rychło w czas
przeznaczony do wyższych celów
‘o kimś, kto jest ważny dla społeczeństwa, mający do spełnienia ważną misję, bardzo ważne zadanie’; wyr. określ.; Dowiedziałem się, że został przeznaczony do wyższych celów, wyjechał na misje do Afryki. – TV Trwam.
wziąć kogoś pod swoje skrzydła
‘zaopiekować się kimś serdecznie, troskliwie’; zwrot; (por. opiekuńcze skrzydła ); Kiedy (…) do szpitala trafia Jorge, grupa nastolatków bierze go pod swoje skrzydła. – „Victor G”.
zrywać boki ze śmiechu
‘bardzo się śmiać, być mocno rozbawionym’; zwrot; Już po przeczytaniu kilku stron tej książki wiedziałem, że przy jej lekturze będzie można zrywać boki ze śmiechu.
poszło/pójdzie coś komuś w pięty
‘coś dotknęło kogoś mocno, uraziło, sprawiło dużą przykrość’; zwrot; Tyle się po tym wszystkim nasłuchałam, że aż mi w pięty poszło. – „Victor J”.
obrzucać kogoś błotem
‘mówić o kimś nieprawdziwe rzeczy, rzucać oszczerstwa, oczerniać’; zwrot; Przedstawiciele skłóconych obozów (…) obrzucają się błotem i wzajemnie oskarżają o korupcję i prywatę. – GW; Obrzucanie innych błotem wychodzi czytelniczce dość dobrze. – „Angora”.
pies ogrodnika
‘ktoś, kto sam z czegoś nie skorzysta i nie pozwoli korzystać innym’; wyr. rzecz., liter. – Lope de Vega.
jedna jaskółka nie czyni wiosny
‘jedna rzecz nie decyduje o zmianie sytuacji’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu; liter. – Ezop, „Bajki” oraz Arystoteles, „Etyka nikomachejska”; łac. una hirundo non facit ver; Nowi posłowie ostro zabrali się już do tworzenia nowej ustawy w tej sprawie, ale jedna jaskółka nie czyni wiosny. – „Dziennik Bałtycki’.
puszczać/puścić kogoś na szerokie wody
‘pozwolić komuś działać, decydować samodzielnie’; zwrot; (…) Jacek Zieliński niestety za wcześnie został wypuszczony na szerokie wody .
salomonowa mądrość
‘mądrość niezwykła, nadzwyczajna’; wyr. rzecz., bibl.(1 Krl 5, 9-11: „Bóg dał Salomonowi mądrość i rozsądek nadzwyczajny oraz rozum nieogarniony jak piasek na brzegu morza. Toteż mądrość Salomona przewyższała mądrość wszystkich ludzi Wschodu i mądrość Egipcjan. Górował on mądrością nad wszystkimi ludźmi (…)”) (por. salomonowy wyrok ).
coś jest palcem/patykiem na wodzie pisane
‘coś jest bardzo niepewne, wątpliwe, mało prawdopodobne; coś, na co nie można liczyć’; wyr. określ.
odpaść/wysiąść w przedbiegach
‘zrezygnować z czegoś zaraz na początku,nie poradzić sobie z czymś’; zwrot; w jęz. sport. – o kimś, kto w wyniku biegów eliminacyjnych nie zakwalifikował się do dalszego współzawodnictwa.
austriackie gadanie
‘mówienie bzdur, wygadywanie głupstw, wypowiedź bezsensu’; wyr. rzecz., hist. Pochodzenie wyrażenia nie do końca jasne. Dotyczy 2. poł. XIX w. i prawdopodobnie nawiązuje do długich i jałowych wystąpień parlamentarnych w sejmie galicyjskim. To ironiczne określenie kultury politycznej czasów lojalizmu i polskiej władzy samorządowej w Galicji; Austriackie gadanie (tyt.) – GW; To jest austriackie gadanie, w którym kryje się jednak nieco treści. – „Gazeta Polska”.
mieć duszę na ramieniu
‘bać się, być przerażonym’; stp. dusza ‘odwaga, śmiałość’; zwrot; Od pewnego czasu/Pan Cogito/nosi duszę/na ramieniu. – Z. Herbert.
nie tracić nadziei
‘oczekiwać spełnienia czegoś pożądanego; wierzyć, że to się spełni, urzeczywistni’; zwrot; Sama Jaworowicz nie traci jednak nadziei. – „Fakt”; Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei/I przed narodem niosą oświaty kaganiec (…) – J. Słowacki, Testament mój.
dać/ofiarować konia z rzędem temu, kto…
‘sowicie zapłacić, wysoko kogoś nagrodzić za coś, co było bardzo trudne, wręcz niemożliwe do wykonania’; zwrot, obycz. szlacheckie – ‘ślad dawnych wielkopańskich zakładów’ stp. rząd ‘porządny sprzężaj koński; ozdobna uprząż wierzchowca’.
grać/zagrać komuś na nosie
‘lekceważyć, ignorować kogoś; okazać, okazywać komuś lekceważenie, brak szacunku’; zwrot;
stracić dla kogoś głowę
‘zakochać się, być kimś zafascynowanym, być pod czyimś urokiem’; zwrot; Zanim całkiem stracisz dla niego głowę, lepiej sprawdź, czy to twój przyjaciel, czy wróg.
tajemnica poliszynela
‘rzekoma, publiczna tajemnica, tajemnica znana wszystkim od dawna, rzecz, sprawa itp. powszechnie znana, o której jednak nie mówi się oficjalnie’; wyr. rzecz., teatr. Poliszynel – bohater franc. teatru kukiełkowego, chełpliwy fanfaron, kłótnik i szyderca, który w przedstawieniach scenicznym szeptem powierzał w największym sekrecie publiczności fakty powszechnie znane; występuje m.in. w komedii Moliera „Chory z urojenia”.
mieć/nosić głowę w chmurach
‘marzyć o czymś, fantazjować, nie być realistą’; zwrot; Kościół nie powinien mieć głowy w chmurach, ale stąpać twardo po ziemi.; Aleksandra wyszła bardzo dobrze za mąż, może więc poświęcić się tylko szachom. Inteligentna, nie nosi głowy w chmurach. – „Angora”.
Sójka
mieć za długi język
‘powiedzieć coś niepotrzebnie, wyjawić tajemnicę’; zwrot; Nelly musi jednak uważać, bo ma za długi język.
mieć o czymś mgliste pojęcie
‘niewiele o czymś wiedzieć, słabo się na czymś znać, mało coś rozumieć’; zwrot; W gruncie rzeczy radzieccy planiści mieli mgliste pojęcie, dokąd skierować armie Układu Warszawskiego (…). – „Ozon”.
stawiać ultimatum
– ‘żądać czegoś, stawiając trudne warunki, duże wymagania’; ‘ostateczna propozycja’; zwrot, zapoż. z łac. ultimatum ‘ostateczny’; Aby o niej zapomnieć, pracuje i chleje. A Halina stawia mu ultimatum: – Metyl ma rzucić pracę w policji. – „Nowy Dzień”.
skakać komuś do oczu
‘kłócić się zawzięcie, mieć do kogoś pretensje; rwać się do bójki’; zwrot; J. Liberek.
smuga cienia
‘druga połowa życia, wejście w wiek dojrzały’; wyr. rzecz., liter. – tyt.powieści J. Conrada; Już dawno przekroczył smugę cienia, ale nadal czuł się młody. – TV Puls.
pleść duby smalone
‘opowiadać brednie, bzdury’; zwrot, rzem., stp. – nawiązuje do czynności wyplatania sprzętów domowych z gałązek różnych drzew, ale niemożna tego było robić z twardych, nieelastycznych gałązek dębu (ros. dub); trzeba je było do tego celu opalać nad ogniem, tj. smalić. Jednak efekty tych działań były niewspółmierne do włożonego wysiłku; Ale że tego rodzaju duby smalone plecie z mównicy Sejmu osoba odpowiedzialna za przyszłość mojego kraju – tego w żadens posób pojąć nie mogę.
obiecywać gruszki na wierzbie
‘obiecywać rzeczy niemożliwe do spełnienia, nierealne’; zwrot, przyr.; Kto w naszej klasie, choć nie aktor, lubi grać główną rolę, chociaż nie muzyk, lubi grać pierwsze skrzypce i kłamać jak z nut, choć nie matematyk, zawsze wtrąci swoje trzy grosze, choć nie fryzjer, lubi dzielić włos na czworo, choć nie ogrodnik lubi obiecywać gruszki na wierzbie. O kim mowa?
ani mi/mu/nam się śni (coś robić)
‘nie mieć zamiaru czegoś robić, nie chcieć czegoś robić’; zwrot; Myślisz, że to za nią zrobię? Ani mi się śni! – Internet.
pocałunek Judasza
‘pocałunek, gest nieszczery, fałszywy, maskujący wrogie zamiary wobec kogoś’; wyr. rzecz. bibl. (Mt 26, 48-49: „Zdrajca zaś dał im taki znak: «Ten, którego pocałuję, to On: Jego pochwyćcie!» Zaraz też przystąpił do Jezusa, mówiąc «Witaj Rabbi!» i pocałował Go.”); Boję się pocałunku Judasza. – R. Brudzyński.
zachodzić w głowę
‘zastanawiać się głęboko nad czymś, starać się coś zrozumieć, głowić się’; zwrot; Gościa nie było. W głowę zachodzę. Wypadł po drodze? – L. Staff.
patrzyć bykiem
‘przyglądać się nieufnie, wrogo, opuszczając głowę’; zwrot, przyr.; J. Miodek, ABC.
mieć żelazną wolę
‘świadomie i wytrwale dążyć do osiągnięcia czegoś’; zwrot; Pod tym względem miała wolę iście żelazną (…). – S. Bąba.
zażyć z mańki
‘podejść kogoś podstępnie, wyprowadzić w pole, oszukać’; zwrot, obycz.; poch. ze średniowiecznych zwyczajów rycerskich – oznaczał wtedy trudny do odparowania cios zadany bronią trzymaną w lewej ręce; mańka – przestarz. ‘lewa ręka’, stąd: mańkut ‘człowiek leworęczny’.
Polemika
zaciekłe, bezwzględne zwalczenie przeciwnych poglądów słowem lub pismem; ostry spór, dyskusja publiczna’; wyr. rzecz., zapoż z grec. polemikós ‘wojenny’; (…) to wybitny intelektualista, filozof, erudyta znający kilka języków, słynący z ostrych polemik, w których wręcz ośmiesza swoich adwersarzy. – „Ozon”.
szyć komuś buty
‘intrygować przeciw komuś, oczerniać, szkodzić komuś’; zwrot rzem. Mamy tu zachowane dawne znaczenie czas. szyć, który oprócz znaczenia takiego, jak dzisiaj, odnosił się też do robienia intryg, spiskowania, potajemnego działania na czyjąś szkodę; Kto szyje Lechowi Kaczyńskiemu buty? – TVN.
nadepnąć komuś na odcisk
‘narazić się komuś; dokuczyć mu boleśnie, dotknąć, urazić’; zwrot; Można nadepnąć komuś na odcisk – wyjaśnia szefowa polskiego oddziału międzynarodowej firmy.
dobrać się do kogoś/komuś do skóry/do dupy
‘zainteresować się gruntownie czyjąś działalnością z zamiarem porachowania się z nim, dokuczenia mu; ukrócić czyjąś samowolę, zaatakować kogoś; ukarać kogoś, pognębić’; zwrot; Zostań politykiem prędzej czy później możesz dobrać się do skóry każdemu. – Internet.
nudzić się jak mops
‘bardzo się nudzić’; zwrot, obycz. Mopsy, przywiezione w XVI w. z Chin do Europy, stały się ulubionymi psami arystokracji. Nieodpowiednie do polowań, niewymagające ruchu, mogły się istotnie nudzić w arystokratycznych, a potem w mieszczańskich salonach. Albo przynajmniej wyglądały na znudzone; Mieszkasz w małej miejscowości i nudzisz się jak mops?
z niejednego pieca jeść/jadać chleb
‘mieć duże doświadczenie życiowe, być obytym w świecie’; zwrot, kulin. Dawniej chleb wypiekano w specjalnych piecach chlebowych, które jeszcze dziś można spotkać w wielu regionach Polski; Łukasz to mężczyzna doświadczony, zjechał kawał świata, można rzec, że z niejednego pieca jadł chleb. – zasłyszane; Triumfująca „wolna miłość” (…) przerabiała (…) samice na kurtyzany, które z niejednego pieca chleb jadły (…). – W. Łysiak.
mieć sztywny/twardy kark
‘być niezależnym, dumnym, hardym’; też medyc. ‘mieć objawy uszkodzenia opon mózgowych lub kręgów szyjnych’; zwrot, bibl. (Wj 32, 9: „I jeszcze powiedział Pan do Mojżesza: «Widzę, że lud ten jest ludem o twardym karku».”); (…) z pewnością jest to naród o twardym karku i nie każdą krytykę dobrze przyjmuje. – J. Tischner.
łowić ryby w mętnej wodzie
‘ciągnąć zyski z nieuczciwych źródeł, z nieczystych spraw; wykorzystywać zamęt, zamieszanie dla osiągnięcia osobistych korzyści’; zwrot; Jęz.
złapać Pana Boga za nogi
‘doświadczyć czegoś dobrego, wyjątkowego, czuć się szczęśliwym, radosnym’; zwrot, relig.; Marysi wydawało się, że wszystko już jest dobrze, że złapała Pana Boga za nogi. – TVP 3.
fala krytyki
‘wiele negatywnych ocen na jakiś temat pojawiających się w mediach w krótkim czasie’; wyr. rzecz., public.; Nietrudno zaobserwować, że przez prasę przetacza się fala krytyki nowego rządu. – Internet.
z pustymi rękoma/rękami
bez niczego’; wyr. określ.; Potem ciągle obiecywali powrót z medalem, ale wracali z pustymi rękoma
krzywo patrzeć na kogoś
‘traktować kogoś nieprzychylnie, nieżyczliwie, niechętnie; nie aprobować kogoś’; zwrot.
zamienić się w słup soli/stanąć jak słup soli
‘znieruchomieć, stanąć nieruchomo pod wpływem zdumienia, zadziwienia, przerażenia itp.’; zwrot, bibl. (Rdz 19, 24-26: „A wtedy Pan spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia (…). Żona Lota, która szła za nim, obejrzała się i stała się słupem soli.”): Za dotknięcie piłki ręką? – odpowiada sędzia, zamieniając bramkarza w słup soli. – „Polityka”.