Słownik Frazeologiczny

niebo a ziemia

‘o kimś lub o czymś zupełnie do siebie niepodobnym, różniącym się kontrastowo’; wyr. określ., relig.; (…) „Solidarność” obecna a „Solidarność” ówczesna to niebo a ziemia. – „Moje Miasto”.

niech cię głowa o to nie boli

‘nie zajmuj się tym, to nie jest twoja sprawa, nie zastanawiaj się nad tym, daj sobie spokój’; fraza; Ja wiem, że to są trudne i bolesne problemy, ale niech cię już głowa o to nie boli, zajęła się tą sprawą pedagog. Daj se na luz. – Internet.

Niedosyt

‘odczuwać brak czegoś; być nienasyconym, niezaspokojonym’; zwrot (tylko w połączeniu z rzecz. abstrakcyjnymi); Nie byłabym sobą, gdybym jednak nie powiedziała, że czuję niedosyt.

Niedziela

Niedźwiedzi

niedźwiedzia przysługa

niedźwiedzia przysługa

‘wyrządzenie komuś przykrości, krzywdy wbrew intencjom; narażenie na szkodę tego, komu chciano się przysłużyć’; wyr. rzecz., liter. Związek pochodzi z bajki o pustelniku, którego niedźwiedź zabił, chcąc spędzić mu muchę z czoła; Czasami dobre chęci nie wystarczą – łatwo bowiem wyświadczyć komuś niedźwiedzią przysługę . – „Victor G”.

Niedźwiedź

‘gdzieś/ktoś/coś się komuś bardzo podoba; bardzo chcieć gdzieś być, pożądać kogoś/coś, odczuwać chęć posiadania czegoś’; zwrot, przyr.; T uryści ciągną tu jak niedźwiedź do miodu, ich liczba jest jedynym mankamentem (choć dla Bułgarów zapewne zaletą) tego miejsca. – „Angora”.

Nieludzko

‘być wobec kogoś bezlitosnym, okrutnym; odnosić się do innych w sposób niegodny człowieka’; zwrot; Traktował ich nieludzko, żeby wyrobić w nich hardość.

Niemożność

‘ogarniająca wszystkich bezsilność, bezwład’; wyr. rzecz., liter. – „Ferdydurke” W. Gombrowicza.

nienaganne maniery

‘wzorowe zachowanie, sposób bycia’; wyr. rzecz.; W ferworze twardej walki o każdy metr kwadratowy potrafił zachować nienaganne maniery (…). – „Ozon”.

Niepoczytalny

‘nie zdawać sobie sprawy ze swoich czynów, być niezdolnym  do kierowania swoim postępowaniem; być szalonym’; zwrot, medyc.; Nie jestem niepoczytalny.

Niepokój

‘szerzyć obawę, powodować zaniepokojenie’; zwrot,roln.; Że Renka zmówiła się z moją Tosią, żeby zasiać niepokój w mojej duszy (…). – K. Grochola.

niepoprawny optymista

‘ktoś nastawiony do wszystkiego pozytywnie, spodziewający się zawsze pomyślnego obrotu spraw, nieprzejmujący się niekorzystnymi sytuacjami, wypadkami’; wyr. rzecz.; Rodzina zawsze śmieje się zemnie, że jestem niepoprawnym optymistą, bo uważam, że w każdej sytuacji jakoś damy sobie radę. – „Cogito”.

Niepowodzenie

‘być skazanym na brak powodzenia, klęskę; w odniesieniu do jakiegoś nieudanego przedsięwzięcia, które z góry skazane jest na porażkę’; zwrot; Ta koalicja od początku była skazana na niepowodzenie. – TVP 1.

niepowtarzalna szansa

‘jedyna, wyjątkowa możliwość’; wyr. rzecz.; Bruksela ma niepowtarzalną szansę, by wystąpić w roli arbitra, który obroni interesy Ukrainy, a Rosji pozwoli wyjść z tego konfliktu z twarzą.

nieproszony gość

‘intruz, ktoś nie zaproszony, kto przyszedł niespodziewanie’; wyr. rzecz.; Wczoraj (i skąd nagle taka wizyta?)/gość nieproszony do mnie zawitał. – A.M. Swinarski.

Niesmaczny

‘coś jest niegustowne, nieestetyczne, rażące; świadczy o złym guście’; zwrot, kulin.; Powiedzieć, że było to niesmaczne, bliskie ekshibicjonizmu i pełne serwilizmu – znaczy powiedzieć mało. – W. Łysiak

niespokojny duch

‘o kimś ruchliwym, niespokojnym, żądnym przygód, awanturniku’; wyr. rzecz.; Był takim niespokojnym duchem. – „Moje Miasto”.

niestrudzony propagator

‘krzewiciel, popularyzator uparty i niezmordowany w swoim działaniu’; wyr. rzecz., public.; Jeśli chodzi o malarstwo, to Jan jest jego niestrudzonym propagatorem. – Jęz.

Nieszczęscie

‘bardzo źle, żałośnie się prezentować’;zwrot, kult. (symboliczne znaczenie liczby 7 ); Wyglądasz jak siedem nieszczęść – powiedziała mama do zmęczonej i przemoczonej do suchej nitki Anki. – „Victor G”.

nieść/brać/wziąć kogoś na barana

‘nosić kogoś na barkach, na plecach’; zwrot; Lubiłem jak w dzieciństwie ojciec nosił mnie na barana.

nieść/dźwigać brzemię

‘znosić trudy, nieszczęścia, przykre doświadczenia’; zwrot, stp. brzemię ‘ciężar, ładunek’; (…) heroicznie niosą na sobie ciężkie brzemię wychowania polskiego ludu w duchu wiary (…). – W. Łysiak

Niewierny

niewierny Tomasz

niewierny Tomasz

‘ktoś nieufny, sceptycznie nastawiony, chcący wszystko sprawdzić; niedowiarek’; wyr. rzecz., bibl. (Tak nazywano Tomasza Apostoła z powodu jego wątpliwości co do zmartwychwstania Jezusa. J 20, 24-25: „Ale Tomasz, jeden z dwunastu, zwany Didymos, nie był razem z nimi, kiedy przyszedł Jezus. Inni więc uczniowie mówili do niego: «Widzieliśmy Pana!» Ale on rzekł do nich: «Jeżeli na rękach Jego nie zobaczę śladu gwoździ, i ręki mojej nie włożę w bok Jego, nie uwierzę».”).

niewprawne oko

‘o osobie mało doświadczonej, niewyrobionej’; wyr. rzecz.; Kopia do złudzenia przypomina oryginał i niewprawne oko nie dostrzeże różnicy. – „Ozon”.

niewygodne pytania

‘kłopotliwe, uciążliwe pytania’; wyr. rzecz.; Dziennikarze będą zadawali coraz więcej natarczywych i niewygodnych pytań. – „Angora”.

Niewyparzony

niezatarte wrażenie

‘niezapomniane, trwałe przeżycia, doznania, spostrzeżenia’; wyr. rzecz.; Ta podróż pozostawiła niezatarte wrażenie. – Jęz.

Niezdrowo

‘o braku umiaru’; fraza, przysł.; Oj, co za dużo, to niezdrowo. – K. Grochola.

Niezgoda

niezłe ziółko

‘gagatek, urwis’; wyr. rzecz.; Co możesz odkryć? To, że z mamy było niezłe ziółko, a na świadectwie wcale nie miała samych piątek! – „13”.

niezłomna postawa

niezłomna postawa

‘nieugięte, nieustępliwe postępowanie, niezmienne zachowanie’; wyr. rzecz.; Cenię Lecha Kaczyńskiego (…) za niezłomną postawę, odwagę, zdrowy rozsądek i zasady.

Niezłomny

Nigdy

Niski

niskie pobudki

niskie pobudki

‘powody działania, bodźce skłaniające do postępowania ocenianenie zbyt wysoko pod względem etycznym’; wyr. rzecz.; (…) kierował się także niskimi pobudkami i miał pełną świadomość zbrodniczego charakteru swoich czynów. – „Gazeta Prawna”.

Nitka

Nocnik

‘z powodu nieumiejętności przewidywania i realnej oceny wydarzeń doprowadzić swym postępowaniem do sytuacji niekorzystnej, niepożądanej, nieprzyjemnej’; zwrot; Niedługo spadną nam klapki z oczu i obudzimy się z ręką w nocniku. – Internet.

Nocny

nocny marek

nocny marek

‘człowiek późno kładący się spać’; wyr. rzecz., dawn. markami nazywano dusze pokutujące, czyli mary, duchy, zmory, które nawiedzały nocami ludzi i które przebywały w piekle (por. tłuc się jak marek po piekle ). W obu związkach słowo marek należy pisać małą literą, ponieważ nie chodzi tutaj o imię;

Noga

noga się komuś powinęła/pośliznęła

‘komuś się nie powiodło, nie udało, ktoś doznał niepowodzenia’; zwrot; Pewne jest, że gdy nowemu szefowi powinie się noga,rykną jednym głosem.

nogi komuś z tyłka powyrywać

‘najczęściej jako pogróżka: mocno zbić’; zwrot, pot.

nogi komuś z tyłka powyrywać

nogi się pod kimś ugięły

‘ktoś doznaje silnych emocji’; zwrot związany z obserwacją ludzkich zachowań; (...) a choćby się pod nami nigdy nie ugięły/nogi, to jedno będzie nas umiało rzucić/na kolana – S. Barańczak.