amator kwaśnych jabłek
‘człowiek, który ma dziwny gust, nietypowe upodobania, nieakceptowane przez ogół’; wyr. rzecz., przyr.
kamień milowy
‘ważne wydarzenie, epokowy wynalazek, coś, co jest początkiem wielkich zmian’; wyr. rzecz., hist. Był to kamienny słupek, który wskazywał odległość na rzymskich drogach; Zawsze uważałem, że ten wynalazek można uznać za kamień milowy. – Internet; Pierwszy amerykański film Polańskiego uznano za kamień milowy w rozwoju gatunku.
dojść/trafić po nitce do kłębka
‘dotrzeć do ujawnienia czegoś, jakiejś tajemnicy, wyjaśniając kolejne zagadki, fakty’; wyr. określ. W mitol. kłębek nici wręczony przez Ariadnę Tezeuszowi, który go rozwijał, kiedy znalazł się w Labiryncie, dzięki czemu mógł wrócić do wyjścia; Ciekawe co było dalej, czy policja doszła po nitce do kłębka. – Radio Zet.
przypiąć/przypinać/przyczepić/przyczepiać komuś łatkę
‘przypisać komu złośliwie jakąś ujemną cechę, obmówić kogoś, oszkalować’; zwrot, rzem. ‘przyszywanie przez krawca łat na zniszczoną odzież’; A teraz, gdy dochodzi do mojego sukcesu, pojawia się jego nazwisko i jakaś przypięta mi łatka.
plagi egipskie
‘coś bardzo dokuczliwego, uciążliwego, trudnego do zniesienia’;wyr. rzecz., bibl. (Wj: Faraon nie chciał wypuścić Izraelitów z Egiptu, potrzebnych mu jako siła robocza. Wobec tego Bóg za pośrednictwem Mojżesza spuścił na Egipt kolejno 10 plag: woda z Nilu zamieniona w krew, żaby, komary, muchy, zaraza na bydło, wrzody, grad, szarańcza, ciemności i śmierć pierworodnych. Po ostatniej Izraelici otrzymali zezwolenie na wyjście z Egiptu.); W tej chwili jawi się on jak plagie gipskie, ale...
trzymać z kimś sztamę
‘przyjaźnić się z kimś, popierać się wzajemnie’; zwrot, gw. lwowska; Od dawna trzymamy razem sztamę i jak do tej pory nie zawiedliśmy się na sobie – Internet.
sięgać zenitu
‘osiągać najwyższy stopień’; zwrot, astron.; Już wiadomo, dlaczego wrogość między Martą a Michałem sięga zenitu.
diabeł nakrył coś ogonem
‘coś zginęło, nie można czegoś odnaleźć’, zwrot; Strasznie się denerwuję, że nie mogę znaleźć tej książki, chyba diabeł ogonem nakrył. – zasłyszane.
mieć coś jak w banku
‘mieć coś zagwarantowane, zapewnione’; zwrot, ekon.; I masz jak w banku, że opublikuję te zdjęcia. – Internet.
coś spadło jak grom z jasnego nieba
‘jakaś nieprzyjemna wiadomość, nieoczekiwane zdarzenie spadło na kogoś niespodzianie, zaskoczyło kogoś’; zwrot, przyr.; Wiadomość o sprawdzianie spadła na wszystkich jak grom z jasnego nieba.
być pod wrażeniem
‘pod wpływem czegoś doznać jakichś uczuć, pozostawać w jakimś stanie psychicznym, np. radości, zachwytu, podziwu, olśnienia, lęku, strachu itp.’; zwrot; Lee był podobno pod wrażeniem jej naturalności .
czekaj tatka latka
‘czekać na coś nie wiadomo jak długo’; fraza, skrócona wersja przysł. „Czekaj tatka latka, aż kobyłę wilcy zjedzą”; tatka ‘zdrobnienie od tata’; Rzekła panna gładka:/– Czekaj tatka latka. – L. Konopiński.
zachować twarz
‘zachować postawę moralną i szacunek u innych, nie wyrzec się swoich przekonań, nie skompromitować się’; zwrot; We współczesnym świecie bardzo trudno jest zachować twarz. – Internet.
czarny koń
‘osoba, która niespodziewanie stała się zwycięzcą; ktoś, kto niespodziewanie wpłynął na bieg zdarzeń’; wyr. rzecz.; Polska będzie czarnym koniem tych mistrzostw.
zrobić komuś scenę
‘zrobić komuś awanturę, nakrzyczeć na kogoś’; zwrot, teatr.; Internet.
mieć zielono w głowie
‘być nieodpowiedzialnym, szalonym, ale też radosnym, wesołym’; zwrot; liter.; Zielono mam w głowie i fiołki w niej kwitną. – K. Wierzyński, „Zielono mam w głowie”.
serce się komuś kraje
‘ktoś się czymś bardzo martwi, ubolewa nad czymś; ktoś doznaje uczucia smutku, żalu itp.’; zwrot; Jak kardiolog będzie prezydentem, to nam z żalu serce się będzie krajało. – Radio Zet.
robić z igły widły
‘wyolbrzymiać coś, nadawać czemuś nadmierne znaczenie; przesadzać’; zwrot; Uspokój się i przestań robić z igły widły. – „Cogito”.
w czepku urodzony
‘mający wyjątkowe szczęście w życiu, będący wybrańcem losu’; wyr. rzecz.; pierw. o noworodku, który się urodził z błoną płodową na główce, co uważane było za dobry znak na przyszłość; Jeśli popatrzymy na nasze kłopoty okiem mieszkańca Sudanu, Konga czy Ugandy, to okaże się, że jesteśmy w czepku urodzeni. – „Fakt”.
Polska rośnie w siłę, a ludziom żyje się dostatniej
fraza, hist. współcz.; slogan z czasów PRL-u należący do ówczesnej nowomowy; sparafraz. słowa E. Gierka z przemówienia na XI Plenum KC PZPR – 4 września 1971 r. (dosł.: „Aby Polska rosła w siłę, a życie jej obywateli było bardziej dostatnie.”); On pamięta statystyki, którymi komuniści usiłowali udowodnić sobie samym i swoim poddanym, że „Polska rośnie w siłę, a ludziom żyje się dostatniej”. – „Newsweek”.
sobie a muzom
‘wyłącznie dla siebie, dla własnej przyjemności’; wyr. określ., liter.; Wypowiedzenie znane już w liter. grec. i rzym., występujące m.in. w pismach Platona, Cycerona i św. Hieronima, w Polsce popularne za sprawą utworu J. Kochanowskiego „Muza”; (…) człowiek tworzący piórem nigdy nie pisze wyłącznie „sobie a muzom” lub tylko dla własnych wnuków (…). – W. Łysiak ; (…) przeglądam wszystkie te komentarze i dochodzę do wniosku, że wszyscy piszą sobie a muzom (…). – Internet.
zwinąć chorągiewkę
‘wycofać się z czegoś’.zwrot, zwycz. rycer. W średniowieczu
kości zostały rzucone
‘decyzja została podjęta, nie ma już odwrotu’; fraza; hist. Były to słowa wypowiedziane przez Cezara po przekroczeniu Rubikonu, łac. alea iacta est ; Jak widać, kości zostały rzucone. – TVN.
janusowe oblicze
‘dwie różne strony czegoś, dwa aspekty jakiejś sprawy; o czyimś dwuznacznym, zmiennym postępowaniu, sposobie bycia, charakterze’; wyr. rzecz., mitol.; Janus – rzym. bóg słońca, bram, domów, miast i początku przedstawiany o dwu głowach zrośniętych potylicami, o dwu twarzach zwróconych w przód i w tył, w przyszłość i w przeszłość.
zjadacz chleba
‘człowiek przeciętny, zwykły, bez większych aspiracji’; wyr. rzecz.,liter.; Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna,/Co mi żywemu na nic… tylko czoło zdobi;/Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna,/Aż was, zjadacze chleba– w aniołów przerobi. – J. Słowacki, Testament mój.
być/siedzieć pod pantoflem
‘ulegać całkowicie czyjejś woli, być pod silnym wpływem kogoś (najczęściej o mężu w stosunku do żony); zwrot (por. być pantoflarzem ).
robić komuś wodę z mózgu
‘ogłupiać; manipulować zbiorową świadomością,przedstawiać fałszywy obraz rzeczywistości’; zwrot; Redaktor naczelny robi Polakom wodę z mózgu. – W. Łysiak
wbijać komuś nóż w serce; nóż utkwił komuś w sercu
‘ranić czyjeś uczucia, urazić dotkliwie; czyjeś uczucia zostały zranione, urażone’; zwrot, krymin.; A biednemu chłopczynie, gdy usłyszał te słowa, zdawało się, że mu nóż utkwił w sercu.
wysadzić kogoś z siodła
‘pozbawić kogoś stanowiska, pozycji, znaczenia’; zwrot, obycz. rycer., podczas turniejów lub w trakcie walki starano się przeciwnika wysadzić z siodła, zrzucić z konia; Gdyby Jaruzelski nie ustanowił stanu wojennego, to by go wysadzili z siodła. – TVP 2.
o kant dupy rozbić
‘o czymś beznadziejnym, zepsutym, zniszczonym’; wyr. określ.,wulg.
śpiewać cienkim głosem
‘być w biedzie, mieć kłopoty, być w opałach’; zwrot; muz. Po aresztowaniu przestał zgrywać bohatera i zaczął śpiewać cienkim głosem.
nić Ariadny
‘idea, myśl przewodnia, sposób wybrnięcia ze skomplikowanej sytuacji’; wyr. rzecz., mitol. Kłębek nici wręczony przez zakochaną Ariadnę, córkę Minosa, króla Krety, Tezeuszowi, który wszedł do Labiryntu, aby dostać się do ukrytego tam potwora Minotaura gnębiącego Ateńczyków i go zabić. Za radą królewny Tezeusz umocował koniec nitki u wejścia do Labiryntu, dzięki czemu po wykonaniu zadania mógł wrócić do wyjścia;
ciężki jak ołów
‘bardzo ciężki; trudny do zniesienia’; wyr. określ., chem. ołów ‘najcięższy ze znanych od starożyt. metali, pod tym względem ustępujący tylko złotu’; Ja jestem zupełnie sam. I tylko myśl mam/ciężką tak jak ołów. – J. Lechoń.
Zadurzyć się
‘zakochać się w kimś, być kimś zauroczonym’; zwrot, stp. durować ‘szaleć, nie być przy zdrowych zmysłach; hulać, szaleć, dokazywać; pysznić się’, od XVIII w. durzyć się ‘oszukiwać się, tumanić się; kochać się w kimś’; też zadurzyć się w znaczeniu dzisiejszym; Madzia zadurzy się nawet w starszym panu, ale i on zostawi ją na lodzie, gdy tylko się dowie, że miała mieć dziecko z jego synem.
po fajrancie
‘po robocie, po zakończeniu pracy, w czasie wolnym od pracy’; wyr.określ., zapoż. z niem.; Po fajrancie postanowili pójść do knajpy, ale nie dotarli tam, bo kilku bandziorów dopadło ich na ulicy. – Internet.
pięta Achillesa/achillesowa
‘czyjaś słaba strona, słaby punkt’; wyr. rzecz., mitol. ( Achilles – bohater „Iliady” Homera, syn Peleusa i Tetydy. Matka zanurzyła go jako dziecko w wodach Styksu, dzięki czemu ciało jego oprócz pięty, za którą go trzymała, stało się odporne na ciosy); Tych z dziurami na podeszwach jest więcej, życia achillesowa pięta . – „Blok” zespół O.S.T.R.; Jego piętą Achillesa jest matematyka, której nie znosi! – „Victor J”.
homerycki/homeryczny śmiech
‘niepohamowany, głośny, szczery, serdeczny śmiech’; wyr. rzecz., liter. Homer wspomina o „nieugaszonym śmiechu” bogów („Iliada”) i zalotników Penelopy („Odyseja”).
dostać w kość
‘być zmuszonym do dużego wysiłku; przegrać w walce; doświadczać w życiu przykrości, trudów’; zwrot; Kasia przyznaje, że dostała porządnie w kość. – „Cogito” .
kto daje i odbiera, ten się w piekle poniewiera
‘nie wolno odbierać rzeczy podarowanych komuś’; fraza, relig.; przysł. wykorzystane w wypowiedzeniu; Trzeba sobie przypomnieć stare powiedzenie – kto daje i odbiera, ten się w piekle poniewiera. – Radio Zet.
wilczy bilet
‘zakaz wstępu gdzieś dla kogoś; dokument z negatywną opinią wydawany osobie wyrzuconej ze szkoły, z pracy itp., uniemożliwiający przyjęcie do innej szkoły, pracy itp.’; wyr. rzecz., hist. ros. wilczy bilet – w Rosji carskiej dokument uniemożliwiający osobie wydalonej z jakiejś uczelni wstąpienie do jakiejkolwiek innej; Nie wiem, co ona sobie wyobraża, gdzie teraz – z tym wilczym biletem – znajdzie nową pracę. – Internet; Został wyrzucony ze szkoły z wilczym biletem – w rodzinnym mieście...
oblać się/zlać się zimnym potem
‘spocić się ze strachu, przerazić się czegoś, doznać gwałtownych emocji’; zwrot; Gdy usłyszałem głos nauczyciela, oblałem się zimnym potem.
kubek w kubek
‘bardzo podobny, identyczny, taki sam’; wyr. określ.; Uśmiechnął się i skinął – i wnet z Bożej łaski/Powstał dom – kubek w kubek jak nasz czarnoleski. – B. Leśmian.
jak równy z równym
‘na tych samych zasadach; w niczym nikomu nie ustępując, będąc dla kogoś równorzędnym partnerem’; wyr. określ.
szpakami karmiony
‘ktoś chytry, przebiegły, doświadczony, mądry’; wyr. określ., liter. – A. Fredro; BD.
jak u Pana Boga za piecem
‘bardzo dobrze, bez trosk, kłopotów, bezpiecznie, szczęśliwie, wygodnie, dostatnio’; wyr. określ., relig. (najczęściej w połączeniu z czas.: żyć, czuć się); Nie wiedzieli, że będą żyć za Wielką Wodą jak u Pana Boga za piecem. – TVN; U dziadków będziesz czuł się jak u Pana Boga za piecem – pyszne obiadki, wylegiwanie się do południa, no i można robić rzeczy, na które rodzice niekoniecznie się zgadzają. – „Victor J”.
rozdzierać szaty nad czymś/nad kimś
‘użalać się, ubolewać nad stanem czegoś, kogoś; potępiać coś, rozpaczać, lamentować’; zwrot, bibl. (Est 4, 1: „Skoro Marchodeusz dowiedział się o wszystkim, co czyniono, rozdarł szaty i okrył się worem, i [posypał głowę] popiołem, wyszedł na środek miasta i lamentował głośno i gorzko.”); (…) utworzyła się już klasa mówców i słuchaczy rozdzierających szaty nad naszym opłakanym charakterem narodowym. – W. Łysiak.
pytyjska odpowiedź
‘odpowiedź, wypowiedź dwuznaczna, niezrozumiała, niejasna, zagmatwana, zagadkowa, zwłaszcza odnosząca się do przyszłości’; wyr.rzecz., mitol.; Pytia to kapłanka w świątyni Apollina w Delfach, która przepowiadała przyszłość. W boskiej ekstazie, w odpowiedzi na pytania błagalników, wyrzucała z siebie słowa bez związku, z których kapłan układał heksametrem wyrocznie, zwykle dość trudne do zrozumienia lub dwuznaczne;
pasować jak ulał
‘być doskonale dopasowanym, idealnie pasować, dobrze przylegać, ściśle z czymś, kimś się wiązać’; zwrot, rzem. coś pasuje jak ulał ‘coś pasuje do czegoś jak przedmioty odlane, dawn. ulane, z tej samej formy’.
zadurzyć się w kimś
‘zakochać się w kimś, być kimś zauroczonym’; zwrot, stp. durować ‘szaleć, nie być przy zdrowych zmysłach; hulać, szaleć, dokazywać; pysznić się’, od XVIII w. durzyć się ‘oszukiwać się, tumanić się; kochać się w kimś’; też zadurzyć się w znaczeniu dzisiejszym; Madzia zadurzy się nawet w starszym panu, ale i on zostawi ją na lodzie, gdy tylko się dowie, że miała mieć dziecko z jego synem.