z głupia frant
‘chytrze, udając naiwnego’; wyr. określ. – ukrywa dawną, rzeczownikową odmianę przym. głupi , natomiast frant to dawne określenie człowieka chytrego, podstępnego, spryciarza; (…) ale są i fuszerzy obrzydliwi, niedźwiedzie źle się przysługujący; albo też judasze z miną z głupia frant, dobroduszną i obleśną, źle podpowiadający. – K. Makuszyński, Bezgrzeszne.
dom zbudowany na piasku
‘coś nietrwałego, ulotnego, co nie ma trwałych podstaw’; wyr. rzecz., bibl. (Mt 7, 26: „Każdego zaś, kto tych słów moich słucha, a nie wypełnia ich, można porównać z człowiekiem, który dom swój zbudował na piasku.”);
cel uświęca środki
‘sposób osiągnięcia jakiegoś celu może być nieuczciwy, naganny, jeśli sam cel jest szczytny, chwalebny’; fraza użyta w wypowiedzeniu, liter. – zasada postępowania zalecana w dziele Niccolo Machiavellego „Książę”, a polegająca na możliwości stosowania podstępu, przemocy, obłudy dla dobra ogółu, państwa,w imię racji stanu; Wzmacniała mnie jednak myśl, że cel uświęca środki.
siedzieć jak trusia
‘siedzieć cicho i spokojnie’; zwrot, przyr. Zwrot powstał od zwyczajowej nazwy królika, który na tle innych zwierząt hodowlanych wyróżnia się spokojnym i właściwie bezgłośnym trybem życia; dawn. trusią nazywano też człowieka bojaźliwego; Teraz jednak siedzi jak trusia. Patrzy w zeszyt, żeby przypadkiem nikt jej o nic, broń Boże, nie zapytał. – „Victor G”.
obraz nędzy i rozpaczy
‘o czymś mocno zniszczonym, zrujnowanym, o czymś znajdującym się w bardzo złym, opłakanym stanie’; wyr. rzecz., liter. – S. Jachimowicz.
wilczy apetyt
‘bardzo silne uczucie głodu, niepohamowany apetyt’; wyr. rzecz., przyr.;
wojna nerwów
‘bardzo stresująca sytuacja, w której ludzie toczą jakieś spory, rywalizują ze sobą, prowadzą wobec siebie jakąś grę, są narażeni na wzajemne ataki’; wyr. rzecz., milit.; Miałam dosyć tej ciągłej wojny nerwów, musiałam od tego odpocząć . – Internet; Między Ministrem Sprawiedliwości i Pałacem Prezydenckim rozpoczęła się wojna nerwów i gra na czas .
jak za króla Ćwieczka
‘nienowocześnie, prymitywnie; jak za bardzo dawnych czasów’; wyr. określ.; Miejscowości są tam oddalone od siebie o wiele kilometrów, często żyje się jak za króla Ćwieczka.
dawać komuś krzyż/krzyżyk na drogę
forma pożegnania; ‘życzyć komuś szczęśliwej drogi, powodzenia’; ‘odprawiać kogoś bez uczucia żalu, chcieć się go pozbyć’; zwrot, relig.; Krzyż mu na drogę! – Internet.
mierzyć siły na zamiary
‘brać pod uwagę cele, a nie możliwości’; zwrot, liter.; Mierz siły na zamiary,//Nie zamiar podług sił. – fragm. „Pieśni Filaretów” A. Mickiewicza.
nie dać komuś dojść do słowa
‘nie dać komuś mówić, odmówić komuś prawa głosu, nie dopuścić kogoś do głosu’; zwrot; W pierwszej chwili miała ochotę wymówić się bólem głowy albo lekcjami, których ma dużo do odrabiania, ale ojciec nie dał jej dojść do słowa.
człowiek z charakterem
‘człowiek silny, odważny, nieugięty, kierujący się zasadami’,wyr. rzecz.;
mieć skrzydła u ramion
‘mieć polot, entuzjazm, zapał do działania’; zwrot, przyr.; Internet.
przeżyć/przejść gehennę
‘mieć bardzo dramatyczne, bolesne przeżycia, doświadczenia, długotrwałe cierpienia’; zwrot, bibl. Gehenna – dolina w Jerozolimie znana z kultu i krwawych ofiar składanych Molochowi.
czekać/wyglądać/ pragnąć czegoś jak kania dżdżu
‘czekać na coś z wielkim utęsknieniem, niecierpliwością, bardzo czegoś pragnąć’; zwrot, przyr. kania ‘ptak, który jako jedyny spośród ptaków drapieżnych lubi podobno polować podczas deszczu (stp. M. deżdż, D. dżdżu > deszcz, deszczu), dlatego w dni pogodne wydaje żałośnie brzmiący głos, co jest interpretowane jako przyzywanie deszczu’; Czekam na ten moment jak kania dżdżu, bo od dawna uważałem, że organ kierowany przez panią Waniek mógł tylko pogłębiać patologie istniejące w polskich...
rządzić się jak szara gęś
‘rządzić się, nie licząc się z nikim ani z niczym, narzucać wszystkim swoją wolę, postępować samowolnie, komenderować kimś, nie oglądać się na innych’; podobnie szarogęsić się – ‘wprowadzać gdzieś własne porządki, nie licząc się z innymi i często nadużywając swoich kompetencji’; zwrot, przyr. Porównanie oparte jest na trafnej obserwacji przyrody – wbrew stereotypom gęsi są inteligentnymi ptakami, ich niezwykła ruchliwość umysłu jest przyczyną, dla której gęsi domowe tak często sprawiają...
rozumieć się bez słów
‘rozumieć się doskonale, wyczuwać nawzajem swoje myśli’; zwrot; Po prostu intrygowały nas inne sprawy, rozumiałyśmy się bez słów. – „Cogito”.
złota rączka
‘ktoś bardzo zaradny, który potrafi wszystko naprawić, zrobić’; wyr.rzecz.; Pan Władek, złota rączka, przed emeryturą świetny fachowiec, każdemu pomoże. – „Moje Miasto”.
suszyć komuś głowę
‘uporczywie, natrętnie domagać się czegoś, upominać się o coś’; zwrot; Przestań mi suszyć głowę, przecież wyraźnie powiedziałam, że nie pozwolę ci pójść na tę dyskotekę.
dać/zostawić komuś wolną rękę
‘pozwolić komuś samodzielnie o czymś decydować, działać’; zwrot; (…) Wszystkie/które dają nam/wolną rękę/przy wyborze decyzji. – E. Lipska.
lecieć jak ćma do światła
‘lecieć, pędzić gdzieś na oślep, bez zastanowienia, nieostrożnie’; zwrot, przyr.; Czy jesteś pewna, że możesz mu zaufać, lecisz jak ćma do światła, a to może źle się skończyć. – TV Puls.
poczesne miejsce
‘ważne, zaszczytne, okazałe miejsce’; wyr. rzecz.; poczesny– dziś książk. i przestarz. ‘ważny, zaszczytny’, kiedyś poczesne ‘zwyczajowa danina składana panu na dowód czci; honorarium’; Ze względu na swe zasługi Jan powinien w kronice naszego klubu zająć poczesne miejsce. – Jęz.
wyglądać jak cień
‘wyglądać bardzo źle, być chorym, wychudzonym, mizernym,zmęczonym’; zwrot; Patrzyłam na niego z przerażeniem, wyglądał jak cień, jak trup na urlopie. – Internet.
adwokat diabła
‘ktoś, kto broni sprawy niesłusznej, nieuczciwej’; katol.rzecznik publiczny, który w czasie procesu beatyfikacyjnego lub kanonizacyjnego zgłasza zarzuty wobec kandydata na świętego (łac. advocatus diaboli)’; wyr. rzecz.,prawn., teolog.; Rozpoczął się już proces beatyfikacyjny naszego papieża, został powołany adwokat diabła. – TV Trwam.
zawracać kijem Wisłę
‘próbować działać, ale z mizernym skutkiem, wysilać się nadaremno’; zwrot.
kocioł garnkowi przygania, a sam smoli
‘o kimś, kto poucza innych, wytyka innym błędy, a sam nie jest bez wad’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu; W tej sytuacji można powiedzieć – kocioł garnkowi przygania, a sam smoli. – „Gazeta Polska”.
argusowe oko/argusowe oczy
‘oko, oczy czujne, podejrzliwe’; wyr. rzecz.,mitol. grec. Argus to wielooki potwór, olbrzym, któremu Hera, zazdrosna o Zeusa, kazała strzec zamienionej w jałówkę kochanki Zeusa – Io. Argus czuwał przez całą dobę, gdyż sypiał tylko na połowę oczu, na zmianę. Hermes na polecenie Zeusa podstępnie zabił go. Hera, aby unieśmiertelnić swego sługę, rozsypała oczy Argusa na ogonie pawia;
mieć złote ręce
‘umieć wszystko świetnie zrobić, naprawić wszystko, radzić sobie z każdą robotą’; zwrot (por. złota rączka);
zwinąć chorągiewkę
‘wycofać się z czegoś’.zwrot, zwycz. rycer. W średniowieczu
trzymać kogoś za słowo
‘żądać od kogoś spełnienia jego obietnicy’; zwrot; Pamiętaj: trzymam cię za słowo. – Internet.
wyjść/wychodzić na czymś jak Zabłocki na mydle
‘wyjść na czymś niekorzystnie, stracić na czymś; zrobić zły interes’; zwrot, hist.; stp. szlachcic Zabłocki, spławiając bardzo drogie wówczas mydło Wisłą, albo ukrył je w skrzyniach pod dnem statku, aby nie płacić cła, albo dla zmniejszenia kosztów transportował mydło w źle uszczelnionych statkach. Tak czy owak, poniósł stratę, gdyż mydło się wymydliło, zanim dotarło do celu.; Jęz.
męki Tantala
‘męczarnie z powodu niemożności osiągnięcia celu mimo jego bliskości’; wyr. rzecz., mitol. grec. Tantal – król skazany przez bogów po śmierci na wieczny głód i pragnienie w pobliżu owoców i wody, których nie mógł dosięgnąć;
mieć z kimś na pieńku
‘być z kimś w konflikcie, mieć do kogoś pretensje, żal, żywić do kogoś urazę’; zwrot nawiązujący do dawn. kar stosowanych w szkole – kładziono uczniów na pieńku (na specjalnym klocku z drewna) i wymierzano im karę cielesną; dlatego zwrot ten miał pierwotną postać mieć kogoś na pieńku ; Część tych ludzi miała zresztą osobiście ze mną na pieńku.; Nazwiska nie poda, bo – jak mówi– i tak ma na pieńku z matematyczką. – „Angora”.
podpisać się pod czymś obiema rękoma/rękami
chętnie, skwapliwe na coś się zgodzić, coś podpisać’; zwrot; Ja się podpisuję obiema rękami pod tą zasadą.
nie dać sobie w kaszę dmuchać
‘nie pozwalać wtrącać się w swoje sprawy; nie dać się oszukać, umieć bronić swoich interesów’; zwrot; Nie dam sobie w kaszę dmuchać! – SE; Postanowiliśmy, że Polska będzie nasza, nikt nie będzie nam w kaszę dmuchał. – TVP 1.
szkoda czasu i atłasu
‘coś się nie opłaca, szkoda zachodu’; fraza, hist. Tak miał powiedzieć król Stanisław August Poniatowski, kiedy mierny poeta wręczył mu wiersz na jego cześć napisany na atłasie;
Podziw
‘wywoływać zachwyt, uznanie, zadziwienie’; zwrot; Wśród nich szczególny podziw budzi do dziś centralna świątynia pod wezwaniem Panny Marii (…).
napytać biedy
‘narobić komuś, sobie kłopotów, zmartwień’; zwrot; Niejeden kapitał/ Ludziom biedy napytał. – T. Fangrat.
coś weszło komuś w krew
‘coś stało się na zawsze czyjąś cechą, stałym zachowaniem, przyzwyczajeniem, drugą naturą, nałogiem; ktoś się do czegoś bardzo przyzwyczaił’; zwrot; Zdradzanie żony weszło mu już w krew, nie widział w tym nic niewłaściwego, mówił, że musi się wyszumieć. – Internet; Gdy jako kilkulatka tańczyłam krakowiaka na arenie, tata stale mi powtarzał: „Zęby, pokaż zęby”. I proszę, weszło mi to w krew. – „Angora”.
matuzalemowy wiek/matuzalemowe lata
‘sędziwy wiek, późna starość’; wyr. rzecz., bibl. (Matuzalem to najdługowieczniejszy z ludzi wspomnianych w Biblii; Rdz5, 27: „Metuszelach umarł, mając ogółem dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat.”).
woda na czyjś młyn
‘okoliczność sprzyjająca; coś, co sprzyja czyimś planom, coś komuś odpowiada, jest mu na rękę’; wyr. rzecz. rzem., derywacja od przysł. „Każdy na swój młyn wodę obraca”; Sprawa tajemniczych oświadczeń premiera to woda na młyn opozycji.
dostać małpiego rozumu
‘zgłupieć, oszaleć, wpaść w szał, zachowywać się w sposób agresywny, nieobliczalny, groźny dla otoczenia’; zwrot.
pokazać/pokazywać, gdzie raki zimują
‘dać komuś nauczkę, dokuczyć komuś,zemścić się na kimś, odpłacić się czymś za coś’; zwrot, przyr.; [chłopacy] od rana do nocy opowiadali, ile oni przeżyli przygód i jacy są silni. Postanowiłyśmy z dziewczynami pokazać im, gdzie raki zimują. – „Victor J”.
dać dupy
‘zachować się niegodnie, zdradzić ideały, godzić się na daleko idące kompromisy; ‘odbyć stosunek seksualny’; zwrot, wulg.; J. Liberek.
poznać pana po cholewach
‘po wyglądzie można poznać czyjąś pozycję społeczną i sytuację materialną’; fraza; zwycz. Jak wyjaśnia Z. Gloger przysł. powstało w czasach, gdy panowie nosili cholewy wielkie i z kolorowej skóry, a ubodzy ludzie poprzestawali na czarnej skórze.
ugryźć się w język
‘w ostatnim momencie powstrzymać się od powiedzenia czegoś’; zwrot; Już chciała wybuchnąć, powiedzieć, co o tym myśli, ale w ostatniej chwili ugryzła się w język.
przyglądać (się)/patrzeć spode łba
patrzeć nieufnie, złowrogo, ponuro’; zwrot; Spod łba przyglądał się swoim gościom. – Pop.
wybierać się jak sójka za morze
‘szykować się długo, ale nigdzie w końcu nie wyjechać’; zwrot, przyr. Sójki to ptaki częściowo osiadłe, jesienią zbierają się w niewielkie stada i wędrują po lasach, jakby zbierały się do odlotu na południe; w rzeczywistości nie odlatują zbyt daleko; Jeszcze myślisz o wakacjach nad morze. A na basen wybierasz się jak sójka za morze. – „Victor J”.