wziąć kogoś pod swoje skrzydła
‘zaopiekować się kimś serdecznie, troskliwie’; zwrot; (por. opiekuńcze skrzydła ); Kiedy (…) do szpitala trafia Jorge, grupa nastolatków bierze go pod swoje skrzydła. – „Victor G”.
rogata dusza
‘człowiek niepokorny, hardy, nie poddający się rygorom’; wyr. rzecz.; Wszyscy go lubiliśmy, ale miał opinię rogatej duszy. – Internet.
odpaść/wysiąść w przedbiegach
‘zrezygnować z czegoś zaraz na początku,nie poradzić sobie z czymś’; zwrot; w jęz. sport. – o kimś, kto w wyniku biegów eliminacyjnych nie zakwalifikował się do dalszego współzawodnictwa.
mieć duszę na ramieniu
‘bać się, być przerażonym’; stp. dusza ‘odwaga, śmiałość’; zwrot; Od pewnego czasu/Pan Cogito/nosi duszę/na ramieniu. – Z. Herbert.
salomonowa mądrość
‘mądrość niezwykła, nadzwyczajna’; wyr. rzecz., bibl.(1 Krl 5, 9-11: „Bóg dał Salomonowi mądrość i rozsądek nadzwyczajny oraz rozum nieogarniony jak piasek na brzegu morza. Toteż mądrość Salomona przewyższała mądrość wszystkich ludzi Wschodu i mądrość Egipcjan. Górował on mądrością nad wszystkimi ludźmi (…)”) (por. salomonowy wyrok ).
nie tracić nadziei
‘oczekiwać spełnienia czegoś pożądanego; wierzyć, że to się spełni, urzeczywistni’; zwrot; Sama Jaworowicz nie traci jednak nadziei. – „Fakt”; Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei/I przed narodem niosą oświaty kaganiec (…) – J. Słowacki, Testament mój.
austriackie gadanie
‘mówienie bzdur, wygadywanie głupstw, wypowiedź bezsensu’; wyr. rzecz., hist. Pochodzenie wyrażenia nie do końca jasne. Dotyczy 2. poł. XIX w. i prawdopodobnie nawiązuje do długich i jałowych wystąpień parlamentarnych w sejmie galicyjskim. To ironiczne określenie kultury politycznej czasów lojalizmu i polskiej władzy samorządowej w Galicji; Austriackie gadanie (tyt.) – GW; To jest austriackie gadanie, w którym kryje się jednak nieco treści. – „Gazeta Polska”.
mieć nóż na gardle
‘być w trudnej sytuacji zmuszającej do podjęcia szybkiej, zwykle niekorzystnej decyzji’; zwrot, gw. przestęp.; Olek musiał działać bardzo szybko, miał już prawie nóż na gardle. – „Victor G”.
grać/zagrać komuś na nosie
‘lekceważyć, ignorować kogoś; okazać, okazywać komuś lekceważenie, brak szacunku’; zwrot;
coś jest palcem/patykiem na wodzie pisane
‘coś jest bardzo niepewne, wątpliwe, mało prawdopodobne; coś, na co nie można liczyć’; wyr. określ.
tajemnica poliszynela
‘rzekoma, publiczna tajemnica, tajemnica znana wszystkim od dawna, rzecz, sprawa itp. powszechnie znana, o której jednak nie mówi się oficjalnie’; wyr. rzecz., teatr. Poliszynel – bohater franc. teatru kukiełkowego, chełpliwy fanfaron, kłótnik i szyderca, który w przedstawieniach scenicznym szeptem powierzał w największym sekrecie publiczności fakty powszechnie znane; występuje m.in. w komedii Moliera „Chory z urojenia”.
Sójka
rychło w czas
stracić dla kogoś głowę
‘zakochać się, być kimś zafascynowanym, być pod czyimś urokiem’; zwrot; Zanim całkiem stracisz dla niego głowę, lepiej sprawdź, czy to twój przyjaciel, czy wróg.
mieć o czymś mgliste pojęcie
‘niewiele o czymś wiedzieć, słabo się na czymś znać, mało coś rozumieć’; zwrot; W gruncie rzeczy radzieccy planiści mieli mgliste pojęcie, dokąd skierować armie Układu Warszawskiego (…). – „Ozon”.
z krwi i kości
‘prawdziwy, autentyczny, oryginalny’; wyr. określ. (por. krew z krwi i kość z kości ); Czy muszą być ludzie ze stali? Czasami zdaje mi się, że powinni być z krwi i kości. – SJL; (…) duchy zaczęły się pojawiać na zdjęciach w tej samej chwili, co ludzie z krwi i kości. – GW.
stawiać ultimatum
– ‘żądać czegoś, stawiając trudne warunki, duże wymagania’; ‘ostateczna propozycja’; zwrot, zapoż. z łac. ultimatum ‘ostateczny’; Aby o niej zapomnieć, pracuje i chleje. A Halina stawia mu ultimatum: – Metyl ma rzucić pracę w policji. – „Nowy Dzień”.
mieć za długi język
‘powiedzieć coś niepotrzebnie, wyjawić tajemnicę’; zwrot; Nelly musi jednak uważać, bo ma za długi język.
mieć/nosić głowę w chmurach
‘marzyć o czymś, fantazjować, nie być realistą’; zwrot; Kościół nie powinien mieć głowy w chmurach, ale stąpać twardo po ziemi.; Aleksandra wyszła bardzo dobrze za mąż, może więc poświęcić się tylko szachom. Inteligentna, nie nosi głowy w chmurach. – „Angora”.
pleść duby smalone
‘opowiadać brednie, bzdury’; zwrot, rzem., stp. – nawiązuje do czynności wyplatania sprzętów domowych z gałązek różnych drzew, ale niemożna tego było robić z twardych, nieelastycznych gałązek dębu (ros. dub); trzeba je było do tego celu opalać nad ogniem, tj. smalić. Jednak efekty tych działań były niewspółmierne do włożonego wysiłku; Ale że tego rodzaju duby smalone plecie z mównicy Sejmu osoba odpowiedzialna za przyszłość mojego kraju – tego w żadens posób pojąć nie mogę.
smuga cienia
‘druga połowa życia, wejście w wiek dojrzały’; wyr. rzecz., liter. – tyt.powieści J. Conrada; Już dawno przekroczył smugę cienia, ale nadal czuł się młody. – TV Puls.
zachodzić w głowę
‘zastanawiać się głęboko nad czymś, starać się coś zrozumieć, głowić się’; zwrot; Gościa nie było. W głowę zachodzę. Wypadł po drodze? – L. Staff.
patrzyć bykiem
‘przyglądać się nieufnie, wrogo, opuszczając głowę’; zwrot, przyr.; J. Miodek, ABC.
nadepnąć komuś na odcisk
‘narazić się komuś; dokuczyć mu boleśnie, dotknąć, urazić’; zwrot; Można nadepnąć komuś na odcisk – wyjaśnia szefowa polskiego oddziału międzynarodowej firmy.
coś woła o pomstę do nieba
‘coś wywołuje zgrozę, oburzenie, zasługuje na potępienie; coś jest w okropnym stanie’; zwrot, stp. pomsta ‘odwet, zemsta’; bibl. (Rdz 4, 10: „Rzekł Bóg [do Kaina, który zabił Abla]: «Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!»”); Jeśli Sejm przyjmie ustawę, to będzie to wołająca o pomstę do nieba niesprawiedliwość. – TVN; (…) stałem się z kolei ofiarą szantażu politycznego wołającego o pomstę do nieba. – S. Bąba.
dobrać się do kogoś/komuś do skóry/do dupy
‘zainteresować się gruntownie czyjąś działalnością z zamiarem porachowania się z nim, dokuczenia mu; ukrócić czyjąś samowolę, zaatakować kogoś; ukarać kogoś, pognębić’; zwrot; Zostań politykiem prędzej czy później możesz dobrać się do skóry każdemu. – Internet.
ani mi/mu/nam się śni (coś robić)
‘nie mieć zamiaru czegoś robić, nie chcieć czegoś robić’; zwrot; Myślisz, że to za nią zrobię? Ani mi się śni! – Internet.
obiecywać gruszki na wierzbie
‘obiecywać rzeczy niemożliwe do spełnienia, nierealne’; zwrot, przyr.; Kto w naszej klasie, choć nie aktor, lubi grać główną rolę, chociaż nie muzyk, lubi grać pierwsze skrzypce i kłamać jak z nut, choć nie matematyk, zawsze wtrąci swoje trzy grosze, choć nie fryzjer, lubi dzielić włos na czworo, choć nie ogrodnik lubi obiecywać gruszki na wierzbie. O kim mowa?
Polemika
zaciekłe, bezwzględne zwalczenie przeciwnych poglądów słowem lub pismem; ostry spór, dyskusja publiczna’; wyr. rzecz., zapoż z grec. polemikós ‘wojenny’; (…) to wybitny intelektualista, filozof, erudyta znający kilka języków, słynący z ostrych polemik, w których wręcz ośmiesza swoich adwersarzy. – „Ozon”.
nudzić się jak mops
‘bardzo się nudzić’; zwrot, obycz. Mopsy, przywiezione w XVI w. z Chin do Europy, stały się ulubionymi psami arystokracji. Nieodpowiednie do polowań, niewymagające ruchu, mogły się istotnie nudzić w arystokratycznych, a potem w mieszczańskich salonach. Albo przynajmniej wyglądały na znudzone; Mieszkasz w małej miejscowości i nudzisz się jak mops?
skakać komuś do oczu
‘kłócić się zawzięcie, mieć do kogoś pretensje; rwać się do bójki’; zwrot; J. Liberek.
łowić ryby w mętnej wodzie
‘ciągnąć zyski z nieuczciwych źródeł, z nieczystych spraw; wykorzystywać zamęt, zamieszanie dla osiągnięcia osobistych korzyści’; zwrot; Jęz.
szyć komuś buty
‘intrygować przeciw komuś, oczerniać, szkodzić komuś’; zwrot rzem. Mamy tu zachowane dawne znaczenie czas. szyć, który oprócz znaczenia takiego, jak dzisiaj, odnosił się też do robienia intryg, spiskowania, potajemnego działania na czyjąś szkodę; Kto szyje Lechowi Kaczyńskiemu buty? – TVN.
mieć żelazną wolę
‘świadomie i wytrwale dążyć do osiągnięcia czegoś’; zwrot; Pod tym względem miała wolę iście żelazną (…). – S. Bąba.
na ostatnich nogach
‘resztką sił, będąc bardzo zmęczonym, wyczerpanym; też o kobiecie będącej w ostatnim okresie ciąży’; wyr. określ.;
dać komuś fangę w nos
‘zbić kogoś, uderzyć’; zwrot; fanga ‘cios, uderzenie’; Euzebiusz, jeden kolega, który jest bardzo silny, chciał dać Ananiaszowi fangę w nos, ale Ananiasz nosi okulary i nie zawsze można go bić . – Sempé i Gościnny.
Credo
‘kierować się jakimiś zasadami, jakieś poglądy stają się motorem czyjegoś działania, postępowania’; zwrot, relig.; Polityczna poprawność uczyniła z tego samego – tolerancji i wybaczania – swoje credo (…). – W. Łysiak
krzywo patrzeć na kogoś
‘traktować kogoś nieprzychylnie, nieżyczliwie, niechętnie; nie aprobować kogoś’; zwrot.
zażyć z mańki
‘podejść kogoś podstępnie, wyprowadzić w pole, oszukać’; zwrot, obycz.; poch. ze średniowiecznych zwyczajów rycerskich – oznaczał wtedy trudny do odparowania cios zadany bronią trzymaną w lewej ręce; mańka – przestarz. ‘lewa ręka’, stąd: mańkut ‘człowiek leworęczny’.
zamienić się w słup soli/stanąć jak słup soli
‘znieruchomieć, stanąć nieruchomo pod wpływem zdumienia, zadziwienia, przerażenia itp.’; zwrot, bibl. (Rdz 19, 24-26: „A wtedy Pan spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia (…). Żona Lota, która szła za nim, obejrzała się i stała się słupem soli.”): Za dotknięcie piłki ręką? – odpowiada sędzia, zamieniając bramkarza w słup soli. – „Polityka”.
Ostroga
‘zdobyć doświadczenie w jakiejś dziedzinie, specjalności; stać się fachowcem, specjalistą’; zwrot związany jest z dawn. ceremoniałem pasowania na rycerza, podczas którego nowo pasowany rycerz otrzymywał ostrogi; ostroga ‘bodziec u buta jeźdźca’; Ten pisarz zdobył ostrogi w czasach stalinowskich. – TV Trwam.
czekaj tatka latka
‘czekać na coś nie wiadomo jak długo’; fraza, skrócona wersja przysł. „Czekaj tatka latka, aż kobyłę wilcy zjedzą”; tatka ‘zdrobnienie od tata’; Rzekła panna gładka:/– Czekaj tatka latka. – L. Konopiński.
złapać Pana Boga za nogi
‘doświadczyć czegoś dobrego, wyjątkowego, czuć się szczęśliwym, radosnym’; zwrot, relig.; Marysi wydawało się, że wszystko już jest dobrze, że złapała Pana Boga za nogi. – TVP 3.
iść/przyjść komuś/czemuś w sukurs
‘przyjść komuś, czemuś na pomoc; wesprzeć czymś, podtrzymać kogoś, coś’; zwrot, stp. sukurs ‘pomoc, zasiłek’; podczas wojny: ‘pomoc, wsparcie, posiłki, odsiecz’; Jęz.
zwinąć chorągiewkę
‘wycofać się z czegoś’.zwrot, zwycz. rycer. W średniowieczu
fala krytyki
‘wiele negatywnych ocen na jakiś temat pojawiających się w mediach w krótkim czasie’; wyr. rzecz., public.; Nietrudno zaobserwować, że przez prasę przetacza się fala krytyki nowego rządu. – Internet.