na nowej drodze życia
‘w nowym okresie życia, zwykle po zawarciu małżeństwa’; wyr. określ.; Wszystkiego najlepszego na nowej drodze życia! – „Fakt”.
nie wypaść sroce spod ogona
‘być nie byle kim, mieć nie byle jakie pochodzenie’; zwrot.
bać się własnego cienia
‘bać się wszystkiego, być zalęknionym, zastraszonym, przesadnie ostrożnym’; zwrot;
zabić komuś klina
‘zaintrygować kogoś czymś, podsunąć powód do zastanowienia’; zwrot, rzem.
robić z gęby cholewę
‘nie dotrzymać danego słowa, nie wypełnić zobowiązania’; zwrot, pot.
pluć sobie w brodę
‘mieć do siebie pretensje o niewykorzystaną sytuację, szansę’; zwrot; Teraz dopiero musi pluć sobie w brodę.
nabić kogoś w butelkę
‘oszukać kogoś, zwodzić, celowo wprowadzić w błąd’; zwrot; Posłowie nabici w butelkę (tyt.) – „Polityka”; Przemysłowe metody w rolnictwie i przetwórstwie często powodują fałszowanie produktów i nabijanie klientów w butelkę. – „Ozon”.
nie sprzedać tanio swojej skóry
‘nie rezygnować łatwo, ulec przeciwnikowi, ale po walce, nie poddając się od razu, honorowo’; zwrot; Nie sprzedał swej skóry tanio/strój błazna otrzymał za nią. – za J. Liberkiem.
bujać w obłokach
‘myśleć o rzeczach nierealnych, marzyć, fantazjować, śnić’; zwrot; Studenci polonistyki nie mogą bujać w obłokach. – „Cogito”.
wiercić komuś dziurę w brzuchu
‘uporczywie o coś prosić, coś przypominać,domagać się czegoś’; zwrot; (...) nie będę panu wiercić dziury w brzuchu/pytając co pan sądzi o Mertonie (...). – J. Twardowski.
polegać na kimś jak na Zawiszy
‘ufać komuś całkowicie’; zwrot, stp., hist. Zwrot pochodzi od imienia Zawiszy Czarnego z Garbowa, polskiego rycerza i dyplomaty, uczestnika bitwy pod Grunwaldem i delegata na sobór w Konstancji, gdzie miano rozsądzić spór polsko–krzyżacki. Już za życia cieszący się sławą „rycerza bez skazy i zmazy”, Zawisza przeszedł do historii jako człowiek prawy, wiernie służący królowi, broniący wiary aż do śmierci. Zginął z rąk Turków w 1428 r., nie chcąc ustąpić z pola walki i pozostawić swoich...
rozmawiać jak gęś z prosięciem
‘rozmawiać bez wzajemnego zrozumienia, nie móc się porozumieć, dogadać’; zwrot. Porównanie to przywodzi na myśl wiersz J. Brzechwy „Rozmawiała gęś z prosięciem”, jest jednak od niego starsze. W jednym z listów F. Chopin tak relacjonował swoją rozmowę z lady Byron, wdową po poecie: Rozmawiamy jak gęś z prosięciem, ona po angielsku, a ja po francusku.
niebieski ptak/ptaszek
‘człowiek lekkomyślny, nieodpowiedzialny, niemający określonego zajęcia, żyjący cudzym kosztem, próżniak, darmozjad’; wyr. rzecz., bibl. (MT 6, 26: „Przypatrzcie się ptakom podniebnym: nie sieją ani żną i nie zbierają do spichlerzy, a Ojciec wasz niebieski je żywi.”); Niebieski ptak to ktoś, kto żyje beztrosko i niczym się nie przejmuje – ani pracą, ani nauką. Po prostu chce się bawić i niczym nie martwić. – „Victor J”; Niebieskie ptaki całego świata wpłaciły nad Wisłą złotówkami miliardy...
sprowadzić kogoś na ziemię
‘sprawić, żeby ktoś zaczął realnie myśleć, zmusićkogoś do porzucenia mrzonek, marzeń, otrzeźwić kogoś’; zwrot; Postanowiliśmy sprowadzić ją na ziemię.
przyszła kryska na Matyska
‘na kogoś spadły w końcu jakieś sankcje, dolegliwości, spotkała kogoś jakaś kara’; fraza, dawn. kryska to ‘koniec, kres’, a Matysek jest zdrobnieniem od imienia Maciej; Zoperowanie jej odkładałem na lepsze czasy, aż w końcu przyszła kryska na Matyska.
manna z nieba
‘cud, nieoczekiwany dar, niezasłużone profity; coś bardzo upragnionego, potrzebnego i cennego’; wyr. rzecz., bibl. (Według Biblii to pożywienie spuszczane przez Boga z nieba w czasie 40 lat wędrówki Izraelitów po pustyni Synaj Wj 16, 4-36: „Pan powiedział wówczas do Mojżesza: «Oto ześlę wam chleb z nieba, jak deszcz. I będzie wychodził lud, i każdego dnia będzie zbierał według potrzeby dziennej (…)»).
udowadniać, że nie jest się wielbłądem
‘przekonywać o czymś, co jest oczywiste, dowodzić czegoś, co jest bezsprzeczne’; zwrot; Dziś człowiek musi udowadniać, że nie jest wielbłądem . – W. Łysiak.
czuć się jak (u siebie) w domu
‘czuć się gdzieś dobrze, bezpiecznie, zachowywać się swobodnie’; zwrot; (…) katastrofa zdaje się w ogóle go nie interesować, nie jest nią zaskoczony, czuje się na tej wyspie jak w domu.
kolos na glinianych nogach
‘coś wielkiego, co sprawia wrażenie mocy, potęgi, siły, a w rzeczywistości jest słabe, bliskie upadku’; wyr. rzecz., bibl. (Dn 2, 31-34. Prorok Daniel wyjaśniał królowi Nabuchodonozorowi znaczenie snu o posągu, który miał żelazno-gliniane nogi; spadły z góry kamień skruszył nogi kolosa – tak zniszczone będą królestwa na ziemi babilońskiej.); Internet.
być w siódmym niebie
‘czuć się szczęśliwym, zadowolonym; bardzo się cieszyć’; zwrot, relig.; niebo – górna strefa świata, nadziemska kraina szczęśliwości, przeciwstawna piekłu; siedziba Boga, bóstw i duchów wybranych zmarłych; żydowska i muzułmańska kosmografia wyróżnia siedem nieb, w ostatnim – siódmym niebie znajduje się siedziba Jehowy bądź Allacha i najwyższych aniołów (por. bibl.trzecie niebo: „Znam człowieka w Chrystusie, który (…) został porwany aż do trzeciego nieba.” – 2 Kor 12, 2); Kiedy się...
nie w kij dmuchał
‘o czymś, o kimś ważnym, wyjątkowym; nie byle co, nie byle kto, nie byle jak’; wyr. określ., zabawy. W stp. kijem zwano długi kielich, który należało wypić bez zaczerpnięcia oddechu, duszkiem (bez ’dmuchania’); jeśli pijącemu to się nie udało, to wylewano mu za karę puchar wody za kołnierz (por. nie wylewać za kołnierz ); Skończyć studia z wyróżnieniem, to nie w kij dmuchał. – zasłyszane; Jęz.
oddać cesarzowi, co cesarskie, a Bogu, co boskie
‘dać każdemu to, co mu się należy, co jest mu przypisane’; fraza, bibl. (W przekł. J. Wujka m.in. Mt 22, 21: „ Oddajcie tedy, co jest cesarskiego, cesarzowi, a co jest bożego Bogu. ”) Słowa Jezusa skierowane do faryzeuszy, którzy podstępnie spytali go, czy należy płacić podatek Cezarowi. Fraza często używana w sporach o relację państwo–kościół.); Oddaję cesarzowi, co cesarskie – powiedział sędzia Hiernaux, wydając wyrok w sprawie, jaką wytoczył Acquaviva. – „Nowy Dzień”; Bogu co boskie,...
porachować komuś kości
‘pobić kogoś dotkliwie’; zwrot; Tylko tutaj przyjdź, porachuję tobie wszystkie kości. – zasłyszane.
firma krzak
‘przedsiębiorstwo, które nie jest zarejestrowane, fikcyjne, działające nielegalnie’; wyr. rzecz.; Jeszcze gorzej, jeżeli podwykonawcą jakiejś roboty była firma krzak i ślad po niej zaginął. – „Ozon”.
błędna owca
‘człowiek pozbawiony celu, sensu życia’; wyr. rzecz., bibl.; błędny dawn. ‘błądzący, zabłąkany’ (por. chodzić jak błędna owca ).
owczy pęd
‘bezmyślne, ślepe naśladowanie innych; uleganie nastrojom ogółu, modzie, działanie pod wpływem instynktu stadnego’; wyr. rzecz., przyr.;
(to) co tygrysy lubią najbardziej
‘(coś) najlepszego, ulubionego, pożądanego’; wyr. określ., liter. – A.A. Milne, „Kubuś Puchatek”; Jednak to nie jest ten typ humoru, który tygrysy lubią najbardziej.
zadać komuś bobu
‘dokuczyć komuś, dołożyć, dać się we znaki, dać komuś nauczkę’; zwrot, gw. uczniow. Dawanie bobu polegało na przeciąganiu po głowie kolegi knykciami wszystkich palców, co przypominało ruchy palców przy sadzeniu bobu – J. Krzyżanowski; Cimoszewicz zadał bobu śledczym ds. Orlenu. – „Fakt”.
znać się jak kura na pieprzu
‘nie znać się wcale, nie mieć o czymś pojęcia’; zwrot, w którym wykorzystano zestawienie przeciwieństw’; Przestań się tak wymądrzać, znasz się na tym jak kura na pieprzu. – Internet;
usunąć (się)/usuwać (się) w cień
‘przestać się w coś angażować, wycofać się z działalności, nie chcieć już w czymś uczestniczyć’; zwrot, public.; Znalazłszy się w doborowym, wytwornym towarzystwie, rad usuwa się w cień i nie wadzi nikomu.
kosmate myśli
‘myśli nieprzyzwoite, bezwstydne, zdrożne, zazwyczaj dotyczące seksu, erotyki’; wyr. rzecz.; J ak widzę twoje czarne włosy, to mam kosmate myśli. – W. Łysiak
czekać na Godota
‘czekać nie wiadomo na co, siedzieć bezczynnie’; zwrot, liter. – tajemniczy bohater sztuki S. Becketta, „Czekając na Godota”, na którego czekają Gogo i Didi, a który ma przyjść „jutro”, tzn. nie wiadomo kiedy.
nóż się komuś w kieszeni otwiera
‘kogoś coś oburza, irytuje, wyprowadza z równowagi’; zwrot; Jak patrzę na niektórych kolegów, to mi się nóż w kieszeni otwiera.
można z kimś konie kraść
‘ktoś jest dobrym kompanem, doskonałym towarzyszem, godnym zaufania kolegą’; zwrot; Świetny z ciebie kompan – na wycieczkę do lasu, na dyskotekę, a nawet na odrabianie lekcji. Tak – z tobą by konie kraść. – „Victor J”.
trafić jak kulą w płot
‘powiedzieć coś nietrafnie, nie na temat lub zrobić coś niewłaściwie, niestosownie’; zwrot; Jeśli zaś Miodowiczowi, w tym stwierdzeniu dotyczącym estetyki, chodziło o przymioty intelektualne świadka, to też trafił jak kulą w płot (…). – „Angora”.
rzucić powłóczyste spojrzenie
‘spojrzeć na kogoś przeciągle, zalotnie, zatrzymać na kimś dłużej wzrok’; zwrot; Rzuciła mu powłóczyste spojrzenie. – Jęz.
pić na umór
‘pić bardzo dużo alkoholu, pić bez umiaru, upijać się do utraty przytomności’; zwrot dawn. na umór ‘na śmierć’; Pił na umór z kolegami. – „Fakt”.
każdy kij ma dwa końce
‘wszystko można oceniać z dwóch punktów widzenia; wszystko ma swoje dobre i złe strony’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu, przyr.; No cóż – pomyślałem – każdy kij ma dwa końce.
mieć czyste sumienie
‘być niewinnym, nie skalać się żadnym haniebnym, nieetycznym czynem; mieć poczucie spełnienia obowiązku’; zwrot, relig.; Pisarz może poczuć, że jego sumienie jest czyste (…). – „Cogito”.
kłaść/zrzucić coś na karb czegoś/kogoś
‘zrzucić winę, odpowiedzialność na kogoś; wytłumaczyć coś czymś’; zwrot, zapoż. z niem., stp. karb ‘nacięcie na kiju jako znak rachunkowy’, ‘rejestr, spis w postaci nacięć na kiju’; przen. ‘rachunek’, stąd na karb ‘na rachunek’; Kładłam to na karb niezwykłej radości, że nareszcie trafił się jej mężczyzna życia (…) – K. Grochola; (…) zuchwałe połączenie kryminału i opowieści historycznej naszpikowanej teologicznymi dysputami zrzucił na karb postmodernistycznych zabaw literackich. –...
rzucać na kogoś kalumnie
‘wydawać o kimś fałszywe, kłamliwe opinie, rzucać oszczerstwa’; zwrot; zapoż. z łac.; Takie usilne „sugestie” są równie częste jak kalumnie rzucane expressis verbis. – W. Łysiak
chodzić własnymi drogami
’być indywidualistą, nie postępować jak inni, kierować się własnymi zasadami’; zwrot, bibl. (Iz 53, 6: „Wszyscyśmy pobłądzili jak owce, każdy z nas się obrócił ku własnej drodze.”); J ulia Hartwig jest poetką nietypową, taką, która chodzi własnymi drogami. – S. Bąba; Wpada w szał, gdy któraś z jego kobiet idzie własną drogą (…).
smalić cholewki
‘zalecać się, ubiegać się o względy kobiety’; zwrot., obycz. Młodzieniec, starając się o względy dziewczyny, smalił cholewki, tzn. czernił buty sadzą, co było oznaką elegancji;
minorowy nastrój
‘całkowity brak humoru; smutne, melancholijne, płaczliwe usposobienie’; wyr. rzecz., muz. minor ‘tonacja molowa, gama oparta na tercji małej’; (…) z okna widzę, jak dołącza się do niej Isia i wpadam w minorowy nastrój. – K. Grochola.
brzemienny w skutkach
‘obfity w następstwa, konsekwencje’; wyr. określ., stp. brzemię – najpierw ‘płód’, później ‘ciężar’; Brzemienne w skutkach są czasem wakacje. – TVP 2.
pal sześć!
‘wykrzyknienie o znaczeniu: a niech tam, mniejsza o to, wszystko jedno, dajmy temu spokój’; fraza, kary. Niegdyś były to słowa kierowane do kata, który miał ofiarę przypalać żelazem. Kiedy słyszał takie polecenia, przypalał ofiarę podaną liczbę razy. Nikt nie wytrzymywał więcej niż dwu-, trzykrotnego przypalania, dlatego okrzyk „pal go sześć” oznaczał, że skazańcem nie trzeba się już przejmować; Powtarzamy, pal sześć brak zębów, ale z tych pozostałych kamień mógłby zdjąć. – „Angora”.
wisieć na włosku
‘coś jest zagrożone, coś jest w niebezpieczeństwie’ albo ‘coś złego może się stać w każdej chwili’; zwrot, łac. sentencja de filo pentod ; Posada Mariusza Kurasa wisiała na włosku po tym, jak jego drużyna w fatalnym stylu przegrała na własnym boisku .
tytan pracy
‘olbrzym pod względem pracowitości, człowiek pracujący bez chwili wytchnienia, ponad ludzkie siły, nadludzko’; wyr. rzecz. W mitol. grec. tytani – giganci, synowie Uranosa – boga nieba i Gai – bogini ziemi, którzy stoczyli z Zeusem walkę o władzę na niebie i zostali strąceni do Tartaru; Przyrodnik Jan Walencik opowiada, że Adam jest tytanem pracy. – „Wprost”.