mieć humory
‘mieć zmienne nastroje, zachowywać się kapryśnie; zwrot; Ktoś może mieć dość twoich humorów.
gdzie diabeł mówi dobranoc
‘o miejscu oddalonym, opuszczonym, położonym na uboczu’; wyr. określ.; To było miejsce, gdzie diabeł mówi dobranoc.
Kainowy
być na fali
‘być popularnym, sławnym przez jakiś czas, żyć zgodnie z najnowszymi trendami mody, osiągać sukcesy’; zwrot; Dariusz S. pokazywał się w najmodniejszych klubach, otaczały go najpiękniejsze dziewczyny, odnosił sukcesy, był na fali.
złapać gumę
‘przebić oponę w samochodzie, motocyklu, rowerze’; zwrot, techn.; Jeździłem po takich wybojach, że złapałem gumę, przewróciłem się i wpadłem w kępę pokrzyw. – „Prodoks”.
gardłowa sprawa
‘sprawa bardzo ważna, o poważnych skutkach dla kogoś’; wyr. rzecz., prawn. dawn. gardłowa sprawa ‘sprawa, w której karano śmiercią’.
przenosić góry
‘mieć przekonanie, wiarę, że wszystkiego można dokonać, wszystko może się udać’; zwrot, bibl. (por. wiara góry przenosi ); Rozpierająca ludzi nadpobudliwych energia sprawia, że wielu z nich – choć wydaje się im, że mogą przenosić góry – nie radzi sobie ze zwykłymi, codziennymi sprawami. – „Wprost”.
być oazą spokoju
‘być osobą zawsze spokojną i opanowaną w każdej sytuacji’; zwrot, przyr.; Jesteś bardzo spokojny – ale to wcale nie znaczy, że nudny! Kiedy inni biegają zdenerwowani, Ty jesteś oazą spokoju. – „Victor J”; Bodek – anglista, oaza spokoju, ma anielską cierpliwość do dzieci. – „Nowy Dzień”.
nolens volens
‘chcąc nie chcąc’; wyr. określ., zapoż. z łac.; Przefarbowani na socjalistów komuniści premiera polubili kapitalizm, i to raczej „volens” niż „nolens”. – W. Łysiak
mieć święty spokój
‘nie musieć się niczym przejmować, nie mieć problemów, kłopotów, nie być w żaden sposób niepokojonym’; zwrot; Zrobiłam to, ponieważ nareszcie chciałam mieć święty spokój.
pociągnąć/ciągnąć kogoś za język
‘wypytywać kogoś, skłaniać do ujawnienia tajemnicy’; zwrot.
szlag kogoś trafił/trafia
‘ktoś rozgniewał się, ktoś wpada w gniew’; ‘ktoś umarł’; zwrot, zapoż. z niem.; Czterdziestolatkowie, gdy ich szlag trafił na krajowe instytuty (…), dawali nogę za granicę, gdzie robili świetne kariery. – „Polityka”.
ani widu, ani słychu
‘nic o czymś, o kimś nie wiadomo, brak jakichkolwiek informacji o czymś, o kimś, ktoś zaginął, coś przepadło bez wieści’; wyr. określ.
Apetyt
świecić bakę
‘schlebiać, nadskakiwać, podlizywać się komuś’; zwrot, stp. baka, być może ukr. baky ‘oczy’;
zaklęty krąg
‘sytuacja, z której nie ma wyjścia, sytuacja patowa, bez możliwości rozwiązania; wyr. rzecz., ryt.; Jak wyjść z tego zaklętego kręgu? – „Ozon”.
pępek świata
‘osoba, rzecz uznawana za najważniejszą, znajdująca się w centrum zainteresowań’; wyr. rzecz., anatom.; Przyjmij Boga do serca i pamiętaj, że do ukochanych dzieci Pana Boga należą także inni, a ty nie jesteś pępkiem świata. – „Moje Miasto”.
czyjeś/czegoś/kogoś akcje idą w górę/w dół
‘ktoś staje się coraz ważniejszy,bardziej ceniony, popularny, znany’; zwrot, ekon. – cena papierów wartościowych gwałtownie wzrasta; Akcje tego słowa idą w górę. – „Wyczesany”.
głowa domu
‘ktoś, kto zarządza domem, jest w nim najważniejszy, autorytet’; wyr.rzecz.; Kobiety chodziły teraz na palcach, z ukosa spoglądając na chmurne oblicze głowy domu. – S. Dygasiński.
wiara góry przenosi
‘pozytywne nastawienie, optymizm powodują, że człowiek czuje się silny, ma przekonanie, że może wszystko zrobić’; fraza, bibl. (Mt 17,20: „On zaś rzekł: «Z powodu małej wiary waszej. Bo zaprawdę powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarnko gorczycy, powiecie tej górze: „Przesuń się stąd tam!”, a przesunie się. I nic niemożliwego będzie dla was».”); P rzeczytajcie i uwierzcie, że człowiek może góry przenosić; (…) przysłowie mówi, że wiara góry przenosi (…). – „Newsweek”; Wiara...
do wyboru – do koloru
‘o czymś, czego jest bardzo dużo, w czym można przebierać i wybierać’; wyr. określ.; Wiele jest dzisiaj dróg honoru,/do wyboru – do koloru. – za J. Liberkiem.
upaść na duchu
‘tracić nadzieję, że coś się polepszy, stracić wiarę we własne siły, w sens działania, załamać się psychicznie’; wyr. rzecz.; P rosiłam, żeby nie upadał na duchu, tylko zaczął działać, a na pewno wszystko się zmieni. – Internet.
szata/koszula/suknia Dejaniry
‘coś, co sprawia wiele cierpień, bólu’; wyr. rzecz., mitol. Zatruta tunika, którą dał żonie Herkulesa, zraniony przez niego centaur, zapewniając, że dzięki niej zachowa miłość męża. Gdy Herakles zakochał się w Joli, Dejanira przesłała mu szatę. Kiedy heros założył ją, zmarł w strasznych męczarniach, ponieważ zatruta krew wżarła się w jego ciało’; wyr. rzecz.
odsądzić/odsądzać kogoś od czci i wiary
‘oczernić kogoś, krytykować, aby pozbawić go dobrego imienia’; zwrot, prawn., stp. – ‘prawne pozbawienie czci wyrokiem sądowym’; Podobno bał się podzielić los Stalina, po śmierci zdradzonego i odsądzonego od czci i wiary przez najwierniejsze sługi. – „Ozon”.
wzrok bazyliszka
‘spojrzenie nieżyczliwe, pełne nienawiści, świdrujące’; wyr. rzecz.,liter. – Pliniusz, „Historia naturalna”. Bazyliszek zabijał ludzi, gdy tylko na nich spojrzał. Polski bazyliszek znajdował się w podziemiach Krzysztoforów, ludzie schodzący do piwnicy ginęli od jego wzroku. EP; Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek,/Utopił w Tadeuszu wzrok jak bazyliszek. – A. Mickiewicz, „Pan Tadeusz”.
Piedestał
‘wywyższyć, wywyższać kogoś’; zwrot; piedestał – przestarz. z franc. ‘postument, cokół, podstawa pomnika’, kult. mater.; O stawianiu górników na piedestał za Gierka pisały wszystkie gazety. – TVN.
z mieszanymi uczuciami
‘z obawą, lękiem, nie będąc pewnym, do końca przekonanym o czymś, bez entuzjazmu, z dystansem’; wyr. określ.
wodzić kogoś za nos
‘kierować, rządzić kimś; narzucać komuś swoją wolę, podporządkowywać kogoś sobie’; zwrot. Nawiązanie do wodzenia niedźwiedzia na rzemieniu za nos po jarmarkach i odpustach dla rozrywki; W Irlandii od połowy lat 80.do śmierci w roku 1994 wodził za nos wszystkich (…). – „Wprost”.
kamień obrazy
‘powód oburzenia, konfliktu, skandalu’; wyr. rzecz., bibl. (np. Iz 8, 14: „On będzie kamieniem obrazy i skałą potknięcia się dla obu domów Izraela.”).
upaść na głowę
‘zachowywać się nieracjonalnie, postąpić głupio, niemądrze’; zwrot; Co ty wygadujesz, chyba upadłeś na głowę. – Internet.
wsadzić/wetknąć/włożyć kij w mrowisko
‘wywołać zamieszanie, awanturę’; zwrot, przyr.; Władze Poznania swoją decyzją wsadziły kij w mrowisko, wywołały silne reakcje różnych środowisk. – „Głos Wielkopolski”.
z niejednego pieca jeść/jadać chleb
‘mieć duże doświadczenie życiowe, być obytym w świecie’; zwrot, kulin. Dawniej chleb wypiekano w specjalnych piecach chlebowych, które jeszcze dziś można spotkać w wielu regionach Polski; Łukasz to mężczyzna doświadczony, zjechał kawał świata, można rzec, że z niejednego pieca jadł chleb. – zasłyszane; Triumfująca „wolna miłość” (…) przerabiała (…) samice na kurtyzany, które z niejednego pieca chleb jadły (…). – W. Łysiak.
czuć do kogoś miętę
‘odczuwać do kogoś sympatię, pociąg; być kimś zainteresowanym’; zwrot, przyr.; Harry czuje do niej miętę i przeżywa swoją pierwszą, szczenięcą i naturalnie pełną magii miłość. – „Nowy Dzień”.
strzępić sobie język
‘mówić, dużo i niepotrzebnie, bezskutecznie coś tłumaczyć’; zwrot.
świecić przykładem
‘postępować wzorowo’; zwrot; Świeć przykładem (tyt.) – Internet.
kryć/chować coś pod korcem
‘ukrywać coś, zataić, trzymać w tajemnicy’; zwrot, bibl. (Mt 5, 15: „Nie zapala się też światła i nie stawia pod korcem, ale na świeczniku, aby świeciło wszystkim, którzy są w domu.”); Internet
gra warta świeczki
‘sprawa ważna, zasługująca na to, aby się nią zajmować, mogąca się opłacić’; wyr. rzecz.; Czy gra jednak była warta świeczki? Budajczakowie po długotrwałej batalii z urzędniczą machiną odczuwają raczej gorzką satysfakcję. – „Angora”.
płakać nad rozlanym mlekiem
‘niepotrzebnie ubolewać, rozżalać się nad czymś, co już przeminęło, co nie jest tego godne, bo to niczego już nie zmieni’; zwrot.
śrubować poziom
podwyższać poziom, podnosić poprzeczkę’; zwrot, techn.; Rodzice (…) myśleli, że ich syn po dostaniu się do elitarnego liceum słynącego ze śrubowania poziomu, jest po całych dniach zmęczony. – „Victor G”.
trzymać się czegoś kurczowo
‘nie chcieć ustąpić, trwać przy swoim stanowisku, racji itp.’; zwrot; Polscy urzędnicy trzymają się kurczowo tych dwóch słów: innowacyjność i spójność . – „Ozon”.
znaleźć się między młotem a kowadłem
‘znaleźć się w sytuacji, w której każde rozwiązanie jest równie niedobre, niebezpieczne’; wyr. określ., rzem.; Wdając się w ten romans, znalazł się między młotem a kowadłem i nie umiał z tego wybrnąć. – „Zwierciadło”.
bać się o własną dupę
‘bać się o siebie, o swoje sprawy’; zwrot, wulg.; Najpierw narozrabiał, a teraz boi się o własną dupę. – Internet.
coś zostało ukartowane
coś zostało zaplanowane, obmyślone, ułożone z góry, coś nie było przypadkowe’; zwrot, karty; Może katastrofa została ukartowana przez przestępcę pragnącego ujść sprawiedliwości.
coś komuś świta (w głowie)
‘ktoś zaczyna coś rozumieć, domyślać się czegoś’; zwrot., przyr.
za psie pieniądze/za psi pieniądz
podbić czyjeś serce
‘spodobać się komuś; zdobyć czyjąś sympatię, miłość’; zwrot; Niezwykła para podbija serca wszystkich zwiedzających. – „Angora”; Z tonu nauczycielki widać było, że ten chłopak podbił już jej serce.
święta krowa
‘osoba nietykalna, nieraz bezkarna, wobec której nie wolno wystąpić z krytyką ani innymi sankcjami, komu się na zbyt wiele pozwala’; wyr. rzecz., relig. hind.; o bydle domowym w Indiach, którego hinduizm nie pozwala zabijać ani spożywać; Minister zapowiedział, że nie ma świętych krów . – GW; (…) w eseju „Brązownicy” upublicznił alkowiane sekrety świętej krowy narodowej (…). – W. Łysiak.
żyć z dnia na dzień
‘żyć beztrosko, nie myśląc o przyszłości, nie martwić się niczym’; zwrot; Zastanawiałam się, jak długo można tak żyć z dnia na dzień, nie troszcząc się o pracę, naukę, o nic. – Internet.
płacz i zgrzytanie zębów
‘ciężka sytuacja, wielkie zmartwienie, kłopot’; wyr. rzecz.,bibl. (To ewang. określenie mąk piekielnych, np. Mt 8, 12: „A synowie królestwa zostaną wyrzuceni na zewnątrz – w ciemność; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.”;Mt 13, 41-42: „Syn człowieczy pośle aniołów swoich: ci zbiorą z jego królestwa wszystkie zgorszenia oraz tych, którzy dopuszczają się nieprawości, i wrzucą ich w piec rozpalony; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.”); J. Miodek,