Słownik Frazeologiczny

nie śniło się coś filozofom

‘coś jest nowe, niezwykłe, wyjątkowe, nie do pojęcia, coś przekracza ludzki rozum, umysł, ludzkie rozumienie’; zwrot, liter. – parafraza słów z „Hamleta” W. Szekspira: „Więcej jest rzeczy na ziemi i w niebie niż się ich śniło waszym filozofom”; Prostytucja w Polsce niesie problemy, o których filozofom się nie śniło. – „Angora”.

nie święci garnki lepią

nie święci garnki lepią

‘niepotrzebne jest wykształcenie, kwalifikacje, zdolności, aby czegoś dokonać’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu; Prawica udowodniła, że nie tylko święci garnki lepią . – TV Puls.

nie taki diabeł straszny, jak go malują

‘coś nie jest takie trudne, jak się zdawało’; przysł., fraza; [W nowej szkole] zarzucą Was listami lektur, wiadomościami o punktach za dobre i złe zachowanie, wymaganiami programowymi, sprawdzianami. Ale już po kilkunastu dniach okaże się, że nie taki diabeł straszny, jak go malują. – „Victor J”.

nie tknąć/nie trącić kogoś palcem

‘nie uderzyć, nie zrobić komuś nawet najmniejszej krzywdy’; zwrot; (…) Serbowie nie tknęli go palcem (…). – W. Łysiak

nie tracić nadziei

‘oczekiwać spełnienia czegoś pożądanego; wierzyć, że to się spełni, urzeczywistni’; zwrot; Sama Jaworowicz nie traci jednak nadziei. – „Fakt”; Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei/I przed narodem niosą oświaty kaganiec (…) – J. Słowacki, Testament mój.

nie tracić rezonu

‘nie tracić pewności siebie’; zwrot; rezon zapoż. z franc.,dawn. ‘rozsądek, rozum, pewność siebie’; Co więcej, wydaje się być zmęczony tym remontem, czasem przerażony, czasem zniechęcony, ale nie traci rezonu. – „Angora”.

nie tracić serca

‘nie załamywać się, nie poddawać się nawet w najtrudniejszych chwilach’; zwrot; Jęz.

nie trzeba komuś powtarzać (czegoś) dwa razy

nie trzeba komuś powtarzać (czegoś) dwa razy

‘ktoś chętnie i od razu, bez ponaglania wykonuje polecenie, spełnia prośbę itp.’; zwrot.

nie umieć zliczyć do trzech

‘być nierozgarniętym, mało zdolnym, gamoniowatym’; zwrot; Internet.

nie w kij dmuchał

‘o czymś, o kimś ważnym, wyjątkowym; nie byle co, nie byle kto, nie byle jak’; wyr. określ., zabawy. W stp. kijem zwano długi kielich, który należało wypić bez zaczerpnięcia oddechu, duszkiem (bez ’dmuchania’); jeśli pijącemu to się nie udało, to wylewano mu za karę puchar wody za kołnierz (por. nie wylewać za kołnierz ); Skończyć studia z wyróżnieniem, to nie w kij dmuchał. – zasłyszane; Jęz.

nie wchodzi się dwa razy do tej samej rzeki

‘nie ma w życiu dwóch identycznych sytuacji, wszystko się zmienia, podlega upływowi czasu’; fraza filoz., starożyt. Nawiązanie do myśli Heraklita z Efezu (VI-V w. p.n.e.): „Nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki; wszystko płynie ( panta rei ); Przecież już starożytni wiedzieli, że nie wchodzi się dwa razy do tej samej rzeki. – Internet.

nie widzieć kogoś/czegoś na oczy

‘nigdy dotychczas nie zetknąć się z kimś,czymś; nie mieć do tej pory z kimś, czymś do czynienia’; zwrot; Nikt już nie będzie wówczas wiedział, jak naprawdę zachowuje się dziennikarz, bo nastąpi taki czas, w którym nikt z pozostałych przy życiu już nikogo takiego na oczy nie widział.

nie widzieć poza kimś/czymś (bożego) świata

‘kochać kogoś, coś nade wszystko, być zapatrzonym w kogoś, coś, być pochłoniętym przez coś’; zwrot; Kochał ją ponad życie, świata poza nią nie widział. – Internet; Wokalista poznał ją na dyskotece i odtąd świata poza nią nie widzi. – „Fakt”; (…) ksiądz poza Panem Bogiem/nie widział świata – J. Baran; Jan miał pilnować, żeby nikt nie wchodził do pracowni, gdy ona rzeźbi – lecz Jan pewnie siedzi przy komputerze i poza Internetem nie widzi bożego świata. – D. Terakowska.

nie widzieć poza kimś/czymś świata

nie widzieć/nie dostrzegać belki we własnym oku

nie widzieć/nie dostrzegać belki we własnym oku, a widzieć źdźbło/drzazgę w cudzym oku

‘nie zauważać swoich wielkich wad, a dostrzegać i wytykać drobne wady u innych’; zwrot, bibl. (Mt 7, 3-5: „Czemu to widzisz drzazgę w oku swego brata, a nie dostrzegasz belki we własnym oku? Albo jak możesz mówić swemu bratu: Pozwól, że usunę drzazgę z twego oka, podczas gdy belka [tkwi] w twoim? Obłudniku, usuń najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, ażeby usunąć drzazgę z oka twego brata.”).

nie widzieć/nie patrzeć dalej niż czubek/koniec własnego nosa

nie widzieć/nie patrzeć dalej niż czubek/koniec własnego nosa

‘być ograniczonym; być egoistą, interesować się tylko swoimi sprawami’; coraz częściej występuje w formie widzieć/patrzeć dalej niż czubek/koniec nosa – ‘być otwartym na świat, na innych ludzi’; zwrot; Teraz mało jest ludzi, którzy widzą dalej niż czubek własnego nosa. – TVP 2; Jesteś niezwykłym człowiekiem (…), takim, który patrzy poza czubek własnego nosa, który chce coś zmienić na lepsze – nawet jeśli nic z tego nie będzie miał. – „Victor G”; Przecież zawsze znajdą się tacy jak Ty...

nie wierzyć (własnym) oczom

nie wierzyć (własnym) oczom

‘być bardzo zdumionym, zaskoczonym, tym, co się dzieje, co się widzi; wprost nie móc przyjąć do wiadomości, nie móc zrozumieć czegoś’; zwrot; Patrzą wszyscy i oczom własnym nie wierzą (…).

nie wierzyć własnym uszom

‘niedowierzać, nie wierzyć w to, co się słyszy, być zdziwionym tym, co się usłyszało’; zwrot; Nie wierzył własnym uszom . – W. Łysiak.

nie wszystko złoto, co się świeci

‘pozory mylą; nie można kierować się powierzchownym oglądem rzeczy, pierwszym spojrzeniem na osobę’; fraza, przysł.; No cóż, okazało się, że nie wszystko złoto, co się świeci.

nie wychylać/nie wychylić, nie wytykać/nie wytknąć, nie wyściubiać, nie wystawiać/nie wystawić nosa

‘nie oddalać się, nie wychodzić poza jakiś teren,pozostawać na jednym miejscu, nie przemieszczać się’; zwrot; Tymczasem właśnie stara się nie wychylać nosa z domu (…). – „Fakt”.

nie wylewać za kołnierz

nie wylewać za kołnierz

‘pić alkohol bardzo często i w dużych ilościach’; zwrot, stp. zabawy (por. nie w kij dmuchał ); (…) p iliśmy kawę w tych samych kawiarniach, wódkę w tych samych restauracjach, nie wylewaliśmy za kołnierz. – S. Bąba.

nie wypaść sroce spod ogona

nie wypaść sroce spod ogona

‘być nie byle kim, mieć nie byle jakie pochodzenie’; zwrot.

nie wywoływać wilka z lasu

‘nie mówić o rzeczach, zjawiskach zakazanych, groźnych, aby ich w ten sposób nie przywołać, nie urzeczywistnić’; zwrot.

nie z tego świata

‘o kimś dziwacznym, nieżyciowym, zwracającym na siebie uwagę, o czymś niezwykłym, zadziwiającym’; wyr. określ., bibl. (J 8, 23: „A On rzekł do nich: «Wy jesteście z niskości, a Ja jestem z wysoka. Wy jesteście z tego świata, Ja nie jestem z tego świata».”).

nie z tej ziemi

‘o kimś niezwykłym, roztargnionym, niezorientowanym w czymś (często iron.), o czymś niesamowitym, nieprawdopodobnym, dziwacznym’; wyr.określ., nawiąz. bibl.; trawestacja bibl. wyr. nie z tego świata

nie zasypiać gruszek w popiele

nie zasypiać gruszek w popiele

nie zasypiać gruszek w popiele

‘nie zaniedbywać ważnych spraw, pilnować ich’; zwrot; dawn. siadano przy suszących się w popiele gruszkach i pilnowano, aby się nie spaliły; Komitet wyborczy Cimoszewicza nie zasypia gruszek w popiele. – TVN.

nie zaznać spokoju

‘nie doświadczyć spokoju, być przez coś, kogoś niepokojonym, dręczonym’; zwrot; Ale w słodkiej Francji też nie zaznałem spokoju. – S. Bąba.

nie ze mną/nie z nami takie numery, (Brunner)!

‘ja nie dam, my nie damy sięnabrać; nie uda ci się mnie, nas zwieść, oszukać, wykorzystać’; fraza, film – „Stawka większa niż życie”; Nie z nami te numery .

nie zmrużyć oka

–‘nie spać wcale, nie zasnąć ani na chwilę’; zwrot; Ostatnią nocą przed przybyciem do kraju oczywiście prawie nikt na statku nie zmrużył oka. – A. Perepeczko; Ani minuty nie zmrużył oka ostatniej nocy.

nie znać dnia ani godziny

nie znać dnia ani godziny

‘nie wiedzieć, kiedy coś się stanie, żyć w niepewności, w niepokoju’; zwrot; bibl. (Mt 25, 13: „Czuwajcie więc, bo nie znacie dnia ani godziny.”); Prezes nie znał dnia ani godziny. – TVN.

nie zostawić kamienia na kamieniu/nie pozostanie kamień na kamieniu

‘zniszczyć doszczętnie, zaprzepaścić wszystko; nic nie zostawić; szczególnie w odniesieniu do budynków, miast’; zwrot, bibl. (Mt 24, 2: „Lecz On rzekł do nich «Widzicie to wszystko? Zaprawdę powiadam wam, nie zostanie tu kamień na kamieniu, który by nie był zwalony».”).

nie zostawić na kimś/na czymś suchej nitki

nie zostawić na kimś/na czymś suchej nitki

‘ostro kogoś, coś skrytykować; oszkalować, oczernić, obmówić kogoś, nie dostrzegając ani jednej dodatniej cechy’; zwrot; W kuluarach imprezy, nie bacząc na obecność dziennikarzy, nie zostawiła ona na niej suchej nitki. – „Wprost”.

nie zostawić suchej nitki

Niebieski

niebieski ptak

niebieski ptak/ptaszek

niebieski ptak/ptaszek

‘człowiek lekkomyślny, nieodpowiedzialny, niemający określonego zajęcia, żyjący cudzym kosztem, próżniak, darmozjad’; wyr. rzecz., bibl. (MT 6, 26: „Przypatrzcie się ptakom podniebnym: nie sieją ani żną i nie zbierają do spichlerzy, a Ojciec wasz niebieski je żywi.”); Niebieski ptak to ktoś, kto żyje beztrosko i niczym się nie przejmuje – ani pracą, ani nauką. Po prostu chce się bawić i niczym nie martwić. – „Victor J”; Niebieskie ptaki całego świata wpłaciły nad Wisłą złotówkami miliardy...

Niebo

niebo a ziemia