stanowisko ‘obozowisko’, stan ‘namiot’; (…) ostatecznie rozstrzygające jest zawsze zajęcie stanowiska w danej sprawie przez określony autorytet.
w czepku urodzony
‘mający wyjątkowe szczęście w życiu, będący wybrańcem losu’; wyr. rzecz.; pierw. o noworodku, który się urodził z błoną płodową na główce, co uważane było za dobry znak na przyszłość; Jeśli popatrzymy na nasze kłopoty okiem mieszkańca Sudanu, Konga czy Ugandy, to okaże się, że jesteśmy w czepku urodzeni. – „Fakt”.
czarny koń
‘osoba, która niespodziewanie stała się zwycięzcą; ktoś, kto niespodziewanie wpłynął na bieg zdarzeń’; wyr. rzecz.; Polska będzie czarnym koniem tych mistrzostw.
zachować twarz
‘zachować postawę moralną i szacunek u innych, nie wyrzec się swoich przekonań, nie skompromitować się’; zwrot; We współczesnym świecie bardzo trudno jest zachować twarz. – Internet.
mieć zielono w głowie
‘być nieodpowiedzialnym, szalonym, ale też radosnym, wesołym’; zwrot; liter.; Zielono mam w głowie i fiołki w niej kwitną. – K. Wierzyński, „Zielono mam w głowie”.
o kant dupy rozbić
‘o czymś beznadziejnym, zepsutym, zniszczonym’; wyr. określ.,wulg.
piekło na ziemi
‘cierpienie, tragedie i zło; najstraszliwsze miejsce na ziemi’; wyr.rzecz., nawiązanie do Biblii (wyr. przeciwstawne do wyr. bibl. raj na ziemi – por.); Piekło na ziemi zgotowane przez obudzony po trwającej 7 tys. lat drzemce wulkan.
Chmura
‘bardzo wysoki budynek, wieżowiec’; wyr. rzecz., budow.; Od jakiegoś czasu planuje się postawienie w Warszawie jakiegoś drapacza chmur na cele biurowe, administracyjne. – Internet.
homerycki/homeryczny śmiech
‘niepohamowany, głośny, szczery, serdeczny śmiech’; wyr. rzecz., liter. Homer wspomina o „nieugaszonym śmiechu” bogów („Iliada”) i zalotników Penelopy („Odyseja”).
serce się komuś kraje
‘ktoś się czymś bardzo martwi, ubolewa nad czymś; ktoś doznaje uczucia smutku, żalu itp.’; zwrot; Jak kardiolog będzie prezydentem, to nam z żalu serce się będzie krajało. – Radio Zet.
robić z igły widły
‘wyolbrzymiać coś, nadawać czemuś nadmierne znaczenie; przesadzać’; zwrot; Uspokój się i przestań robić z igły widły. – „Cogito”.
upaść na duchu
‘tracić nadzieję, że coś się polepszy, stracić wiarę we własne siły, w sens działania, załamać się psychicznie’; wyr. rzecz.; P rosiłam, żeby nie upadał na duchu, tylko zaczął działać, a na pewno wszystko się zmieni. – Internet.
Polska rośnie w siłę, a ludziom żyje się dostatniej
fraza, hist. współcz.; slogan z czasów PRL-u należący do ówczesnej nowomowy; sparafraz. słowa E. Gierka z przemówienia na XI Plenum KC PZPR – 4 września 1971 r. (dosł.: „Aby Polska rosła w siłę, a życie jej obywateli było bardziej dostatnie.”); On pamięta statystyki, którymi komuniści usiłowali udowodnić sobie samym i swoim poddanym, że „Polska rośnie w siłę, a ludziom żyje się dostatniej”. – „Newsweek”.
sobie a muzom
‘wyłącznie dla siebie, dla własnej przyjemności’; wyr. określ., liter.; Wypowiedzenie znane już w liter. grec. i rzym., występujące m.in. w pismach Platona, Cycerona i św. Hieronima, w Polsce popularne za sprawą utworu J. Kochanowskiego „Muza”; (…) człowiek tworzący piórem nigdy nie pisze wyłącznie „sobie a muzom” lub tylko dla własnych wnuków (…). – W. Łysiak ; (…) przeglądam wszystkie te komentarze i dochodzę do wniosku, że wszyscy piszą sobie a muzom (…). – Internet.
krecia robota
‘podstępne, skryte działanie skierowane przeciwko komuś; działanie destrukcyjne’; wyr. rzecz., przyr.; Internet.
janusowe oblicze
‘dwie różne strony czegoś, dwa aspekty jakiejś sprawy; o czyimś dwuznacznym, zmiennym postępowaniu, sposobie bycia, charakterze’; wyr. rzecz., mitol.; Janus – rzym. bóg słońca, bram, domów, miast i początku przedstawiany o dwu głowach zrośniętych potylicami, o dwu twarzach zwróconych w przód i w tył, w przyszłość i w przeszłość.
kości zostały rzucone
‘decyzja została podjęta, nie ma już odwrotu’; fraza; hist. Były to słowa wypowiedziane przez Cezara po przekroczeniu Rubikonu, łac. alea iacta est ; Jak widać, kości zostały rzucone. – TVN.
każdy sobie rzepkę skrobie
‘każdy dba o swoje interesy’; fraza, przysł., liter. – S. Wyspiański, „Wesele”: Wyście sobie a my sobie/Każden sobie rzepkę skrobie.
zjadacz chleba
‘człowiek przeciętny, zwykły, bez większych aspiracji’; wyr. rzecz.,liter.; Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna,/Co mi żywemu na nic… tylko czoło zdobi;/Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna,/Aż was, zjadacze chleba– w aniołów przerobi. – J. Słowacki, Testament mój.
być/siedzieć pod pantoflem
‘ulegać całkowicie czyjejś woli, być pod silnym wpływem kogoś (najczęściej o mężu w stosunku do żony); zwrot (por. być pantoflarzem ).
robić komuś wodę z mózgu
‘ogłupiać; manipulować zbiorową świadomością,przedstawiać fałszywy obraz rzeczywistości’; zwrot; Redaktor naczelny robi Polakom wodę z mózgu. – W. Łysiak
oblać się/zlać się zimnym potem
‘spocić się ze strachu, przerazić się czegoś, doznać gwałtownych emocji’; zwrot; Gdy usłyszałem głos nauczyciela, oblałem się zimnym potem.
nić Ariadny
‘idea, myśl przewodnia, sposób wybrnięcia ze skomplikowanej sytuacji’; wyr. rzecz., mitol. Kłębek nici wręczony przez zakochaną Ariadnę, córkę Minosa, króla Krety, Tezeuszowi, który wszedł do Labiryntu, aby dostać się do ukrytego tam potwora Minotaura gnębiącego Ateńczyków i go zabić. Za radą królewny Tezeusz umocował koniec nitki u wejścia do Labiryntu, dzięki czemu po wykonaniu zadania mógł wrócić do wyjścia;
śpiewać cienkim głosem
‘być w biedzie, mieć kłopoty, być w opałach’; zwrot; muz. Po aresztowaniu przestał zgrywać bohatera i zaczął śpiewać cienkim głosem.
pięta Achillesa/achillesowa
‘czyjaś słaba strona, słaby punkt’; wyr. rzecz., mitol. ( Achilles – bohater „Iliady” Homera, syn Peleusa i Tetydy. Matka zanurzyła go jako dziecko w wodach Styksu, dzięki czemu ciało jego oprócz pięty, za którą go trzymała, stało się odporne na ciosy); Tych z dziurami na podeszwach jest więcej, życia achillesowa pięta . – „Blok” zespół O.S.T.R.; Jego piętą Achillesa jest matematyka, której nie znosi! – „Victor J”.
Zadurzyć się
‘zakochać się w kimś, być kimś zauroczonym’; zwrot, stp. durować ‘szaleć, nie być przy zdrowych zmysłach; hulać, szaleć, dokazywać; pysznić się’, od XVIII w. durzyć się ‘oszukiwać się, tumanić się; kochać się w kimś’; też zadurzyć się w znaczeniu dzisiejszym; Madzia zadurzy się nawet w starszym panu, ale i on zostawi ją na lodzie, gdy tylko się dowie, że miała mieć dziecko z jego synem.