coś zostało ukartowane
coś zostało zaplanowane, obmyślone, ułożone z góry, coś nie było przypadkowe’; zwrot, karty; Może katastrofa została ukartowana przez przestępcę pragnącego ujść sprawiedliwości.
święta krowa
‘osoba nietykalna, nieraz bezkarna, wobec której nie wolno wystąpić z krytyką ani innymi sankcjami, komu się na zbyt wiele pozwala’; wyr. rzecz., relig. hind.; o bydle domowym w Indiach, którego hinduizm nie pozwala zabijać ani spożywać; Minister zapowiedział, że nie ma świętych krów . – GW; (…) w eseju „Brązownicy” upublicznił alkowiane sekrety świętej krowy narodowej (…). – W. Łysiak.
strzępić sobie język
‘mówić, dużo i niepotrzebnie, bezskutecznie coś tłumaczyć’; zwrot.
za psie pieniądze/za psi pieniądz
płakać nad rozlanym mlekiem
‘niepotrzebnie ubolewać, rozżalać się nad czymś, co już przeminęło, co nie jest tego godne, bo to niczego już nie zmieni’; zwrot.
żyć z dnia na dzień
‘żyć beztrosko, nie myśląc o przyszłości, nie martwić się niczym’; zwrot; Zastanawiałam się, jak długo można tak żyć z dnia na dzień, nie troszcząc się o pracę, naukę, o nic. – Internet.
wziąć coś na swoje barki
‘podjąć się wykonania czegoś, czuwać nad czymś’; zwrot (por. dźwigać coś na swoich barkach ).
kryć/chować coś pod korcem
‘ukrywać coś, zataić, trzymać w tajemnicy’; zwrot, bibl. (Mt 5, 15: „Nie zapala się też światła i nie stawia pod korcem, ale na świeczniku, aby świeciło wszystkim, którzy są w domu.”); Internet
Cień
‘bać się wszystkiego, być zalęknionym, zastraszonym, przesadnie ostrożnym’; zwrot;
coś wychodzi/wyłazi komuś bokiem
‘ktoś komuś dokuczył, ktoś ma dość czegoś, ma kłopoty, coś komuś dokucza, męczy go’; zwrot; Niejednej bokiem wyszły grzechy–/ Za karę ma pociechy. – J. Sztaudynger.
ma się coś do czegoś jak piernik do wiatraka
‘coś nie ma z czymś żadnego związku’; zwrot. Nie wiadomo, dlaczego zestawiono akurat piernik i wiatrak, a nie inne rzeczy niemające ze sobą związku. Może jakąś rolę odegrało dalekie pokrewieństwo: młyn – wiatrak – mąka – piernik, a może tylko podobieństwo brzmieniowe – sekwencja głosek podobnych lub identycznych artykulacyjnie.; Co ma piernik do wiatraka? (tyt.) – Internet;
porywać się/porwać się/rzucać się/rzucić się z motyką na słońce
‘podejmować się zadań niemożliwych do wykonania, chcieć dokonać rzeczy niemożliwych’; zwrot;
kaszka z mlekiem
‘coś bardzo łatwego’; wyr. rzecz., kulin.; Sprawdzian był dla mnie jak kaszka z mlekiem.
czuć się jak zbity pies
‘czuć się sponiewieranym, czuć się bardzo źle, fatalnie pod względem psychicznym’; zwrot, przyr.; Po tej akcji pokornie przyjmował krytykę, bo czuł się jak zbity pies, który nie ma już sił się bronić. – „Victor G”; Jej zachowanie spowodowało, że czułem się jak zbity pies. – Radio Zet.
zrzucić z siebie brzemię
‘uwolnić się od czegoś trudnego, przykrego, uciążliwego, wyjść z trudnej sytuacji; odzyskać wolność’; zwrot (por. nieść, dźwigać brzemię ); Wiele narodów Afryki zrzuciło z siebie brzemię niewolnictwa. – Internet.
mieć nerwy jak postronki
‘mieć mocne nerwy; być spokojnym, opanowanym; także żyć w stanie napięcia nerwowego’; zwrot; Toteż nie wyjeżdżał czasem i przez cały rok, co tym sobie można jako tako wytłumaczyć, że drzewiej ludzie mieli nerwy jak postronki.
coś komuś świta (w głowie)
‘ktoś zaczyna coś rozumieć, domyślać się czegoś’; zwrot., przyr.
płacz i zgrzytanie zębów
‘ciężka sytuacja, wielkie zmartwienie, kłopot’; wyr. rzecz.,bibl. (To ewang. określenie mąk piekielnych, np. Mt 8, 12: „A synowie królestwa zostaną wyrzuceni na zewnątrz – w ciemność; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.”;Mt 13, 41-42: „Syn człowieczy pośle aniołów swoich: ci zbiorą z jego królestwa wszystkie zgorszenia oraz tych, którzy dopuszczają się nieprawości, i wrzucą ich w piec rozpalony; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.”); J. Miodek,
sekundować komuś
pomagać, towarzyszyć komuś, wspierać kogoś’; zwrot, zwycz.; Tomek Wilkowski będzie nam dzielnie sekundował (…).
od czasu do czasu
‘co pewien czas, niekiedy, nie zawsze’; wyr. określ.; Jeśli na przykład trafi do moich rąk dobra książka lub ciekawe pismo, mogę i trzy dni leżeć na brzuchu pogrążona w czytaniu, nie jedząc (od czasu do czasu wystarczy mi byle co przełknąć i popić), nie sprzątając.
pokusić się o coś
‘ośmielić się, odważyć sięgnąć po coś, usiłować zrobić coś’; zwrot; Gdyby ster władzy objął ktoś spoza rodziny, mógłby pokusić się o ustępstwa wobec USA. – „Ozon”.
czuć/odczuwać niedosyt (czegoś)
‘odczuwać brak czegoś; być nienasyconym, niezaspokojonym’; zwrot (tylko w połączeniu z rzecz. abstrakcyjnymi); Nie byłabym sobą, gdybym jednak nie powiedziała, że czuję niedosyt.
na dobre i na złe
‘na zawsze, na wszystkie sytuacje życiowe, losowe, w dobrych i złych chwilach’, wyr. określ.; Kraju mój dziwny – kraju mój dziki/Na złe i dobre jednak z tobą będę. – A. Ziemianin; też tyt. telewizyjnego serialu. – TVP 2.
Sucho
wsadzić/wetknąć/włożyć kij w mrowisko
‘wywołać zamieszanie, awanturę’; zwrot, przyr.; Władze Poznania swoją decyzją wsadziły kij w mrowisko, wywołały silne reakcje różnych środowisk. – „Głos Wielkopolski”.
potrzebny jak dziura w moście
‘zupełnie niepotrzebny, zbędny, nieprzydatny’; wyr. określ. powstałe z obserwacji świata; Za chwilę jest sprawdzian z gramatyki. Jest potrzebny jak dziura w moście, nie zdążyłem się dobrze przygotować.
tuba propagandowa
‘nośnik propagandy, środek szerzenia niekoniecznie prawdziwych informacji, idei, poglądów, haseł mających na celu pozyskanie kogoś dla jakiejś idei lub akcji’; wyr. rzecz., polit.; W latach 70. i 80. stanowił najważniejszą tubę propagandową reżimu komunistycznego (…). – „Angora”.
mieć czyste ręce
‘być uczciwym, nie dopuścić się przestępstwa, oszustwa’; zwrot, bibl. (Ps 26, 6: „Umywam moje ręce na znak niewinności (…)”; Ps 18, 21: „Pan nagradza moją sprawiedliwość, odpłaca mi według czystości rąk moich.”); (…) chodziło o to, by ten pierwszy mógł, również cudzoziemcom zaprezentować tego drugiego jako swego ukochanego przyjaciela, człowieka o czystych rękach i szlachetnych intencjach (…). – W. Łysiak
zapomnieć o całym/bożym świecie
‘być kimś, czymś tak pochłoniętym, zafascynowanym, że zapomnieć o wszystkim; koncentrować się tylko na kimś, na czymś’; zwrot; Tak byłyśmy pochłonięte rozmową, że zapomniałyśmy o całym świecie.
Cesarz
‘dać każdemu to, co mu się należy, co jest mu przypisane’; fraza, bibl. (W przekł. J. Wujka m.in. Mt 22, 21: „ Oddajcie tedy, co jest cesarskiego, cesarzowi, a co jest bożego Bogu. ”) Słowa Jezusa skierowane do faryzeuszy, którzy podstępnie spytali go, czy należy płacić podatek Cezarowi. Fraza często używana w sporach o relację państwo–kościół.); Oddaję cesarzowi, co cesarskie – powiedział sędzia Hiernaux, wydając wyrok w sprawie, jaką wytoczył Acquaviva. – „Nowy Dzień”; Bogu co boskie,...
dopiec do żywego
‘mocno komuś dokuczyć, sprawić dużą przykrość’; zwrot, tortury – w średniowieczu, aby wydobyć od podejrzanego zeznania „dopiekano” go różnymi narzędziami; Jęz.
świerzbi kogoś język
‘ktoś odczuwa ogromną ochotę do ujawnienia sekretu, do powiedzenia czegoś niekoniecznie potrzebnego i właściwego’; zwrot; Kinga patrzyła wymownym wzrokiem. Widać było, że aż świerzbi ją język, żeby powiedzieć to, czego dowiedziała się wczoraj od Marty w wielkiej dyskrecji. – TVP 2.
ciosać komuś kołki na głowie
‘uparcie nakłaniać kogoś do zrobienia czegoś, zadręczać kogoś żądaniami’; zwrot; kołek ‘pal, kół’; I wytrząsa się Krysia nad Leszkiem, kołki mu na głowie ciosa, nie myśl ty sobie, woła, że jakiegoś jeszcze bachora ja ci urodzę (…). – S. Bąba.
dostać się/wysyłać kogoś do czubków
‘iść, wysyłać kogoś do szpitala psychiatrycznego’; zwrot; czubkami nazywani byli bonifratrzy, zakon reguły braci miłosiernych, którzy opiekowali się chorymi, zwłaszcza umysłowo; Wyzywał ją, starał się wysłać do czubków, żeby móc związać się z inną kobietą. – Internet.
trąba jerychońska
‘silny, głośny, donośny dźwięk’; wyr. rzecz., bibl. (Wyrażenie jest nawiązaniem do bibl. opowieści o zdobyciu miasta Jerycha. Gdy siódmego dnia oblężenia siedmiu kapłanów trąbami zatrąbiło siedem razy a lud krzyczał, mury Jerycha upadły. Joz 6, 20: „Lud wzniósł okrzyk wojenny i zagrano na trąbach. Skoro tylko lud usłyszał dźwięk trąb, wzniósł gromki okrzyk wojenny i mury rozpadły się na miejscu (…).”).
biały jak śnieg
puścić kogoś kantem
‘zerwać z kimś kontakt, małżeństwo, narzeczeństwo, odejść od kogoś; oszukać, wykiwać’; zwrot, gw. warszaw.; Półanalfabetka puściła go kantem. – za J. Liberkiem.
pierwsza dama
‘żona prezydenta, kobieta mająca najwyższą pozycję w państwie,w jakiejś społeczności’; wyr. rzecz., polit.; Na stronach internetowych kancelarii premiera pojawił się link (…), dzięki któremu podatnik może dowiedzieć się, na co pierwsza (i ostatnia) dama polskiego rządu wydaje jego pieniądze. – „Wprost”.
Pielesze
‘dom rodzinny, ognisko domowe, zacisze domowe’; wyr.rzecz., przyr., stp. pielesz ‘jaskinia, legowisko dzikiego zwierza’; Obecnie 90 proc. skazanych domowych bandytów odbywa karę w domowych pieleszach (…).
wpuścić/wpuszczać kogoś w maliny
załamać/załamywać ręce
‘być zrezygnowanym, bezradnym, zniechęconym czymś, rozpaczać, ubolewać nad czymś’; zwrot, gest; Przestańmy więc się dziwić, w ślad za mediami załamywać ręce i narzekać, że rozmowy koalicyjne nie idą (…).; siedzą na kamieniu/załamują ręce/pod chmurnym/niskim/niebem/czaszki – Z. Herbert.
dobić targu
wyciągnąć rękę/uczynić krok do zgody
‘zrobić coś w celu pogodzenia się z kimś, okazać chęć pogodzenia’; zwrot; W tej sytuacji pierwsza musisz wyciągnąć rękę do zgody. – „Victor J”.
wyrzucić kogoś na zbity łeb/pysk
‘obejść się z kimś brutalnie, wyrzucić kogoś skądś gwałtownie i zdecydowanie’; zwrot; Pasja mnie (jaka?) szewska chwyta/i wyrzucam gościa na łeb (na jaki?) na zbity./Taki był koniec wizyty. – A.M. Swinarski.
święta prawda
‘bezsprzeczna, niewątpliwa prawda; to, co rzeczywiście było, jest’;wyr. rzecz.; (Święta prawda – tak powiesz, jeśli chcesz potwierdzić, że ktoś mówi prawdę. – „Victor J”); (…) dane o tym, co się wydarzyło przed rokiem, różnią się o połowę od tego, co do tej pory przyjmowano za świętą prawdę. – „Polityka”.
tani populizm
‘głoszenie, lansowanie czegoś za pomocą haseł łatwo trafiających do przekonania ludzi, sloganów chwytliwych, zgodnych z oczekiwaniami większości w celu zyskania poparcia społeczeństwa i osiągnięcia przez to określonych wpływów, władzy’; wyr. rzecz., public., zapoż. z łac. populus ‘lud’; Akcja Faktu nie miała nic wspólnego z polowaniem na sensację, czy – tym bardziej – tanim populizmem. – „Fakt”.
głupi jak but (z lewej nogi)
czeski film
niejasna, niezrozumiała sytuacja, nikt niczego nie rozumie’; wyr. rzecz.; (…) na oznaczenie sytuacji niezrozumiałych w potocznym języku używa się zwrotu „czeski film”. – „Polityka”.
mieć łzy w oczach
‘być wzruszonym, zaczynać płakać’; zwrot; Nic dziwnego, że kiedy Jan Paweł II umarł, wielu Izraelczyków miało łzy w oczach. – „Wprost”.
podskakiwać ze szczęścia
‘być bardzo szczęśliwym, uzewnętrzniać zachowaniem swoją bezgraniczną radość’; zwrot; Odkładam słuchawkę, a Tosia podskakuje ze szczęścia do góry. – K. Grochola.