żyć z ołówkiem w ręku
‘żyć, gospodarować bardzo oszczędnie, liczyć każdy wydawany grosz, skrupulatnie planować wszystkie wydatki’; zwrot.
stajnia/stajnie Augiasza
‘o miejscu zaniedbanym, w którym panuje nieład, brud, które należy uporządkować’; wyr. rzecz., mitol. Oczyszczenie stajni Augiasza, króla Elidy, było szóstą pracą Herkulesa. Te nigdy nie czyszczone stajnie miału porządkować w ciągu jednej doby; Ten znany polityk daje do zrozumienia, że należy oczyścić te stajnie Augiasza. – TV Puls; Nasz kandydat na prezydenta podjął się czyszczenia stajni Augiasza. – TV Trwam.
pędzić/lecieć jak na skrzydłach
‘biec szybko, lekko i bez wysiłku, z uczuciem szczęścia, radości’; zwrot; Internet.
pukać/stukać się w czoło
‘pukając się w czoło, dawać do zrozumienia, że czyjeś zachowanie, wypowiedź traktuje się z lekceważeniem; traktować kogoś jak niespełna rozumu, uważać coś za głupie, niedorzeczne, absurdalne’; zwrot, gesty; (…) wszyscy się trzęsą ze strachu i nikt już się w czoło nie puka. – W. Łysiak
przelewać z pustego w próżne
‘podejmować działania bezsensowne,niemające żadnego znaczenia, zajmować się jednym i tym samym’; ‘mówić dużo i bez sensu’; zwrot; To, co się dzieje, wygląda jak przelewanie z pustego w próżne .– TVN 24.
mieć humory
‘mieć zmienne nastroje, zachowywać się kapryśnie; zwrot; Ktoś może mieć dość twoich humorów.
mieć coś w małym/w jednym palcu
‘umieć, znać coś doskonale, świetnie się w czymś orientować’; zwrot; Basia twierdzi, że wszystko ma w małym palcu.; Mam w małym palcu wiedzę o środkach czystości. – „Nowy Dzień”.
gruchać jak dwa gołąbki
‘czule rozmawiać ze sobą, okazując miłość, sympatię; czulić się do siebie’; zwrot, przyr.; Wiadomo, że po jakimś czasie Marta i Jacek znajdą sobie przytulny kącik i zaczną gruchać jak dwa gołąbki. – „Victor G”.
Kainowy
marzenie ściętej głowy
‘marzenie o czymś nierealnym, nieosiągalnym’; wyr. rzecz.; „Likwidacja niedostatku” (…) i „pełne zaspokojenie potrzeb” są (…) marzeniami ściętej głowy na dominującym obszarze ziemskiego padołu (…). – W. Łysiak.
być na fali
‘być popularnym, sławnym przez jakiś czas, żyć zgodnie z najnowszymi trendami mody, osiągać sukcesy’; zwrot; Dariusz S. pokazywał się w najmodniejszych klubach, otaczały go najpiękniejsze dziewczyny, odnosił sukcesy, był na fali.
Sodoma i Gomora
‘wielkie zamieszanie, chaos; siedlisko rozpusty, występku, grzechu i niemoralności’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 18, 24-25: „A wtedy Pan spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia od Pana z nieba.” Bóg spalił miasta za grzech zwane później sodomskimi); Stawiają czoła opiniotwórczej potędze imperium Zła, niczym sprawiedliwi w Sodomie i Gomorze. – W. Łysiak.
złapać gumę
‘przebić oponę w samochodzie, motocyklu, rowerze’; zwrot, techn.; Jeździłem po takich wybojach, że złapałem gumę, przewróciłem się i wpadłem w kępę pokrzyw. – „Prodoks”.
gdzie diabeł mówi dobranoc
‘o miejscu oddalonym, opuszczonym, położonym na uboczu’; wyr. określ.; To było miejsce, gdzie diabeł mówi dobranoc.
rozumieć się bez słów
‘rozumieć się doskonale, wyczuwać nawzajem swoje myśli’; zwrot; Po prostu intrygowały nas inne sprawy, rozumiałyśmy się bez słów. – „Cogito”.
przenosić góry
‘mieć przekonanie, wiarę, że wszystkiego można dokonać, wszystko może się udać’; zwrot, bibl. (por. wiara góry przenosi ); Rozpierająca ludzi nadpobudliwych energia sprawia, że wielu z nich – choć wydaje się im, że mogą przenosić góry – nie radzi sobie ze zwykłymi, codziennymi sprawami. – „Wprost”.
nie święci garnki lepią
‘niepotrzebne jest wykształcenie, kwalifikacje, zdolności, aby czegoś dokonać’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu; Prawica udowodniła, że nie tylko święci garnki lepią . – TV Puls.
nolens volens
‘chcąc nie chcąc’; wyr. określ., zapoż. z łac.; Przefarbowani na socjalistów komuniści premiera polubili kapitalizm, i to raczej „volens” niż „nolens”. – W. Łysiak
pociągnąć/ciągnąć kogoś za język
‘wypytywać kogoś, skłaniać do ujawnienia tajemnicy’; zwrot.
mądry Polak po szkodzie
‘właściwie potrafimy ocenić swoje czyny dopiero po ich zajściu, z odpowiedniej perspektywy czasowej, nie umiemy przewidzieć wcześniej negatywnych skutków naszego postępowania’; fraza, przysł. „Mądry Polak po szkodzie”; (także w „Pieśni II, 5” J. Kochanowskiego: Nową przypowieść Polak sobie kupi,/Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi); (…) mądry Polak po szkodzie i to jeszcze po cudzej. – TVN.
czerwony jak burak
‘bardzo czerwony na twarzy, zarumieniony, zawstydzony’; wyr. określ., przyr.; J ak mi dziś o tym mówią, to jestem czerwona jak burak. Ale chyba zadowolona z siebie. – „Victor J”.
Apetyt
mieć święty spokój
‘nie musieć się niczym przejmować, nie mieć problemów, kłopotów, nie być w żaden sposób niepokojonym’; zwrot; Zrobiłam to, ponieważ nareszcie chciałam mieć święty spokój.
szlag kogoś trafił/trafia
‘ktoś rozgniewał się, ktoś wpada w gniew’; ‘ktoś umarł’; zwrot, zapoż. z niem.; Czterdziestolatkowie, gdy ich szlag trafił na krajowe instytuty (…), dawali nogę za granicę, gdzie robili świetne kariery. – „Polityka”.
ani widu, ani słychu
‘nic o czymś, o kimś nie wiadomo, brak jakichkolwiek informacji o czymś, o kimś, ktoś zaginął, coś przepadło bez wieści’; wyr. określ.
świecić bakę
‘schlebiać, nadskakiwać, podlizywać się komuś’; zwrot, stp. baka, być może ukr. baky ‘oczy’;
zaklęty krąg
‘sytuacja, z której nie ma wyjścia, sytuacja patowa, bez możliwości rozwiązania; wyr. rzecz., ryt.; Jak wyjść z tego zaklętego kręgu? – „Ozon”.
czyjeś/czegoś/kogoś akcje idą w górę/w dół
‘ktoś staje się coraz ważniejszy,bardziej ceniony, popularny, znany’; zwrot, ekon. – cena papierów wartościowych gwałtownie wzrasta; Akcje tego słowa idą w górę. – „Wyczesany”.
psi obowiązek
‘obowiązek (często niezbyt miły), który bezwzględnie trzeba spełnić, od którego nie można się wykręcić’; wyr. rzecz.; Mój psi obowiązek to nie pies, tylko zakupy. – „Victor J”.
być oazą spokoju
‘być osobą zawsze spokojną i opanowaną w każdej sytuacji’; zwrot, przyr.; Jesteś bardzo spokojny – ale to wcale nie znaczy, że nudny! Kiedy inni biegają zdenerwowani, Ty jesteś oazą spokoju. – „Victor J”; Bodek – anglista, oaza spokoju, ma anielską cierpliwość do dzieci. – „Nowy Dzień”.
do wyboru – do koloru
‘o czymś, czego jest bardzo dużo, w czym można przebierać i wybierać’; wyr. określ.; Wiele jest dzisiaj dróg honoru,/do wyboru – do koloru. – za J. Liberkiem.
pępek świata
‘osoba, rzecz uznawana za najważniejszą, znajdująca się w centrum zainteresowań’; wyr. rzecz., anatom.; Przyjmij Boga do serca i pamiętaj, że do ukochanych dzieci Pana Boga należą także inni, a ty nie jesteś pępkiem świata. – „Moje Miasto”.
odsądzić/odsądzać kogoś od czci i wiary
‘oczernić kogoś, krytykować, aby pozbawić go dobrego imienia’; zwrot, prawn., stp. – ‘prawne pozbawienie czci wyrokiem sądowym’; Podobno bał się podzielić los Stalina, po śmierci zdradzonego i odsądzonego od czci i wiary przez najwierniejsze sługi. – „Ozon”.
Piedestał
‘wywyższyć, wywyższać kogoś’; zwrot; piedestał – przestarz. z franc. ‘postument, cokół, podstawa pomnika’, kult. mater.; O stawianiu górników na piedestał za Gierka pisały wszystkie gazety. – TVN.
z mieszanymi uczuciami
‘z obawą, lękiem, nie będąc pewnym, do końca przekonanym o czymś, bez entuzjazmu, z dystansem’; wyr. określ.
upaść na głowę
‘zachowywać się nieracjonalnie, postąpić głupio, niemądrze’; zwrot; Co ty wygadujesz, chyba upadłeś na głowę. – Internet.
wiara góry przenosi
‘pozytywne nastawienie, optymizm powodują, że człowiek czuje się silny, ma przekonanie, że może wszystko zrobić’; fraza, bibl. (Mt 17,20: „On zaś rzekł: «Z powodu małej wiary waszej. Bo zaprawdę powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarnko gorczycy, powiecie tej górze: „Przesuń się stąd tam!”, a przesunie się. I nic niemożliwego będzie dla was».”); P rzeczytajcie i uwierzcie, że człowiek może góry przenosić; (…) przysłowie mówi, że wiara góry przenosi (…). – „Newsweek”; Wiara...
wodzić kogoś za nos
‘kierować, rządzić kimś; narzucać komuś swoją wolę, podporządkowywać kogoś sobie’; zwrot. Nawiązanie do wodzenia niedźwiedzia na rzemieniu za nos po jarmarkach i odpustach dla rozrywki; W Irlandii od połowy lat 80.do śmierci w roku 1994 wodził za nos wszystkich (…). – „Wprost”.
kamień obrazy
‘powód oburzenia, konfliktu, skandalu’; wyr. rzecz., bibl. (np. Iz 8, 14: „On będzie kamieniem obrazy i skałą potknięcia się dla obu domów Izraela.”).
wzrok bazyliszka
‘spojrzenie nieżyczliwe, pełne nienawiści, świdrujące’; wyr. rzecz.,liter. – Pliniusz, „Historia naturalna”. Bazyliszek zabijał ludzi, gdy tylko na nich spojrzał. Polski bazyliszek znajdował się w podziemiach Krzysztoforów, ludzie schodzący do piwnicy ginęli od jego wzroku. EP; Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek,/Utopił w Tadeuszu wzrok jak bazyliszek. – A. Mickiewicz, „Pan Tadeusz”.
śrubować poziom
podwyższać poziom, podnosić poprzeczkę’; zwrot, techn.; Rodzice (…) myśleli, że ich syn po dostaniu się do elitarnego liceum słynącego ze śrubowania poziomu, jest po całych dniach zmęczony. – „Victor G”.
trzymać się czegoś kurczowo
‘nie chcieć ustąpić, trwać przy swoim stanowisku, racji itp.’; zwrot; Polscy urzędnicy trzymają się kurczowo tych dwóch słów: innowacyjność i spójność . – „Ozon”.
czuć do kogoś miętę
‘odczuwać do kogoś sympatię, pociąg; być kimś zainteresowanym’; zwrot, przyr.; Harry czuje do niej miętę i przeżywa swoją pierwszą, szczenięcą i naturalnie pełną magii miłość. – „Nowy Dzień”.
szata/koszula/suknia Dejaniry
‘coś, co sprawia wiele cierpień, bólu’; wyr. rzecz., mitol. Zatruta tunika, którą dał żonie Herkulesa, zraniony przez niego centaur, zapewniając, że dzięki niej zachowa miłość męża. Gdy Herakles zakochał się w Joli, Dejanira przesłała mu szatę. Kiedy heros założył ją, zmarł w strasznych męczarniach, ponieważ zatruta krew wżarła się w jego ciało’; wyr. rzecz.
świecić przykładem
‘postępować wzorowo’; zwrot; Świeć przykładem (tyt.) – Internet.
gra warta świeczki
‘sprawa ważna, zasługująca na to, aby się nią zajmować, mogąca się opłacić’; wyr. rzecz.; Czy gra jednak była warta świeczki? Budajczakowie po długotrwałej batalii z urzędniczą machiną odczuwają raczej gorzką satysfakcję. – „Angora”.
znaleźć się między młotem a kowadłem
‘znaleźć się w sytuacji, w której każde rozwiązanie jest równie niedobre, niebezpieczne’; wyr. określ., rzem.; Wdając się w ten romans, znalazł się między młotem a kowadłem i nie umiał z tego wybrnąć. – „Zwierciadło”.
bać się o własną dupę
‘bać się o siebie, o swoje sprawy’; zwrot, wulg.; Najpierw narozrabiał, a teraz boi się o własną dupę. – Internet.