usunąć (się)/usuwać (się) w cień
‘przestać się w coś angażować, wycofać się z działalności, nie chcieć już w czymś uczestniczyć’; zwrot, public.; Znalazłszy się w doborowym, wytwornym towarzystwie, rad usuwa się w cień i nie wadzi nikomu.
ruja i porubstwo
‘coś zdrożnego, niemoralnego, gorszącego; rozwiązły, rozpustny, wyuzdany sposób życia kogoś, jakichś ludzi’; wyr. rzecz., hist. liter. Tego wyrażenia użył H. Sienkiewicz, odpowiadając na ankietę „Kuriera Teatralnego” w sprawie oceny repertuaru modernistycznego w 1903 r.
nabić kogoś w butelkę
‘oszukać kogoś, zwodzić, celowo wprowadzić w błąd’; zwrot; Posłowie nabici w butelkę (tyt.) – „Polityka”; Przemysłowe metody w rolnictwie i przetwórstwie często powodują fałszowanie produktów i nabijanie klientów w butelkę. – „Ozon”.
bać się własnego cienia
‘bać się wszystkiego, być zalęknionym, zastraszonym, przesadnie ostrożnym’; zwrot;
robić z gęby cholewę
‘nie dotrzymać danego słowa, nie wypełnić zobowiązania’; zwrot, pot.
przyszła kryska na Matyska
‘na kogoś spadły w końcu jakieś sankcje, dolegliwości, spotkała kogoś jakaś kara’; fraza, dawn. kryska to ‘koniec, kres’, a Matysek jest zdrobnieniem od imienia Maciej; Zoperowanie jej odkładałem na lepsze czasy, aż w końcu przyszła kryska na Matyska.
coś między bajki włożyć
‘uznać coś za nieprawdziwe, zmyślone, wydumane, niemożliwe do zrealizowania’; zwrot, liter. – I. Krasicki, „Wstęp do bajek”; To, co opowiadają koledzy, włóż między bajki.
sprowadzić kogoś na ziemię
‘sprawić, żeby ktoś zaczął realnie myśleć, zmusićkogoś do porzucenia mrzonek, marzeń, otrzeźwić kogoś’; zwrot; Postanowiliśmy sprowadzić ją na ziemię.
niebieski ptak/ptaszek
‘człowiek lekkomyślny, nieodpowiedzialny, niemający określonego zajęcia, żyjący cudzym kosztem, próżniak, darmozjad’; wyr. rzecz., bibl. (MT 6, 26: „Przypatrzcie się ptakom podniebnym: nie sieją ani żną i nie zbierają do spichlerzy, a Ojciec wasz niebieski je żywi.”); Niebieski ptak to ktoś, kto żyje beztrosko i niczym się nie przejmuje – ani pracą, ani nauką. Po prostu chce się bawić i niczym nie martwić. – „Victor J”; Niebieskie ptaki całego świata wpłaciły nad Wisłą złotówkami miliardy...
zdobyć ostrogi
‘zdobyć doświadczenie w jakiejś dziedzinie, specjalności; stać się fachowcem, specjalistą’; zwrot związany jest z dawn. ceremoniałem pasowania na rycerza, podczas którego nowo pasowany rycerz otrzymywał ostrogi; ostroga ‘bodziec u buta jeźdźca’; Ten pisarz zdobył ostrogi w czasach stalinowskich. – TV Trwam.
czuć się jak (u siebie) w domu
‘czuć się gdzieś dobrze, bezpiecznie, zachowywać się swobodnie’; zwrot; (…) katastrofa zdaje się w ogóle go nie interesować, nie jest nią zaskoczony, czuje się na tej wyspie jak w domu.
oddać cesarzowi, co cesarskie, a Bogu, co boskie
‘dać każdemu to, co mu się należy, co jest mu przypisane’; fraza, bibl. (W przekł. J. Wujka m.in. Mt 22, 21: „ Oddajcie tedy, co jest cesarskiego, cesarzowi, a co jest bożego Bogu. ”) Słowa Jezusa skierowane do faryzeuszy, którzy podstępnie spytali go, czy należy płacić podatek Cezarowi. Fraza często używana w sporach o relację państwo–kościół.); Oddaję cesarzowi, co cesarskie – powiedział sędzia Hiernaux, wydając wyrok w sprawie, jaką wytoczył Acquaviva. – „Nowy Dzień”; Bogu co boskie,...
kolos na glinianych nogach
‘coś wielkiego, co sprawia wrażenie mocy, potęgi, siły, a w rzeczywistości jest słabe, bliskie upadku’; wyr. rzecz., bibl. (Dn 2, 31-34. Prorok Daniel wyjaśniał królowi Nabuchodonozorowi znaczenie snu o posągu, który miał żelazno-gliniane nogi; spadły z góry kamień skruszył nogi kolosa – tak zniszczone będą królestwa na ziemi babilońskiej.); Internet.
firma krzak
‘przedsiębiorstwo, które nie jest zarejestrowane, fikcyjne, działające nielegalnie’; wyr. rzecz.; Jeszcze gorzej, jeżeli podwykonawcą jakiejś roboty była firma krzak i ślad po niej zaginął. – „Ozon”.
nie w kij dmuchał
‘o czymś, o kimś ważnym, wyjątkowym; nie byle co, nie byle kto, nie byle jak’; wyr. określ., zabawy. W stp. kijem zwano długi kielich, który należało wypić bez zaczerpnięcia oddechu, duszkiem (bez ’dmuchania’); jeśli pijącemu to się nie udało, to wylewano mu za karę puchar wody za kołnierz (por. nie wylewać za kołnierz ); Skończyć studia z wyróżnieniem, to nie w kij dmuchał. – zasłyszane; Jęz.
iść za głosem serca
‘postępować zgodnie z tym, co podpowiada serce, uczucie dyktuje’; zwrot; (…) jeśli czujesz się w jakimś środowisku zbyt ciasno, to musisz iść za głosem serca, zaryzykować i spróbować gdzie indziej.
tycjanowski kolor
‘kolor złotorudy, miedziany’; wyr. rzecz., malar. Ulubiony kolor Tycjana (malarz włoski doby renesansu), kolor włosów kobiet na obrazach Tycjana.
kosmate myśli
‘myśli nieprzyzwoite, bezwstydne, zdrożne, zazwyczaj dotyczące seksu, erotyki’; wyr. rzecz.; J ak widzę twoje czarne włosy, to mam kosmate myśli. – W. Łysiak
błędna owca
‘człowiek pozbawiony celu, sensu życia’; wyr. rzecz., bibl.; błędny dawn. ‘błądzący, zabłąkany’ (por. chodzić jak błędna owca ).
owczy pęd
‘bezmyślne, ślepe naśladowanie innych; uleganie nastrojom ogółu, modzie, działanie pod wpływem instynktu stadnego’; wyr. rzecz., przyr.;
zadać komuś bobu
‘dokuczyć komuś, dołożyć, dać się we znaki, dać komuś nauczkę’; zwrot, gw. uczniow. Dawanie bobu polegało na przeciąganiu po głowie kolegi knykciami wszystkich palców, co przypominało ruchy palców przy sadzeniu bobu – J. Krzyżanowski; Cimoszewicz zadał bobu śledczym ds. Orlenu. – „Fakt”.
widziały gały, co brały
‘nie ma co po czasie żałować wyboru partnera, przecież się widziało jaki jest’; fraza; Do kogo masz teraz pretensje – widziały gały, co brały.
upojne chwile
‘czas pełen przyjemności, rozkoszy, szczęścia’; wyr. rzecz.; Przeżyjesz upojne chwile.
wisieć na włosku
‘coś jest zagrożone, coś jest w niebezpieczeństwie’ albo ‘coś złego może się stać w każdej chwili’; zwrot, łac. sentencja de filo pentod ; Posada Mariusza Kurasa wisiała na włosku po tym, jak jego drużyna w fatalnym stylu przegrała na własnym boisku .
raj na ziemi
‘piękne, urocze, rozkoszne, szczęśliwe miejsce, gdzie są szczególnie sprzyjające warunki do życia’; wyr. rzecz., relig. raj w niektórych religiach ‘kraina szczęśliwości, miejsce pobytu Boga/bogów i jego wybrańców’; Wielu z nich sądziło, że po 1989 roku, choć nie zbudujemy od razu raju na ziemi, to przynajmniej otrząśniemy się z dawnego kłamstwa. – W. Łysiak
znać się jak kura na pieprzu
‘nie znać się wcale, nie mieć o czymś pojęcia’; zwrot, w którym wykorzystano zestawienie przeciwieństw’; Przestań się tak wymądrzać, znasz się na tym jak kura na pieprzu. – Internet;
zjeść zęby na czymś
‘znać się na czymś dobrze, mieć duże doświadczenie, być fachowcem, rutyniarzem w jakiejś dziedzinie’; zwrot; Kto ma nam pomóc, jak nie on, który zęby na tym zjadł. – Internet.
paniczny strach
‘powszechny, nieopanowany, nagły, często nieuzasadniony strach’; wyr. rzecz., mitol. Od imienia grec. bożka Pana, wzbudzającego swym krzykiem w chwilach gniewu wielki lęk wśród ludzi i zwierząt; Wszyscy kolejni trenerzy żyli w panicznym strachu przed porażką i przed właścicielem.
znaleźć się/trafić/wpaść gdzieś jak Piłat w credo
‘znaleźć się gdzieś niepotrzebnie, przypadkiem, bez zaproszenia’; zwrot, relig. Aluzja do modlitwy Credo („Wierzę”, „Skład Apostolski”), w którym imię Poncjusza Piłata może razić.
czekać na Godota
‘czekać nie wiadomo na co, siedzieć bezczynnie’; zwrot, liter. – tajemniczy bohater sztuki S. Becketta, „Czekając na Godota”, na którego czekają Gogo i Didi, a który ma przyjść „jutro”, tzn. nie wiadomo kiedy.
połknąć bakcyla
‘bardzo się czymś zainteresować, znaleźć jakąś pasję’; zwrot, medyc.; Już w młodości było widać, że chłopiec połknął bakcyla sportu. – Internet.
można z kimś konie kraść
‘ktoś jest dobrym kompanem, doskonałym towarzyszem, godnym zaufania kolegą’; zwrot; Świetny z ciebie kompan – na wycieczkę do lasu, na dyskotekę, a nawet na odrabianie lekcji. Tak – z tobą by konie kraść. – „Victor J”.
pić na umór
‘pić bardzo dużo alkoholu, pić bez umiaru, upijać się do utraty przytomności’; zwrot dawn. na umór ‘na śmierć’; Pił na umór z kolegami. – „Fakt”.
chodzić własnymi drogami
’być indywidualistą, nie postępować jak inni, kierować się własnymi zasadami’; zwrot, bibl. (Iz 53, 6: „Wszyscyśmy pobłądzili jak owce, każdy z nas się obrócił ku własnej drodze.”); J ulia Hartwig jest poetką nietypową, taką, która chodzi własnymi drogami. – S. Bąba; Wpada w szał, gdy któraś z jego kobiet idzie własną drogą (…).
zbijać bąki
‘nic nie robić, obijać się, próżnować, leniuchować’; zwrot, stp., myślis. Bąk to nazwa czapli, z gatunku, który nie ma dla myśliwego żadnej wartości; strzelanie do takiego ptaka było czynnością bezsensowną, nic nie dającą; Młoda gwiazda, podczas gdy jej zwyczajni rówieśnicy zbijali bąki (…) o relaksie mogła tylko pomarzyć. – „Fakt”.
rzucić powłóczyste spojrzenie
‘spojrzeć na kogoś przeciągle, zalotnie, zatrzymać na kimś dłużej wzrok’; zwrot; Rzuciła mu powłóczyste spojrzenie. – Jęz.
kłaść/zrzucić coś na karb czegoś/kogoś
‘zrzucić winę, odpowiedzialność na kogoś; wytłumaczyć coś czymś’; zwrot, zapoż. z niem., stp. karb ‘nacięcie na kiju jako znak rachunkowy’, ‘rejestr, spis w postaci nacięć na kiju’; przen. ‘rachunek’, stąd na karb ‘na rachunek’; Kładłam to na karb niezwykłej radości, że nareszcie trafił się jej mężczyzna życia (…) – K. Grochola; (…) zuchwałe połączenie kryminału i opowieści historycznej naszpikowanej teologicznymi dysputami zrzucił na karb postmodernistycznych zabaw literackich. –...
burza w szklance wody
‘głośna awantura z błahego powodu; wiele hałasu o nic’; wyr. rzecz. hist., tłum. z franc. W ten sposób Monteskiusz określił zamieszki w republice San Marino; Może to doprowadzić do takiej międzynarodowej katastrofy finansowej, przy której kryzys zadłużeniowy Ameryki Łacińskiej wyda się ledwie burzą w szklance wody. – W. Łysiak
smalić cholewki
‘zalecać się, ubiegać się o względy kobiety’; zwrot., obycz. Młodzieniec, starając się o względy dziewczyny, smalił cholewki, tzn. czernił buty sadzą, co było oznaką elegancji;
pal sześć!
‘wykrzyknienie o znaczeniu: a niech tam, mniejsza o to, wszystko jedno, dajmy temu spokój’; fraza, kary. Niegdyś były to słowa kierowane do kata, który miał ofiarę przypalać żelazem. Kiedy słyszał takie polecenia, przypalał ofiarę podaną liczbę razy. Nikt nie wytrzymywał więcej niż dwu-, trzykrotnego przypalania, dlatego okrzyk „pal go sześć” oznaczał, że skazańcem nie trzeba się już przejmować; Powtarzamy, pal sześć brak zębów, ale z tych pozostałych kamień mógłby zdjąć. – „Angora”.
rzucać na kogoś kalumnie
‘wydawać o kimś fałszywe, kłamliwe opinie, rzucać oszczerstwa’; zwrot; zapoż. z łac.; Takie usilne „sugestie” są równie częste jak kalumnie rzucane expressis verbis. – W. Łysiak
dupek żołędny
‘człowiek niezaradny, fajtłapa, oferma’; wyr. rzecz.; w kartach ‘walet treflowy’, karta słaba.
czekaj tatka latka
‘czekać na coś nie wiadomo jak długo’; fraza, skrócona wersja przysł. „Czekaj tatka latka, aż kobyłę wilcy zjedzą”; tatka ‘zdrobnienie od tata’; Rzekła panna gładka:/– Czekaj tatka latka. – L. Konopiński.
minorowy nastrój
‘całkowity brak humoru; smutne, melancholijne, płaczliwe usposobienie’; wyr. rzecz., muz. minor ‘tonacja molowa, gama oparta na tercji małej’; (…) z okna widzę, jak dołącza się do niej Isia i wpadam w minorowy nastrój. – K. Grochola.
zmieniać się jak w kalejdoskopie
‘zmieniać się bardzo szybko i często’; zwrot, zabawa; kalejdoskop ‘dziecięca zabawka w kształcie tuby, w której odbijające się od luster szkiełka zmieniają się przy każdej zmianie położenia’; U mnie wszystko zmienia się teraz jak w kalejdoskopie. – „Cogito”.
za pięć dwunasta
‘w ostatniej chwili, tuż przed ostatecznym terminem czegoś’; wyr. określ.; Czy ty zawsze musisz wszystko robić na za pięć dwunasta? – „Victor G”.
drakońskie prawa
‘bardzo surowe, okrutne, bezwzględne prawo’; wyr. rzecz., hist. starożyt. Drakon – prawodawca ateński, który sporządził restrykcyjny kodeks karny;
ciemny jak tabaka w rogu
‘o kimś niewykształconym, nieoświeconym, kto nic nie rozumie, nie ma o niczym pojęcia’; wyr. określ., obycz. Ciemny jak tabaka w rogu , czyli jak sproszkowany tytoń pobudzający do kichania, znany w Polsce od XVII w. Noszono go w tabakierkach, które mogły być wykonane z masy rogowej, albo w rożkach zrobionych z rogów wołowych.