płakać nad rozlanym mlekiem
‘niepotrzebnie ubolewać, rozżalać się nad czymś, co już przeminęło, co nie jest tego godne, bo to niczego już nie zmieni’; zwrot.
kamień obrazy
‘powód oburzenia, konfliktu, skandalu’; wyr. rzecz., bibl. (np. Iz 8, 14: „On będzie kamieniem obrazy i skałą potknięcia się dla obu domów Izraela.”).
być zerem
‘nie mieć żadnej wartości, żadnego znaczenia, być nikim’; zwrot; Dla mnie on jest już zerem. – „Victor G”.
wodzić kogoś za nos
‘kierować, rządzić kimś; narzucać komuś swoją wolę, podporządkowywać kogoś sobie’; zwrot. Nawiązanie do wodzenia niedźwiedzia na rzemieniu za nos po jarmarkach i odpustach dla rozrywki; W Irlandii od połowy lat 80.do śmierci w roku 1994 wodził za nos wszystkich (…). – „Wprost”.
odsądzić/odsądzać kogoś od czci i wiary
‘oczernić kogoś, krytykować, aby pozbawić go dobrego imienia’; zwrot, prawn., stp. – ‘prawne pozbawienie czci wyrokiem sądowym’; Podobno bał się podzielić los Stalina, po śmierci zdradzonego i odsądzonego od czci i wiary przez najwierniejsze sługi. – „Ozon”.
czuć do kogoś miętę
‘odczuwać do kogoś sympatię, pociąg; być kimś zainteresowanym’; zwrot, przyr.; Harry czuje do niej miętę i przeżywa swoją pierwszą, szczenięcą i naturalnie pełną magii miłość. – „Nowy Dzień”.
Piedestał
‘wywyższyć, wywyższać kogoś’; zwrot; piedestał – przestarz. z franc. ‘postument, cokół, podstawa pomnika’, kult. mater.; O stawianiu górników na piedestał za Gierka pisały wszystkie gazety. – TVN.
z mieszanymi uczuciami
‘z obawą, lękiem, nie będąc pewnym, do końca przekonanym o czymś, bez entuzjazmu, z dystansem’; wyr. określ.
upaść na głowę
‘zachowywać się nieracjonalnie, postąpić głupio, niemądrze’; zwrot; Co ty wygadujesz, chyba upadłeś na głowę. – Internet.
znaleźć się między młotem a kowadłem
‘znaleźć się w sytuacji, w której każde rozwiązanie jest równie niedobre, niebezpieczne’; wyr. określ., rzem.; Wdając się w ten romans, znalazł się między młotem a kowadłem i nie umiał z tego wybrnąć. – „Zwierciadło”.
świecić przykładem
‘postępować wzorowo’; zwrot; Świeć przykładem (tyt.) – Internet.
bać się o własną dupę
‘bać się o siebie, o swoje sprawy’; zwrot, wulg.; Najpierw narozrabiał, a teraz boi się o własną dupę. – Internet.
coś zostało ukartowane
coś zostało zaplanowane, obmyślone, ułożone z góry, coś nie było przypadkowe’; zwrot, karty; Może katastrofa została ukartowana przez przestępcę pragnącego ujść sprawiedliwości.
gra warta świeczki
‘sprawa ważna, zasługująca na to, aby się nią zajmować, mogąca się opłacić’; wyr. rzecz.; Czy gra jednak była warta świeczki? Budajczakowie po długotrwałej batalii z urzędniczą machiną odczuwają raczej gorzką satysfakcję. – „Angora”.
na dobre i na złe
‘na zawsze, na wszystkie sytuacje życiowe, losowe, w dobrych i złych chwilach’, wyr. określ.; Kraju mój dziwny – kraju mój dziki/Na złe i dobre jednak z tobą będę. – A. Ziemianin; też tyt. telewizyjnego serialu. – TVP 2.
za psie pieniądze/za psi pieniądz
śrubować poziom
podwyższać poziom, podnosić poprzeczkę’; zwrot, techn.; Rodzice (…) myśleli, że ich syn po dostaniu się do elitarnego liceum słynącego ze śrubowania poziomu, jest po całych dniach zmęczony. – „Victor G”.
trzymać się czegoś kurczowo
‘nie chcieć ustąpić, trwać przy swoim stanowisku, racji itp.’; zwrot; Polscy urzędnicy trzymają się kurczowo tych dwóch słów: innowacyjność i spójność . – „Ozon”.
mieć nerwy jak postronki
‘mieć mocne nerwy; być spokojnym, opanowanym; także żyć w stanie napięcia nerwowego’; zwrot; Toteż nie wyjeżdżał czasem i przez cały rok, co tym sobie można jako tako wytłumaczyć, że drzewiej ludzie mieli nerwy jak postronki.
czuć się jak zbity pies
‘czuć się sponiewieranym, czuć się bardzo źle, fatalnie pod względem psychicznym’; zwrot, przyr.; Po tej akcji pokornie przyjmował krytykę, bo czuł się jak zbity pies, który nie ma już sił się bronić. – „Victor G”; Jej zachowanie spowodowało, że czułem się jak zbity pies. – Radio Zet.
święta krowa
‘osoba nietykalna, nieraz bezkarna, wobec której nie wolno wystąpić z krytyką ani innymi sankcjami, komu się na zbyt wiele pozwala’; wyr. rzecz., relig. hind.; o bydle domowym w Indiach, którego hinduizm nie pozwala zabijać ani spożywać; Minister zapowiedział, że nie ma świętych krów . – GW; (…) w eseju „Brązownicy” upublicznił alkowiane sekrety świętej krowy narodowej (…). – W. Łysiak.
żyć z dnia na dzień
‘żyć beztrosko, nie myśląc o przyszłości, nie martwić się niczym’; zwrot; Zastanawiałam się, jak długo można tak żyć z dnia na dzień, nie troszcząc się o pracę, naukę, o nic. – Internet.
Cień
‘bać się wszystkiego, być zalęknionym, zastraszonym, przesadnie ostrożnym’; zwrot;
porywać się/porwać się/rzucać się/rzucić się z motyką na słońce
‘podejmować się zadań niemożliwych do wykonania, chcieć dokonać rzeczy niemożliwych’; zwrot;
rycerz na białym koniu
‘ideał, wzorzec walecznego i uczciwego mężczyzny’; wyr. rzecz.; Pielęgnujący swój wizerunek rycerza na białym koniu marszałek zapowiadał, że jeśli okaże się, iż ma coś na sumieniu, zakończy przed czasem kampanię.
wziąć coś na swoje barki
‘podjąć się wykonania czegoś, czuwać nad czymś’; zwrot (por. dźwigać coś na swoich barkach ).
coś wychodzi/wyłazi komuś bokiem
‘ktoś komuś dokuczył, ktoś ma dość czegoś, ma kłopoty, coś komuś dokucza, męczy go’; zwrot; Niejednej bokiem wyszły grzechy–/ Za karę ma pociechy. – J. Sztaudynger.
ma się coś do czegoś jak piernik do wiatraka
‘coś nie ma z czymś żadnego związku’; zwrot. Nie wiadomo, dlaczego zestawiono akurat piernik i wiatrak, a nie inne rzeczy niemające ze sobą związku. Może jakąś rolę odegrało dalekie pokrewieństwo: młyn – wiatrak – mąka – piernik, a może tylko podobieństwo brzmieniowe – sekwencja głosek podobnych lub identycznych artykulacyjnie.; Co ma piernik do wiatraka? (tyt.) – Internet;
kaszka z mlekiem
‘coś bardzo łatwego’; wyr. rzecz., kulin.; Sprawdzian był dla mnie jak kaszka z mlekiem.
mieć czyste ręce
‘być uczciwym, nie dopuścić się przestępstwa, oszustwa’; zwrot, bibl. (Ps 26, 6: „Umywam moje ręce na znak niewinności (…)”; Ps 18, 21: „Pan nagradza moją sprawiedliwość, odpłaca mi według czystości rąk moich.”); (…) chodziło o to, by ten pierwszy mógł, również cudzoziemcom zaprezentować tego drugiego jako swego ukochanego przyjaciela, człowieka o czystych rękach i szlachetnych intencjach (…). – W. Łysiak
zrzucić z siebie brzemię
‘uwolnić się od czegoś trudnego, przykrego, uciążliwego, wyjść z trudnej sytuacji; odzyskać wolność’; zwrot (por. nieść, dźwigać brzemię ); Wiele narodów Afryki zrzuciło z siebie brzemię niewolnictwa. – Internet.
sekundować komuś
pomagać, towarzyszyć komuś, wspierać kogoś’; zwrot, zwycz.; Tomek Wilkowski będzie nam dzielnie sekundował (…).
od czasu do czasu
‘co pewien czas, niekiedy, nie zawsze’; wyr. określ.; Jeśli na przykład trafi do moich rąk dobra książka lub ciekawe pismo, mogę i trzy dni leżeć na brzuchu pogrążona w czytaniu, nie jedząc (od czasu do czasu wystarczy mi byle co przełknąć i popić), nie sprzątając.
pokusić się o coś
‘ośmielić się, odważyć sięgnąć po coś, usiłować zrobić coś’; zwrot; Gdyby ster władzy objął ktoś spoza rodziny, mógłby pokusić się o ustępstwa wobec USA. – „Ozon”.
coś trafiło się komuś jak ślepej kurze ziarno
‘ktoś otrzymał coś przypadkiem, szczęśliwym zbiegiem okoliczności’; zwrot, przyr.; Ta praca trafiła mi się jak ślepej kurze ziarno, nawet o nią specjalnie nie zabiegałem. Ot, tak wyszło. – „Nowy Dzień”.
czuć/odczuwać niedosyt (czegoś)
‘odczuwać brak czegoś; być nienasyconym, niezaspokojonym’; zwrot (tylko w połączeniu z rzecz. abstrakcyjnymi); Nie byłabym sobą, gdybym jednak nie powiedziała, że czuję niedosyt.
potrzebny jak dziura w moście
‘zupełnie niepotrzebny, zbędny, nieprzydatny’; wyr. określ. powstałe z obserwacji świata; Za chwilę jest sprawdzian z gramatyki. Jest potrzebny jak dziura w moście, nie zdążyłem się dobrze przygotować.
Sucho
trąba jerychońska
‘silny, głośny, donośny dźwięk’; wyr. rzecz., bibl. (Wyrażenie jest nawiązaniem do bibl. opowieści o zdobyciu miasta Jerycha. Gdy siódmego dnia oblężenia siedmiu kapłanów trąbami zatrąbiło siedem razy a lud krzyczał, mury Jerycha upadły. Joz 6, 20: „Lud wzniósł okrzyk wojenny i zagrano na trąbach. Skoro tylko lud usłyszał dźwięk trąb, wzniósł gromki okrzyk wojenny i mury rozpadły się na miejscu (…).”).
wyssać coś z mlekiem matki
‘odziedziczyć jakieś cechy, skłonności po przodkach, przejąć coś po matce’; zwrot, liter. św. Augustyn; Wyssane z mlekiem matki (tyt.) – „Angora”.
zapomnieć o całym/bożym świecie
‘być kimś, czymś tak pochłoniętym, zafascynowanym, że zapomnieć o wszystkim; koncentrować się tylko na kimś, na czymś’; zwrot; Tak byłyśmy pochłonięte rozmową, że zapomniałyśmy o całym świecie.
człowiek czynu
‘ktoś aktywny, przedsiębiorczy’; wyr. rzecz.; Nie siedział i nie czekał z założonymi rękami, był człowiekiem czynu, dlatego szybko przystąpił do działania. – „Fakt”.
mieć swoje pięć minut
‘mieć okazję pokazania się z jak najlepszej strony, wykorzystać dobrze szczęśliwy zbieg okoliczności i zapisać się w pamięci ogółu’; zwrot; Ma teraz swoje pięć minut – mówią jej przyjaciele. – „Fakt”.
iść po trupach (do celu)
‘postępować bezwzględnie, starać się osiągnąć cel za wszelką cenę’; zwrot, filoz. Nawiązanie do powiedzenia: cel uświęca środki , znanego m.in. z „Księcia” N. Machiavellego; Z tego, co piszesz, wnioskuję, że nie chcesz tego chłopaka zdobyć za wszelką cenę, idąc po trupach . – „Victor G”; (...) l udzie są straszni/po trupach idą/wiadomo stado/moja droga (...) – T. Różewicz.
Cesarz
‘dać każdemu to, co mu się należy, co jest mu przypisane’; fraza, bibl. (W przekł. J. Wujka m.in. Mt 22, 21: „ Oddajcie tedy, co jest cesarskiego, cesarzowi, a co jest bożego Bogu. ”) Słowa Jezusa skierowane do faryzeuszy, którzy podstępnie spytali go, czy należy płacić podatek Cezarowi. Fraza często używana w sporach o relację państwo–kościół.); Oddaję cesarzowi, co cesarskie – powiedział sędzia Hiernaux, wydając wyrok w sprawie, jaką wytoczył Acquaviva. – „Nowy Dzień”; Bogu co boskie,...
brać/wziąć kogoś na języki
‘plotkować, oczerniać, obmawiać kogoś’; zwrot; On nie lubi, jak się go bierze na języki. – Radio Zet.
świerzbi kogoś język
‘ktoś odczuwa ogromną ochotę do ujawnienia sekretu, do powiedzenia czegoś niekoniecznie potrzebnego i właściwego’; zwrot; Kinga patrzyła wymownym wzrokiem. Widać było, że aż świerzbi ją język, żeby powiedzieć to, czego dowiedziała się wczoraj od Marty w wielkiej dyskrecji. – TVP 2.
dopiec do żywego
‘mocno komuś dokuczyć, sprawić dużą przykrość’; zwrot, tortury – w średniowieczu, aby wydobyć od podejrzanego zeznania „dopiekano” go różnymi narzędziami; Jęz.
dostać się/wysyłać kogoś do czubków
‘iść, wysyłać kogoś do szpitala psychiatrycznego’; zwrot; czubkami nazywani byli bonifratrzy, zakon reguły braci miłosiernych, którzy opiekowali się chorymi, zwłaszcza umysłowo; Wyzywał ją, starał się wysłać do czubków, żeby móc związać się z inną kobietą. – Internet.