wziąć coś na swoje barki
‘podjąć się wykonania czegoś, czuwać nad czymś’; zwrot (por. dźwigać coś na swoich barkach ).
Cień
‘bać się wszystkiego, być zalęknionym, zastraszonym, przesadnie ostrożnym’; zwrot;
ciosać komuś kołki na głowie
‘uparcie nakłaniać kogoś do zrobienia czegoś, zadręczać kogoś żądaniami’; zwrot; kołek ‘pal, kół’; I wytrząsa się Krysia nad Leszkiem, kołki mu na głowie ciosa, nie myśl ty sobie, woła, że jakiegoś jeszcze bachora ja ci urodzę (…). – S. Bąba.
coś wychodzi/wyłazi komuś bokiem
‘ktoś komuś dokuczył, ktoś ma dość czegoś, ma kłopoty, coś komuś dokucza, męczy go’; zwrot; Niejednej bokiem wyszły grzechy–/ Za karę ma pociechy. – J. Sztaudynger.
nie powiedzieć złego słowa
‘nie mieć komuś nic do zarzucenia, nie powiedzieć o kimś nic złego’; zwrot; (…) a „nasi” nie zezwalają powiedzieć przeciwko „tamtym” choćby jednego złego słowa! – W. Łysiak.
czuć się jak zbity pies
‘czuć się sponiewieranym, czuć się bardzo źle, fatalnie pod względem psychicznym’; zwrot, przyr.; Po tej akcji pokornie przyjmował krytykę, bo czuł się jak zbity pies, który nie ma już sił się bronić. – „Victor G”; Jej zachowanie spowodowało, że czułem się jak zbity pies. – Radio Zet.
porywać się/porwać się/rzucać się/rzucić się z motyką na słońce
‘podejmować się zadań niemożliwych do wykonania, chcieć dokonać rzeczy niemożliwych’; zwrot;
ma się coś do czegoś jak piernik do wiatraka
‘coś nie ma z czymś żadnego związku’; zwrot. Nie wiadomo, dlaczego zestawiono akurat piernik i wiatrak, a nie inne rzeczy niemające ze sobą związku. Może jakąś rolę odegrało dalekie pokrewieństwo: młyn – wiatrak – mąka – piernik, a może tylko podobieństwo brzmieniowe – sekwencja głosek podobnych lub identycznych artykulacyjnie.; Co ma piernik do wiatraka? (tyt.) – Internet;
mieć nerwy jak postronki
‘mieć mocne nerwy; być spokojnym, opanowanym; także żyć w stanie napięcia nerwowego’; zwrot; Toteż nie wyjeżdżał czasem i przez cały rok, co tym sobie można jako tako wytłumaczyć, że drzewiej ludzie mieli nerwy jak postronki.
na dobre i na złe
‘na zawsze, na wszystkie sytuacje życiowe, losowe, w dobrych i złych chwilach’, wyr. określ.; Kraju mój dziwny – kraju mój dziki/Na złe i dobre jednak z tobą będę. – A. Ziemianin; też tyt. telewizyjnego serialu. – TVP 2.
kaszka z mlekiem
‘coś bardzo łatwego’; wyr. rzecz., kulin.; Sprawdzian był dla mnie jak kaszka z mlekiem.
zrzucić z siebie brzemię
‘uwolnić się od czegoś trudnego, przykrego, uciążliwego, wyjść z trudnej sytuacji; odzyskać wolność’; zwrot (por. nieść, dźwigać brzemię ); Wiele narodów Afryki zrzuciło z siebie brzemię niewolnictwa. – Internet.
sekundować komuś
pomagać, towarzyszyć komuś, wspierać kogoś’; zwrot, zwycz.; Tomek Wilkowski będzie nam dzielnie sekundował (…).
od czasu do czasu
‘co pewien czas, niekiedy, nie zawsze’; wyr. określ.; Jeśli na przykład trafi do moich rąk dobra książka lub ciekawe pismo, mogę i trzy dni leżeć na brzuchu pogrążona w czytaniu, nie jedząc (od czasu do czasu wystarczy mi byle co przełknąć i popić), nie sprzątając.
mieć czyste ręce
‘być uczciwym, nie dopuścić się przestępstwa, oszustwa’; zwrot, bibl. (Ps 26, 6: „Umywam moje ręce na znak niewinności (…)”; Ps 18, 21: „Pan nagradza moją sprawiedliwość, odpłaca mi według czystości rąk moich.”); (…) chodziło o to, by ten pierwszy mógł, również cudzoziemcom zaprezentować tego drugiego jako swego ukochanego przyjaciela, człowieka o czystych rękach i szlachetnych intencjach (…). – W. Łysiak
pokusić się o coś
‘ośmielić się, odważyć sięgnąć po coś, usiłować zrobić coś’; zwrot; Gdyby ster władzy objął ktoś spoza rodziny, mógłby pokusić się o ustępstwa wobec USA. – „Ozon”.
serce komuś pęknie/pęka
‘kogoś przejmuje uczucie żalu, tęsknoty’; zwrot; Nawet kiedy znaleźli się poza zasięgiem mego głosu, krzyczałem jeszcze i wymachiwałem rękami, a gdy oddalili się ostatecznie – myślałem, że mi serce pęknie.
czuć/odczuwać niedosyt (czegoś)
‘odczuwać brak czegoś; być nienasyconym, niezaspokojonym’; zwrot (tylko w połączeniu z rzecz. abstrakcyjnymi); Nie byłabym sobą, gdybym jednak nie powiedziała, że czuję niedosyt.
Sucho
potrzebny jak dziura w moście
‘zupełnie niepotrzebny, zbędny, nieprzydatny’; wyr. określ. powstałe z obserwacji świata; Za chwilę jest sprawdzian z gramatyki. Jest potrzebny jak dziura w moście, nie zdążyłem się dobrze przygotować.
zapomnieć o całym/bożym świecie
‘być kimś, czymś tak pochłoniętym, zafascynowanym, że zapomnieć o wszystkim; koncentrować się tylko na kimś, na czymś’; zwrot; Tak byłyśmy pochłonięte rozmową, że zapomniałyśmy o całym świecie.
trąba jerychońska
‘silny, głośny, donośny dźwięk’; wyr. rzecz., bibl. (Wyrażenie jest nawiązaniem do bibl. opowieści o zdobyciu miasta Jerycha. Gdy siódmego dnia oblężenia siedmiu kapłanów trąbami zatrąbiło siedem razy a lud krzyczał, mury Jerycha upadły. Joz 6, 20: „Lud wzniósł okrzyk wojenny i zagrano na trąbach. Skoro tylko lud usłyszał dźwięk trąb, wzniósł gromki okrzyk wojenny i mury rozpadły się na miejscu (…).”).
Cesarz
‘dać każdemu to, co mu się należy, co jest mu przypisane’; fraza, bibl. (W przekł. J. Wujka m.in. Mt 22, 21: „ Oddajcie tedy, co jest cesarskiego, cesarzowi, a co jest bożego Bogu. ”) Słowa Jezusa skierowane do faryzeuszy, którzy podstępnie spytali go, czy należy płacić podatek Cezarowi. Fraza często używana w sporach o relację państwo–kościół.); Oddaję cesarzowi, co cesarskie – powiedział sędzia Hiernaux, wydając wyrok w sprawie, jaką wytoczył Acquaviva. – „Nowy Dzień”; Bogu co boskie,...
świerzbi kogoś język
‘ktoś odczuwa ogromną ochotę do ujawnienia sekretu, do powiedzenia czegoś niekoniecznie potrzebnego i właściwego’; zwrot; Kinga patrzyła wymownym wzrokiem. Widać było, że aż świerzbi ją język, żeby powiedzieć to, czego dowiedziała się wczoraj od Marty w wielkiej dyskrecji. – TVP 2.
dopiec do żywego
‘mocno komuś dokuczyć, sprawić dużą przykrość’; zwrot, tortury – w średniowieczu, aby wydobyć od podejrzanego zeznania „dopiekano” go różnymi narzędziami; Jęz.
dostać się/wysyłać kogoś do czubków
‘iść, wysyłać kogoś do szpitala psychiatrycznego’; zwrot; czubkami nazywani byli bonifratrzy, zakon reguły braci miłosiernych, którzy opiekowali się chorymi, zwłaszcza umysłowo; Wyzywał ją, starał się wysłać do czubków, żeby móc związać się z inną kobietą. – Internet.
brać/wziąć kogoś na języki
‘plotkować, oczerniać, obmawiać kogoś’; zwrot; On nie lubi, jak się go bierze na języki. – Radio Zet.
biały jak śnieg
puścić kogoś kantem
‘zerwać z kimś kontakt, małżeństwo, narzeczeństwo, odejść od kogoś; oszukać, wykiwać’; zwrot, gw. warszaw.; Półanalfabetka puściła go kantem. – za J. Liberkiem.
pierwsza dama
‘żona prezydenta, kobieta mająca najwyższą pozycję w państwie,w jakiejś społeczności’; wyr. rzecz., polit.; Na stronach internetowych kancelarii premiera pojawił się link (…), dzięki któremu podatnik może dowiedzieć się, na co pierwsza (i ostatnia) dama polskiego rządu wydaje jego pieniądze. – „Wprost”.
Pielesze
‘dom rodzinny, ognisko domowe, zacisze domowe’; wyr.rzecz., przyr., stp. pielesz ‘jaskinia, legowisko dzikiego zwierza’; Obecnie 90 proc. skazanych domowych bandytów odbywa karę w domowych pieleszach (…).
iść po trupach (do celu)
‘postępować bezwzględnie, starać się osiągnąć cel za wszelką cenę’; zwrot, filoz. Nawiązanie do powiedzenia: cel uświęca środki , znanego m.in. z „Księcia” N. Machiavellego; Z tego, co piszesz, wnioskuję, że nie chcesz tego chłopaka zdobyć za wszelką cenę, idąc po trupach . – „Victor G”; (...) l udzie są straszni/po trupach idą/wiadomo stado/moja droga (...) – T. Różewicz.
załamać/załamywać ręce
‘być zrezygnowanym, bezradnym, zniechęconym czymś, rozpaczać, ubolewać nad czymś’; zwrot, gest; Przestańmy więc się dziwić, w ślad za mediami załamywać ręce i narzekać, że rozmowy koalicyjne nie idą (…).; siedzą na kamieniu/załamują ręce/pod chmurnym/niskim/niebem/czaszki – Z. Herbert.
człowiek czynu
‘ktoś aktywny, przedsiębiorczy’; wyr. rzecz.; Nie siedział i nie czekał z założonymi rękami, był człowiekiem czynu, dlatego szybko przystąpił do działania. – „Fakt”.
wpuścić/wpuszczać kogoś w maliny
święta prawda
‘bezsprzeczna, niewątpliwa prawda; to, co rzeczywiście było, jest’;wyr. rzecz.; (Święta prawda – tak powiesz, jeśli chcesz potwierdzić, że ktoś mówi prawdę. – „Victor J”); (…) dane o tym, co się wydarzyło przed rokiem, różnią się o połowę od tego, co do tej pory przyjmowano za świętą prawdę. – „Polityka”.
dobić targu
wyciągnąć rękę/uczynić krok do zgody
‘zrobić coś w celu pogodzenia się z kimś, okazać chęć pogodzenia’; zwrot; W tej sytuacji pierwsza musisz wyciągnąć rękę do zgody. – „Victor J”.
wyrzucić kogoś na zbity łeb/pysk
‘obejść się z kimś brutalnie, wyrzucić kogoś skądś gwałtownie i zdecydowanie’; zwrot; Pasja mnie (jaka?) szewska chwyta/i wyrzucam gościa na łeb (na jaki?) na zbity./Taki był koniec wizyty. – A.M. Swinarski.
wojna nerwów
‘bardzo stresująca sytuacja, w której ludzie toczą jakieś spory, rywalizują ze sobą, prowadzą wobec siebie jakąś grę, są narażeni na wzajemne ataki’; wyr. rzecz., milit.; Miałam dosyć tej ciągłej wojny nerwów, musiałam od tego odpocząć . – Internet; Między Ministrem Sprawiedliwości i Pałacem Prezydenckim rozpoczęła się wojna nerwów i gra na czas .
martwe dusze
‘osoby, których nazwiska są fikcyjnie wpisane do dokumentów, na listy, spisy w celu uzyskania jakichś korzyści materialnych’; wyr. rzecz., liter. – tyt. satyrycznej powieści N. Gogola;
tani populizm
‘głoszenie, lansowanie czegoś za pomocą haseł łatwo trafiających do przekonania ludzi, sloganów chwytliwych, zgodnych z oczekiwaniami większości w celu zyskania poparcia społeczeństwa i osiągnięcia przez to określonych wpływów, władzy’; wyr. rzecz., public., zapoż. z łac. populus ‘lud’; Akcja Faktu nie miała nic wspólnego z polowaniem na sensację, czy – tym bardziej – tanim populizmem. – „Fakt”.
spartańskie wychowanie
‘surowe, proste wychowanie’; wyr. rzecz., hist. starożyt. (por. spartańskie warunki ).
postawić na dobrego konia
‘nie zawieść się na kimś, na kogo się liczyło, darzyć kogoś zaufaniem, wierzyć w kogoś’; zwrot, wyścigi konne; Postawiłaś na dobrego konia. – TVP 2.
wpakować się/wpędzić się w kabałę
‘wpakować się w kłopoty, w tarapaty, w intrygę’; zwrot; kult. duch.; pierw. kabała ‘mistyczna doktryna żydowska’, później zaczęła oznaczać wróżenie z kart, z ręki; wyraz występuje w różnych jęz. i oznacza też intrygi, knowania, machinacje; w ros. ‘niewolnicza zależność od dłużnika’; Prześladuje mnie myśl, że wpakowałem się w kabałę nie na nasze głowy.
głupi jak but (z lewej nogi)
czeski film
niejasna, niezrozumiała sytuacja, nikt niczego nie rozumie’; wyr. rzecz.; (…) na oznaczenie sytuacji niezrozumiałych w potocznym języku używa się zwrotu „czeski film”. – „Polityka”.
mieć łzy w oczach
‘być wzruszonym, zaczynać płakać’; zwrot; Nic dziwnego, że kiedy Jan Paweł II umarł, wielu Izraelczyków miało łzy w oczach. – „Wprost”.
mieć pod górkę
‘natrafiać na trudności, borykać się z przeszkodami’; zwrot, przyr.; Niektórzy głosują, choć mają pod górkę. – TVP 1.
podskakiwać ze szczęścia
‘być bardzo szczęśliwym, uzewnętrzniać zachowaniem swoją bezgraniczną radość’; zwrot; Odkładam słuchawkę, a Tosia podskakuje ze szczęścia do góry. – K. Grochola.