psi obowiązek
‘obowiązek (często niezbyt miły), który bezwzględnie trzeba spełnić, od którego nie można się wykręcić’; wyr. rzecz.; Mój psi obowiązek to nie pies, tylko zakupy. – „Victor J”.
mieć o czymś mgliste pojęcie
‘niewiele o czymś wiedzieć, słabo się na czymś znać, mało coś rozumieć’; zwrot; W gruncie rzeczy radzieccy planiści mieli mgliste pojęcie, dokąd skierować armie Układu Warszawskiego (…). – „Ozon”.
mieć/nosić głowę w chmurach
‘marzyć o czymś, fantazjować, nie być realistą’; zwrot; Kościół nie powinien mieć głowy w chmurach, ale stąpać twardo po ziemi.; Aleksandra wyszła bardzo dobrze za mąż, może więc poświęcić się tylko szachom. Inteligentna, nie nosi głowy w chmurach. – „Angora”.
mieć za długi język
‘powiedzieć coś niepotrzebnie, wyjawić tajemnicę’; zwrot; Nelly musi jednak uważać, bo ma za długi język.
stawiać ultimatum
– ‘żądać czegoś, stawiając trudne warunki, duże wymagania’; ‘ostateczna propozycja’; zwrot, zapoż. z łac. ultimatum ‘ostateczny’; Aby o niej zapomnieć, pracuje i chleje. A Halina stawia mu ultimatum: – Metyl ma rzucić pracę w policji. – „Nowy Dzień”.
pobożne życzenia
‘pragnienia, pomysły mało realne, niemające szans na urzeczywistnienie’; wyr. rzecz., relig.; Komisja swoją wiedzę czerpie z dwóch niczego nie wyjaśniających papierów oraz zeznań byłego sędziego i senatora (…), którego wiedza w dużej mierze oparta jest na pobożnych życzeniach. – „Wprost”.
smuga cienia
‘druga połowa życia, wejście w wiek dojrzały’; wyr. rzecz., liter. – tyt.powieści J. Conrada; Już dawno przekroczył smugę cienia, ale nadal czuł się młody. – TV Puls.
pleść duby smalone
‘opowiadać brednie, bzdury’; zwrot, rzem., stp. – nawiązuje do czynności wyplatania sprzętów domowych z gałązek różnych drzew, ale niemożna tego było robić z twardych, nieelastycznych gałązek dębu (ros. dub); trzeba je było do tego celu opalać nad ogniem, tj. smalić. Jednak efekty tych działań były niewspółmierne do włożonego wysiłku; Ale że tego rodzaju duby smalone plecie z mównicy Sejmu osoba odpowiedzialna za przyszłość mojego kraju – tego w żadens posób pojąć nie mogę.
zachodzić w głowę
‘zastanawiać się głęboko nad czymś, starać się coś zrozumieć, głowić się’; zwrot; Gościa nie było. W głowę zachodzę. Wypadł po drodze? – L. Staff.
patrzyć bykiem
‘przyglądać się nieufnie, wrogo, opuszczając głowę’; zwrot, przyr.; J. Miodek, ABC.
ani mi/mu/nam się śni (coś robić)
‘nie mieć zamiaru czegoś robić, nie chcieć czegoś robić’; zwrot; Myślisz, że to za nią zrobię? Ani mi się śni! – Internet.
obiecywać gruszki na wierzbie
‘obiecywać rzeczy niemożliwe do spełnienia, nierealne’; zwrot, przyr.; Kto w naszej klasie, choć nie aktor, lubi grać główną rolę, chociaż nie muzyk, lubi grać pierwsze skrzypce i kłamać jak z nut, choć nie matematyk, zawsze wtrąci swoje trzy grosze, choć nie fryzjer, lubi dzielić włos na czworo, choć nie ogrodnik lubi obiecywać gruszki na wierzbie. O kim mowa?
zrobić/robić zadymę
‘zrobić/robić zamieszanie, wprowadzać zamęt, awanturować się’; zwrot; Ci, którzy chcieli się tu tylko zabawić, albo zrobić zadymę – odpuścili (…). – Internet.
skakać komuś do oczu
‘kłócić się zawzięcie, mieć do kogoś pretensje; rwać się do bójki’; zwrot; J. Liberek.
nadepnąć komuś na odcisk
‘narazić się komuś; dokuczyć mu boleśnie, dotknąć, urazić’; zwrot; Można nadepnąć komuś na odcisk – wyjaśnia szefowa polskiego oddziału międzynarodowej firmy.
dobrać się do kogoś/komuś do skóry/do dupy
‘zainteresować się gruntownie czyjąś działalnością z zamiarem porachowania się z nim, dokuczenia mu; ukrócić czyjąś samowolę, zaatakować kogoś; ukarać kogoś, pognębić’; zwrot; Zostań politykiem prędzej czy później możesz dobrać się do skóry każdemu. – Internet.
Polemika
zaciekłe, bezwzględne zwalczenie przeciwnych poglądów słowem lub pismem; ostry spór, dyskusja publiczna’; wyr. rzecz., zapoż z grec. polemikós ‘wojenny’; (…) to wybitny intelektualista, filozof, erudyta znający kilka języków, słynący z ostrych polemik, w których wręcz ośmiesza swoich adwersarzy. – „Ozon”.
nudzić się jak mops
‘bardzo się nudzić’; zwrot, obycz. Mopsy, przywiezione w XVI w. z Chin do Europy, stały się ulubionymi psami arystokracji. Nieodpowiednie do polowań, niewymagające ruchu, mogły się istotnie nudzić w arystokratycznych, a potem w mieszczańskich salonach. Albo przynajmniej wyglądały na znudzone; Mieszkasz w małej miejscowości i nudzisz się jak mops?
dać/ofiarować konia z rzędem temu, kto…
‘sowicie zapłacić, wysoko kogoś nagrodzić za coś, co było bardzo trudne, wręcz niemożliwe do wykonania’; zwrot, obycz. szlacheckie – ‘ślad dawnych wielkopańskich zakładów’ stp. rząd ‘porządny sprzężaj koński; ozdobna uprząż wierzchowca’.
mieć żelazną wolę
‘świadomie i wytrwale dążyć do osiągnięcia czegoś’; zwrot; Pod tym względem miała wolę iście żelazną (…). – S. Bąba.
szyć komuś buty
‘intrygować przeciw komuś, oczerniać, szkodzić komuś’; zwrot rzem. Mamy tu zachowane dawne znaczenie czas. szyć, który oprócz znaczenia takiego, jak dzisiaj, odnosił się też do robienia intryg, spiskowania, potajemnego działania na czyjąś szkodę; Kto szyje Lechowi Kaczyńskiemu buty? – TVN.
łowić ryby w mętnej wodzie
‘ciągnąć zyski z nieuczciwych źródeł, z nieczystych spraw; wykorzystywać zamęt, zamieszanie dla osiągnięcia osobistych korzyści’; zwrot; Jęz.
zażyć z mańki
‘podejść kogoś podstępnie, wyprowadzić w pole, oszukać’; zwrot, obycz.; poch. ze średniowiecznych zwyczajów rycerskich – oznaczał wtedy trudny do odparowania cios zadany bronią trzymaną w lewej ręce; mańka – przestarz. ‘lewa ręka’, stąd: mańkut ‘człowiek leworęczny’.
na ostatnich nogach
‘resztką sił, będąc bardzo zmęczonym, wyczerpanym; też o kobiecie będącej w ostatnim okresie ciąży’; wyr. określ.;
krzywo patrzeć na kogoś
‘traktować kogoś nieprzychylnie, nieżyczliwie, niechętnie; nie aprobować kogoś’; zwrot.
złapać Pana Boga za nogi
‘doświadczyć czegoś dobrego, wyjątkowego, czuć się szczęśliwym, radosnym’; zwrot, relig.; Marysi wydawało się, że wszystko już jest dobrze, że złapała Pana Boga za nogi. – TVP 3.
zamienić się w słup soli/stanąć jak słup soli
‘znieruchomieć, stanąć nieruchomo pod wpływem zdumienia, zadziwienia, przerażenia itp.’; zwrot, bibl. (Rdz 19, 24-26: „A wtedy Pan spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia (…). Żona Lota, która szła za nim, obejrzała się i stała się słupem soli.”): Za dotknięcie piłki ręką? – odpowiada sędzia, zamieniając bramkarza w słup soli. – „Polityka”.
fala krytyki
‘wiele negatywnych ocen na jakiś temat pojawiających się w mediach w krótkim czasie’; wyr. rzecz., public.; Nietrudno zaobserwować, że przez prasę przetacza się fala krytyki nowego rządu. – Internet.
iść/przyjść komuś/czemuś w sukurs
‘przyjść komuś, czemuś na pomoc; wesprzeć czymś, podtrzymać kogoś, coś’; zwrot, stp. sukurs ‘pomoc, zasiłek’; podczas wojny: ‘pomoc, wsparcie, posiłki, odsiecz’; Jęz.
Credo
‘kierować się jakimiś zasadami, jakieś poglądy stają się motorem czyjegoś działania, postępowania’; zwrot, relig.; Polityczna poprawność uczyniła z tego samego – tolerancji i wybaczania – swoje credo (…). – W. Łysiak
z dziada pradziada
‘od dawna, od wielu pokoleń, od zawsze’; wyr. określ., zwycz.; Te ziemie za rzeką należały z dziada pradziada do naszej rodziny. – „Prodoks”.
napytać biedy
‘narobić komuś, sobie kłopotów, zmartwień’; zwrot; Niejeden kapitał/ Ludziom biedy napytał. – T. Fangrat.
Ostroga
‘zdobyć doświadczenie w jakiejś dziedzinie, specjalności; stać się fachowcem, specjalistą’; zwrot związany jest z dawn. ceremoniałem pasowania na rycerza, podczas którego nowo pasowany rycerz otrzymywał ostrogi; ostroga ‘bodziec u buta jeźdźca’; Ten pisarz zdobył ostrogi w czasach stalinowskich. – TV Trwam.
utopić kogoś w łyżce wody
‘bardzo kogoś nienawidzić, pragnąć, by stało się komuś coś złego’; zwrot (zwykle w trybie przypuszcz.); Po tym wszystkim mogłabym utopić Andrzeja w łyżce wody. – Internet.
dusza towarzystwa
‘ktoś wesoły, dowcipny, umiejący zabawić całe towarzystwo’; wyr. rzecz.; Internet.
robić dobrą minę do złej gry
‘udawać, że się jest z czegoś zadowolonym; nie dać po sobie poznać rozczarowania, niezadowolenia’; zwrot, karty; Jak zobaczyli, że to wczasy w Ciechocinku, to robili dobrą minę do złej gry. – TV Polsat.
oddać/przekazać komuś pałeczkę
‘przekazać coś komuś, aby ktoś to kontynuował; powierzyć komuś np. swoje dotychczasowe zajęcie’; zwrot, sport.
pracować jak pszczółka
‘pracować wytrwale i z radością’; zwrot, przyr.; Internet.
patrzeć jak cielę na malowane wrota
‘patrzyć tępym wzrokiem, bezmyślnie, niczym się nie interesując’; zwrot, przyr.; Cielę, podobnie jak wół jest symbolem tępoty, bezmyślności; Ostatnio gapisz się w telewizor jak cielę na malowane wrota. – „Victor”.
siedzieć u kogoś w kieszeni
‘pożyczać od kogoś stale pieniądze, korzystać z czyichś pieniędzy’; zwrot; Przez długie lata nie pracowałem, siedziałem u rodziców w kieszeni. – Internet.
prawić komuś komplementy
‘wychwalać kogoś, mówić przyjemne słowa’; zwrot; Na początku trzeba się bardziej zachwycać, prawić komplementy. – „Cogito”.
listek figowy
‘osłona wstydliwego miejsca, symbol wstydliwości; parawan, przykrywka’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 3, 7: „A wtedy otworzyły się im obojgu (Adamowi i Ewie) oczy i poznali, że są nadzy; spletli więc gałązki figowe i zrobili sobie przepaski.”); (…) J. Tischner nie był żadnym listkiem figowym tej ankiety (…). – W. Łysiak 1; (...) lecz głupie serce ocal/przykryj figowym listkiem. – J. Twardowski.
darowanemu koniowi w zęby się nie zagląda
‘nie należy oceniać tego, co otrzymujemy od kogoś w prezencie’; fraza; podczas kupowania konia zaglądano mu w zęby, aby sprawdzić jego wiek i stan fizyczny; przysł. użyte jako zdanie; Darowanemu koniowi w zęby się nie zagląda.
od Annasza do Kajfasza
‘od jednego do drugiego, od jednej instytucji do drugiej, bezskutecznie, nic nie załatwiając’, wyr. określ. (zwykle w połączeniu z czas. chodzić), bibl. (Annasz – arcykapłan żydowski; teść Kajfasza – także arcykapłana żydowskiego, przewodniczącego Wysokiej Rady w czasie procesu Jezusa; J 18,24: „Następnie Annasz wysłał Go związanego do arcybiskupa Kajfasza.”); W naszej rzeczywistości trzeba się nachodzić od Annasza do Kajfasza, żeby cokolwiek załatwić. – Internet.
pocałunek Judasza
‘pocałunek, gest nieszczery, fałszywy, maskujący wrogie zamiary wobec kogoś’; wyr. rzecz. bibl. (Mt 26, 48-49: „Zdrajca zaś dał im taki znak: «Ten, którego pocałuję, to On: Jego pochwyćcie!» Zaraz też przystąpił do Jezusa, mówiąc «Witaj Rabbi!» i pocałował Go.”); Boję się pocałunku Judasza. – R. Brudzyński.
szczęście w nieszczęściu
‘coś dobrego, pozytywnego wśród niepomyślnych wydarzeń, coś rozjaśniającego, neutralizującego nieszczęście’; wyr. rzecz.; Kaczyński – szczęście w nieszczęściu (tyt.).
rzucać słowa na wiatr
‘nie przywiązywać wagi do tego, co się komuś mówi; mówić, obiecywać w sposób nieodpowiedzialny’; zwrot (często w formie zaprzeczonej, por. nie rzucać słów na wiatr ), bibl. (1 Kor 14, 9: „Tak też i wy: jeśli pod wpływem daru języków nie wypowiadacie zrozumiałych słów, któż pojmie to, co mówicie? Na wiatr będziecie mówili.”).