Opresja
‘uratować się z trudnej sytuacji, wyjść obronną ręką z kłopotów’; zwrot, opresja zapoż. z łac. lub franc.; Ostatnio w tym roku – na zapalenie płuc, ale dzielnie, dzięki troskliwej opiece dzieci, wyszła z opresji. – „Nowy Dzień”.
poczucie własnej wartości
‘przekonanie o wartości, ważności swojej osoby’; wyr. rzecz.; Nabrałam odwagi i pewności siebie, wzrosło moje poczucie własnej wartości . – „Cogito”.
nie wylewać za kołnierz
‘pić alkohol bardzo często i w dużych ilościach’; zwrot, stp. zabawy (por. nie w kij dmuchał ); (…) p iliśmy kawę w tych samych kawiarniach, wódkę w tych samych restauracjach, nie wylewaliśmy za kołnierz. – S. Bąba.
dobry żart tynfa wart
‘dobry dowcip jest bardzo cenny’; fraza, przysł.; tynf ‘dawna srebrno-miedziana moneta polska wartości 18 gr, będąca w obiegu XVII-2.poł. XVIII w.’ Od nazwiska A. Tymfa – mincarza polskiego żyjącego za panowania Jana Kazimierza; Nie od dziś wiadomo, że dobry żart tynfa wart.
Feniks
pędzić/lecieć jak na skrzydłach
‘biec szybko, lekko i bez wysiłku, z uczuciem szczęścia, radości’; zwrot; Internet.
świetlana przyszłość
‘pomyślna przyszłość, obiecująca perspektywa’; wyr. rzecz.; Oto zachowałam się jak niedojrzała, nieodpowiedzialna kretynka, niszcząc świetlaną przyszłość. – K. Grochola.
stawać/wchodzić/wstępować w szranki
‘uczestniczyć w rywalizacji, współzawodnictwie, stawać do walki’; zwrot, rycer. Turnieje rycerskie odbywały się na ogrodzonym placu zwanym szrankami ; Podczas tego mitingu w szranki stanęli zawodnicy z Poznania i Wrocławia. – „Gazeta Poznańska”.
tere-fere (kuku)!
‘wykrzyknienie podkreślające czyjeś kłamstwo, głupstwo, mówienie bredni’; fraza w literaturze utrwalona przez W. Syrokomlę. Powiedzenie przyszło do nas z Węgier, prawdopodobnie za czasów Stefana Batorego, gdzie funkcjonowało w tym samym znaczeniu ‘mówienie bzdur, nonsensów’. Natomiast z formą „Tere-fere kuku, strzela baba z łuku” łączony jest kawał zrobiony przez studenta w teatrze polskim w Kijowie, gdzie tęgą aktorkę ubraną w strój Diany i wyposażoną w łuk i strzały ustawiono na scenie. Na...
postawić/stawiać kogoś pod pręgierzem
‘obwinić, oskarżyć kogoś publicznie,oddać pod sąd opinii publicznej’; zwrot, stp. kary, pręgierz ‘w średniowiecznych miastach: słup na rynku, przy którym wystawiano na widok publiczny przestępców i wymierzano im chłostę’; Jęz.
żyć z ołówkiem w ręku
‘żyć, gospodarować bardzo oszczędnie, liczyć każdy wydawany grosz, skrupulatnie planować wszystkie wydatki’; zwrot.
martwe dusze
‘osoby, których nazwiska są fikcyjnie wpisane do dokumentów, na listy, spisy w celu uzyskania jakichś korzyści materialnych’; wyr. rzecz., liter. – tyt. satyrycznej powieści N. Gogola;
Sodoma i Gomora
‘wielkie zamieszanie, chaos; siedlisko rozpusty, występku, grzechu i niemoralności’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 18, 24-25: „A wtedy Pan spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia od Pana z nieba.” Bóg spalił miasta za grzech zwane później sodomskimi); Stawiają czoła opiniotwórczej potędze imperium Zła, niczym sprawiedliwi w Sodomie i Gomorze. – W. Łysiak.
gruchać jak dwa gołąbki
‘czule rozmawiać ze sobą, okazując miłość, sympatię; czulić się do siebie’; zwrot, przyr.; Wiadomo, że po jakimś czasie Marta i Jacek znajdą sobie przytulny kącik i zaczną gruchać jak dwa gołąbki. – „Victor G”.
wsadzić/wetknąć/włożyć kij w mrowisko
‘wywołać zamieszanie, awanturę’; zwrot, przyr.; Władze Poznania swoją decyzją wsadziły kij w mrowisko, wywołały silne reakcje różnych środowisk. – „Głos Wielkopolski”.
nie tracić rezonu
‘nie tracić pewności siebie’; zwrot; rezon zapoż. z franc.,dawn. ‘rozsądek, rozum, pewność siebie’; Co więcej, wydaje się być zmęczony tym remontem, czasem przerażony, czasem zniechęcony, ale nie traci rezonu. – „Angora”.
przelewać z pustego w próżne
‘podejmować działania bezsensowne,niemające żadnego znaczenia, zajmować się jednym i tym samym’; ‘mówić dużo i bez sensu’; zwrot; To, co się dzieje, wygląda jak przelewanie z pustego w próżne .– TVN 24.
być oazą spokoju
‘być osobą zawsze spokojną i opanowaną w każdej sytuacji’; zwrot, przyr.; Jesteś bardzo spokojny – ale to wcale nie znaczy, że nudny! Kiedy inni biegają zdenerwowani, Ty jesteś oazą spokoju. – „Victor J”; Bodek – anglista, oaza spokoju, ma anielską cierpliwość do dzieci. – „Nowy Dzień”.
od Adama i Ewy
‘od samego początku’; wyr. określ. (zwykle w połączeniu z czas.: wywodzić , wyjaśniać itp.), bibl. ( Adam i Ewa – pierwsi ludzie na Ziemi, stworzeni przez Boga, rodzice całej ludzkości; Rdz 1, 7; 2, 7; 2, 21-25);
marzenie ściętej głowy
‘marzenie o czymś nierealnym, nieosiągalnym’; wyr. rzecz.; „Likwidacja niedostatku” (…) i „pełne zaspokojenie potrzeb” są (…) marzeniami ściętej głowy na dominującym obszarze ziemskiego padołu (…). – W. Łysiak.
spartańskie wychowanie
‘surowe, proste wychowanie’; wyr. rzecz., hist. starożyt. (por. spartańskie warunki ).
gdzie diabeł mówi dobranoc
‘o miejscu oddalonym, opuszczonym, położonym na uboczu’; wyr. określ.; To było miejsce, gdzie diabeł mówi dobranoc.
mieć humory
‘mieć zmienne nastroje, zachowywać się kapryśnie; zwrot; Ktoś może mieć dość twoich humorów.
mieć święty spokój
‘nie musieć się niczym przejmować, nie mieć problemów, kłopotów, nie być w żaden sposób niepokojonym’; zwrot; Zrobiłam to, ponieważ nareszcie chciałam mieć święty spokój.
Kainowy
szlag kogoś trafił/trafia
‘ktoś rozgniewał się, ktoś wpada w gniew’; ‘ktoś umarł’; zwrot, zapoż. z niem.; Czterdziestolatkowie, gdy ich szlag trafił na krajowe instytuty (…), dawali nogę za granicę, gdzie robili świetne kariery. – „Polityka”.
być na fali
‘być popularnym, sławnym przez jakiś czas, żyć zgodnie z najnowszymi trendami mody, osiągać sukcesy’; zwrot; Dariusz S. pokazywał się w najmodniejszych klubach, otaczały go najpiękniejsze dziewczyny, odnosił sukcesy, był na fali.
złapać gumę
‘przebić oponę w samochodzie, motocyklu, rowerze’; zwrot, techn.; Jeździłem po takich wybojach, że złapałem gumę, przewróciłem się i wpadłem w kępę pokrzyw. – „Prodoks”.
przenosić góry
‘mieć przekonanie, wiarę, że wszystkiego można dokonać, wszystko może się udać’; zwrot, bibl. (por. wiara góry przenosi ); Rozpierająca ludzi nadpobudliwych energia sprawia, że wielu z nich – choć wydaje się im, że mogą przenosić góry – nie radzi sobie ze zwykłymi, codziennymi sprawami. – „Wprost”.
pociągnąć/ciągnąć kogoś za język
‘wypytywać kogoś, skłaniać do ujawnienia tajemnicy’; zwrot.
ciosać komuś kołki na głowie
‘uparcie nakłaniać kogoś do zrobienia czegoś, zadręczać kogoś żądaniami’; zwrot; kołek ‘pal, kół’; I wytrząsa się Krysia nad Leszkiem, kołki mu na głowie ciosa, nie myśl ty sobie, woła, że jakiegoś jeszcze bachora ja ci urodzę (…). – S. Bąba.
nolens volens
‘chcąc nie chcąc’; wyr. określ., zapoż. z łac.; Przefarbowani na socjalistów komuniści premiera polubili kapitalizm, i to raczej „volens” niż „nolens”. – W. Łysiak
ani widu, ani słychu
‘nic o czymś, o kimś nie wiadomo, brak jakichkolwiek informacji o czymś, o kimś, ktoś zaginął, coś przepadło bez wieści’; wyr. określ.
coś komuś świta (w głowie)
‘ktoś zaczyna coś rozumieć, domyślać się czegoś’; zwrot., przyr.
szata/koszula/suknia Dejaniry
‘coś, co sprawia wiele cierpień, bólu’; wyr. rzecz., mitol. Zatruta tunika, którą dał żonie Herkulesa, zraniony przez niego centaur, zapewniając, że dzięki niej zachowa miłość męża. Gdy Herakles zakochał się w Joli, Dejanira przesłała mu szatę. Kiedy heros założył ją, zmarł w strasznych męczarniach, ponieważ zatruta krew wżarła się w jego ciało’; wyr. rzecz.
Apetyt
wiara góry przenosi
‘pozytywne nastawienie, optymizm powodują, że człowiek czuje się silny, ma przekonanie, że może wszystko zrobić’; fraza, bibl. (Mt 17,20: „On zaś rzekł: «Z powodu małej wiary waszej. Bo zaprawdę powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarnko gorczycy, powiecie tej górze: „Przesuń się stąd tam!”, a przesunie się. I nic niemożliwego będzie dla was».”); P rzeczytajcie i uwierzcie, że człowiek może góry przenosić; (…) przysłowie mówi, że wiara góry przenosi (…). – „Newsweek”; Wiara...
pępek świata
‘osoba, rzecz uznawana za najważniejszą, znajdująca się w centrum zainteresowań’; wyr. rzecz., anatom.; Przyjmij Boga do serca i pamiętaj, że do ukochanych dzieci Pana Boga należą także inni, a ty nie jesteś pępkiem świata. – „Moje Miasto”.
wzrok bazyliszka
‘spojrzenie nieżyczliwe, pełne nienawiści, świdrujące’; wyr. rzecz.,liter. – Pliniusz, „Historia naturalna”. Bazyliszek zabijał ludzi, gdy tylko na nich spojrzał. Polski bazyliszek znajdował się w podziemiach Krzysztoforów, ludzie schodzący do piwnicy ginęli od jego wzroku. EP; Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek,/Utopił w Tadeuszu wzrok jak bazyliszek. – A. Mickiewicz, „Pan Tadeusz”.
kryć/chować coś pod korcem
‘ukrywać coś, zataić, trzymać w tajemnicy’; zwrot, bibl. (Mt 5, 15: „Nie zapala się też światła i nie stawia pod korcem, ale na świeczniku, aby świeciło wszystkim, którzy są w domu.”); Internet
świecić bakę
‘schlebiać, nadskakiwać, podlizywać się komuś’; zwrot, stp. baka, być może ukr. baky ‘oczy’;
zaklęty krąg
‘sytuacja, z której nie ma wyjścia, sytuacja patowa, bez możliwości rozwiązania; wyr. rzecz., ryt.; Jak wyjść z tego zaklętego kręgu? – „Ozon”.
czyjeś/czegoś/kogoś akcje idą w górę/w dół
‘ktoś staje się coraz ważniejszy,bardziej ceniony, popularny, znany’; zwrot, ekon. – cena papierów wartościowych gwałtownie wzrasta; Akcje tego słowa idą w górę. – „Wyczesany”.
płacz i zgrzytanie zębów
‘ciężka sytuacja, wielkie zmartwienie, kłopot’; wyr. rzecz.,bibl. (To ewang. określenie mąk piekielnych, np. Mt 8, 12: „A synowie królestwa zostaną wyrzuceni na zewnątrz – w ciemność; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.”;Mt 13, 41-42: „Syn człowieczy pośle aniołów swoich: ci zbiorą z jego królestwa wszystkie zgorszenia oraz tych, którzy dopuszczają się nieprawości, i wrzucą ich w piec rozpalony; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.”); J. Miodek,
do wyboru – do koloru
‘o czymś, czego jest bardzo dużo, w czym można przebierać i wybierać’; wyr. określ.; Wiele jest dzisiaj dróg honoru,/do wyboru – do koloru. – za J. Liberkiem.
strzępić sobie język
‘mówić, dużo i niepotrzebnie, bezskutecznie coś tłumaczyć’; zwrot.