zmieszać kogoś z błotem
‘naubliżać komuś, zniesławić, obrzucić go wyzwiskami’; zwrot;
zmiękło komuś serce
‘ktoś stał się skłonny do ustępstw, udobruchał się’; zwrot; – Oczywiście – powiedział Niggle, choć na końcu języka miał zupełnie inne słowa. Serce zmiękło mu po prostu.
Zmowa
zmowa milczenia
zmowa milczenia
‘ciche porozumienie przeciwko komuś/czemuś; świadome nieporuszanie jakiegoś tematu, niewyjaśnianie jakiegoś problemu; niejasna zasada niewypowiadania się na jakiś temat’; wyr. rzecz.; Kosztowało go to ostracyzm dominujących środowisk intelektualnych i zmowę milczenia ze strony prawomyślnych mediów (…). – „Wprost”.
Zmyć
zmyć komuś głowę
Zmysł
‘być przytomnym, właściwie coś pojmować, oceniać’; zwrot; Młodzieńcze! – zawołał. – Czy ty jesteś przy zdrowych zmysłach? Co to wszystko znaczy? – K. Makuszyński, Szatan.
Zmyty
‘odejść zawstydzonym, upokorzonym, nie załatwiwszy czegoś’; zwrot, stp. Starsza forma: odejść/pójść jak zmyty bez ługu; ług ‘roztwór potasowy lub sodowy używany dawniej zamiast mydła’. Szorowanie brudu bez ługu chyba nie należało do przyjemności, o czym świadczą zwroty: odejść/pójść jak zmyty oraz zmyć komuś głowę; Odszedł stamtąd jak zmyty, nawet nie zaczekał na zakończenie całej sprawy. – Internet.
znać coś od podszewki
znać kogoś jak swoje pięć palców
znać kogoś jak swoje pięć palców
znać kogoś jak zły szeląg
znać kogoś jak zły szeląg
znać kogoś jak zły szeląg
‘znać kogoś bardzo dobrze, zwłaszcza z nie najlepszej strony’; zwrot. Szeląg – drobna moneta miedziana bita masowo przez Tytusa L. Boratiniego (XVII w.), od jego nazwiska zwana boratynkami. Boratini był Włochem, nadwornym architektem króla Jana Kazimierza i dzierżawcą jego mennic. Olbrzymia emisja szelągów, monet o kursie wyznaczonym powyżej ich realnej wartości, miała pomóc w wypłaceniu zaległego żołdu dla wojska, ale zamiast tego – wywołała inflację, czyli pieniądz stracił na wartości.
znać kogoś/coś jak swoje pięć palców
‘znać kogoś, coś bardzo dobrze, dokładnie’; zwrot.
znać kogoś/coś jak własną kieszeń
‘znać kogoś, coś bardzo dobrze, na wylot’; zwrot; Domyślam się, że zna te okolice jak własną kieszeń. – Animal Planet.
znać kogoś/coś na wylot
znać kogoś/coś na wylot
‘znać kogoś, coś bardzo dobrze, bardzo dokładnie, całkowicie’; zwrot; Na wylot wszystkie sprawy zna, /lecz sam jest ciągle na wylocie. – za J. Liberkiem; Czy myślisz, że znasz swoich rodziców na wylot? Niemożliwe! – „13”.
Znać się
znać się jak kura na pieprzu
‘nie znać się wcale, nie mieć o czymś pojęcia’; zwrot, w którym wykorzystano zestawienie przeciwieństw’; Przestań się tak wymądrzać, znasz się na tym jak kura na pieprzu. – Internet;
znać się jak kura na pieprzu
znać się jak łyse konie
znać się jak łyse konie
znać się jak łyse konie
‘znać się bardzo dobrze, od bardzo dawna’; zwrot, przyr.; jak łyse, czyli stare, znające się od lat; Kasia i Krzysiek znają się jak łyse konie. – TVP 1.
znak/znaki czasu
znaki czasu
‘cecha charakterystyczna, właściwa danemu momentowi lub epoce;s ymbol przemian społecznych typowy dla określonego okresu’; wyr. rzecz., łac., bibl. (Mt 16, 3-4: „Wygląd nieba umiecie rozpoznawać, a znaków czasu nie potraficie? Plemię przewrotne i wiarołomne żąda znaku, ale żaden znak nie będzie mu dany, prócz znaku Jonasza.”);
znaleźć się między młotem a kowadłem
‘znaleźć się w sytuacji, w której każde rozwiązanie jest równie niedobre, niebezpieczne’; wyr. określ., rzem.; Wdając się w ten romans, znalazł się między młotem a kowadłem i nie umiał z tego wybrnąć. – „Zwierciadło”.
znaleźć się między Scyllą a Charybdą
znaleźć się między Scyllą a Charybdą
‘znaleźć się w sytuacji, w której niebezpieczeństwo zagraża z dwóch stron, w sytuacji bez wyjścia, między młotem a kowadłem’; zwrot, liter. ant. – Homer, „Odyseja”. Dwa potwory morskie znajdujące się po obu stronach cieśniny morskiej. Gdy przepływały między nimi statki, wpadały albo do pyska Scylli, albo w wiry Charybdy; Znajduję się w nieustannym wewnętrznym klinczu, między Scyllą a Charybdą. – referat na konferencji.
znaleźć się pod pręgierzem opinii
‘być napiętnowanym publicznie, podlegać publicznej ocenie’; zwrot kary (por. postawić/stawiać kogoś pod pręgierzem ); Myślę, że prokuratura znalazła się pod pręgierzem opinii publicznej.
znaleźć się w labiryncie
‘znaleźć się w trudnej, skomplikowanej, zawiłej sytuacji’; zwrot; W mitol. grec. Labirynt zbudowany na Krecie przez Dedala dla Minotaura, którego zabił Tezeusz dzięki pomocy Ariadny (por. też dojść po nitce do kłębka )
znaleźć się w objęciach Morfeusza
znaleźć się w oku cyklonu
‘znaleźć się w centrum wydarzeń’; zwrot, meteor. cyklon ‘silny wir atmosferyczny, tajfun, huragan’; Znalazłem się w oku cyklonu. – TV Polsat.
znaleźć się/trafić wpaść gdzieś jak Piłat w credo
znaleźć się/trafić/wpaść gdzieś jak Piłat w credo
‘znaleźć się gdzieś niepotrzebnie, przypadkiem, bez zaproszenia’; zwrot, relig. Aluzja do modlitwy Credo („Wierzę”, „Skład Apostolski”), w którym imię Poncjusza Piłata może razić.
znaleźć się/wylądować na bruku
‘zostać bez mieszkania, pracy, bez środków do życia’; zwrot; Jak to się skończyło? Wszyscy redaktorzy wylądowali na bruku. – Internet.
znaleźć się/znajdować się/być/spoczywać w objęciach Morfeusza
‘spać, pogrążyć się we śnie’; zwrot, mitol. – od imienia Morfeusza, grec. boga marzeń sennych;
znaleźć się/znajdować w opałach
‘być w ciężkim położeniu, w tarapatach,znaleźć się, znajdować w niebezpieczeństwie’; zwrot, kult. mater.; opał ‘to, czym się pali’, opały – tylko w l. mn. ‘niebezpieczeństwo, trudne położenie’.
znaleźć wspólny język
‘porozumieć się z kimś, dogadać’; zwrot; (…) pomimo że oboje przez głupotę dopuścili się zdrady – potrafili jeszcze znaleźć wspólny język.
Znamię
zniknąć migiem
‘rozejść się, zniknąć bardzo szybko, natychmiast’; zwrot; I tomik wierszy JIS (…), dzięki wspomnianej promocji, ujrzał światło dzienne i – zniknął migiem (…) . – „Moje Miasto”.
Zniweczyć
‘obrócić coś w niwecz, zniszczyć, udaremnić coś’; zwrot nawiązuje do pierw. wyr. stp. ‘ni w co’, złożonego z przeczenia ni, przyimka w i zaimka co; od tego niweczyć ‘unicestwić, udaremnić’ i zniweczyć; Można stworzyć najpiękniejsze plany, ale nasze lenistwo gotowe jest je zniweczyć. – „Newsweek”.
zniweczyć coś
‘obrócić coś w niwecz, zniszczyć, udaremnić coś’; zwrot nawiązuje do pierw. wyr. stp. ‘ni w co’, złożonego z przeczenia ni, przyimka w i zaimka co; od tego niweczyć ‘unicestwić, udaremnić’ i zniweczyć; Można stworzyć najpiękniejsze plany, ale nasze lenistwo gotowe jest je zniweczyć. – „Newsweek”.