z pustymi rękoma/rękami
bez niczego’; wyr. określ.; Potem ciągle obiecywali powrót z medalem, ale wracali z pustymi rękoma
iść/przyjść komuś/czemuś w sukurs
‘przyjść komuś, czemuś na pomoc; wesprzeć czymś, podtrzymać kogoś, coś’; zwrot, stp. sukurs ‘pomoc, zasiłek’; podczas wojny: ‘pomoc, wsparcie, posiłki, odsiecz’; Jęz.
listek figowy
‘osłona wstydliwego miejsca, symbol wstydliwości; parawan, przykrywka’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 3, 7: „A wtedy otworzyły się im obojgu (Adamowi i Ewie) oczy i poznali, że są nadzy; spletli więc gałązki figowe i zrobili sobie przepaski.”); (…) J. Tischner nie był żadnym listkiem figowym tej ankiety (…). – W. Łysiak 1; (...) lecz głupie serce ocal/przykryj figowym listkiem. – J. Twardowski.
kochać na zabój
‘kochać bardzo mocno, ze wszystkich sił, bez pamięci’; zwrot ( na zabój – tylko w tym zwrocie; od XVII w. zabój ‘morderstwo, zabójstwo’); Jak kocha to na zabój, i tak samo nienawidzi, zwłaszcza gdy ktoś oszukuje. – „Nowy Dzień”.
Ostroga
‘zdobyć doświadczenie w jakiejś dziedzinie, specjalności; stać się fachowcem, specjalistą’; zwrot związany jest z dawn. ceremoniałem pasowania na rycerza, podczas którego nowo pasowany rycerz otrzymywał ostrogi; ostroga ‘bodziec u buta jeźdźca’; Ten pisarz zdobył ostrogi w czasach stalinowskich. – TV Trwam.
Credo
‘kierować się jakimiś zasadami, jakieś poglądy stają się motorem czyjegoś działania, postępowania’; zwrot, relig.; Polityczna poprawność uczyniła z tego samego – tolerancji i wybaczania – swoje credo (…). – W. Łysiak
podbić czyjeś serce
‘spodobać się komuś; zdobyć czyjąś sympatię, miłość’; zwrot; Niezwykła para podbija serca wszystkich zwiedzających. – „Angora”; Z tonu nauczycielki widać było, że ten chłopak podbił już jej serce.
dusza towarzystwa
‘ktoś wesoły, dowcipny, umiejący zabawić całe towarzystwo’; wyr. rzecz.; Internet.
utopić kogoś w łyżce wody
‘bardzo kogoś nienawidzić, pragnąć, by stało się komuś coś złego’; zwrot (zwykle w trybie przypuszcz.); Po tym wszystkim mogłabym utopić Andrzeja w łyżce wody. – Internet.
patrzeć jak cielę na malowane wrota
‘patrzyć tępym wzrokiem, bezmyślnie, niczym się nie interesując’; zwrot, przyr.; Cielę, podobnie jak wół jest symbolem tępoty, bezmyślności; Ostatnio gapisz się w telewizor jak cielę na malowane wrota. – „Victor”.
patrzeć komuś na ręce
‘być nieufnym wobec kogoś, kontrolować kogoś,podejrzewając, że może on postąpić nieuczciwie’; zwrot; PO chce rozliczyć ich z wykonywanych zadań i patrzeć im na ręce. – „Fakt”.
goły jak święty turecki
‘bardzo ubogi, biedny; taki, który w danej chwili nie ma ani grosza przy duszy’ albo ‘nagi’; wyr. określ., liter. Goły jak święty turecki to goły jak derwisz, muzułmański asceta i mistyk. Porównanie zaczerpnięte prawdopodobnie z XVI-wiecznej „Peregrynacji do Ziemi Świętej” Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła; przełożona na łac., a z niej z powrotem na pol., stała się bardzo popularną lekturą.; Jęz.
robić dobrą minę do złej gry
‘udawać, że się jest z czegoś zadowolonym; nie dać po sobie poznać rozczarowania, niezadowolenia’; zwrot, karty; Jak zobaczyli, że to wczasy w Ciechocinku, to robili dobrą minę do złej gry. – TV Polsat.
oddać/przekazać komuś pałeczkę
‘przekazać coś komuś, aby ktoś to kontynuował; powierzyć komuś np. swoje dotychczasowe zajęcie’; zwrot, sport.
od Annasza do Kajfasza
‘od jednego do drugiego, od jednej instytucji do drugiej, bezskutecznie, nic nie załatwiając’, wyr. określ. (zwykle w połączeniu z czas. chodzić), bibl. (Annasz – arcykapłan żydowski; teść Kajfasza – także arcykapłana żydowskiego, przewodniczącego Wysokiej Rady w czasie procesu Jezusa; J 18,24: „Następnie Annasz wysłał Go związanego do arcybiskupa Kajfasza.”); W naszej rzeczywistości trzeba się nachodzić od Annasza do Kajfasza, żeby cokolwiek załatwić. – Internet.
siedzieć u kogoś w kieszeni
‘pożyczać od kogoś stale pieniądze, korzystać z czyichś pieniędzy’; zwrot; Przez długie lata nie pracowałem, siedziałem u rodziców w kieszeni. – Internet.
szczęście w nieszczęściu
‘coś dobrego, pozytywnego wśród niepomyślnych wydarzeń, coś rozjaśniającego, neutralizującego nieszczęście’; wyr. rzecz.; Kaczyński – szczęście w nieszczęściu (tyt.).
pukać/stukać się w czoło
‘pukając się w czoło, dawać do zrozumienia, że czyjeś zachowanie, wypowiedź traktuje się z lekceważeniem; traktować kogoś jak niespełna rozumu, uważać coś za głupie, niedorzeczne, absurdalne’; zwrot, gesty; (…) wszyscy się trzęsą ze strachu i nikt już się w czoło nie puka. – W. Łysiak
pracować jak pszczółka
‘pracować wytrwale i z radością’; zwrot, przyr.; Internet.
prawić komuś komplementy
‘wychwalać kogoś, mówić przyjemne słowa’; zwrot; Na początku trzeba się bardziej zachwycać, prawić komplementy. – „Cogito”.
rzucać słowa na wiatr
‘nie przywiązywać wagi do tego, co się komuś mówi; mówić, obiecywać w sposób nieodpowiedzialny’; zwrot (często w formie zaprzeczonej, por. nie rzucać słów na wiatr ), bibl. (1 Kor 14, 9: „Tak też i wy: jeśli pod wpływem daru języków nie wypowiadacie zrozumiałych słów, któż pojmie to, co mówicie? Na wiatr będziecie mówili.”).
położyć/kłaść pod coś podwaliny
‘zacząć, zapoczątkować coś, dać czemuś podstawy’; zwrot, budow. podwalina ‘pierwsza belka drewniana układana na podmurowaniu w budynkach drewnianych’; Położył podwaliny pod wszystkie niemal nauki.
darowanemu koniowi w zęby się nie zagląda
‘nie należy oceniać tego, co otrzymujemy od kogoś w prezencie’; fraza; podczas kupowania konia zaglądano mu w zęby, aby sprawdzić jego wiek i stan fizyczny; przysł. użyte jako zdanie; Darowanemu koniowi w zęby się nie zagląda.
głośno myśleć
‘rozważać coś, zastanawiać się nad jakąś kwestią, wypowiadając głośno swoje myśli’; zwrot; Tak sobie głośno myślę, jaki jest sens przekonywania wychowawczyni, że nie miała racji, podejmując taką decyzję. – „Cogito”.
kocia muzyka
‘piski, wrzaski, ogłuszający hałas, często czyniony specjalnie jako znak niezadowolenia lub w celu dokuczenia komuś’; wyr. rzecz.; Słyszałeś kiedyś, jak w marcu hałasują koty? Te piski, wrzaski, ogłuszający jazgot – to właśnie kocia muzyka. Jeśli ktoś kiedyś nazwie tak Twoje próby muzyczne, naprawdę nie masz się z czego cieszyć! – „Victor J”;
Mięta
‘odczuwać do kogoś sympatię, pociąg; być kimś zainteresowanym’; zwrot, przyr.; Harry czuje do niej miętę i przeżywa swoją pierwszą, szczenięcą i naturalnie pełną magii miłość. – „Nowy Dzień”.
poczta pantoflowa
‘puszczanie w obieg plotek, krążenie pogłosek, niesprawdzonych wiadomości, nieoficjalne rozchodzenie się wiadomości’; wyr. rzecz., gw.warszaw.; O wszystkim dowiedziałam się pocztą pantoflową. – „Victor J”.
podjąć/podnieść rzuconą rękawicę
‘przyjąć wyzwanie na pojedynek, odpowiedzieć, zareagować na czyjąś zaczepkę’; zwrot, stp. obycz. rycer. (por. rzucić rękawicę ); Jęz.
przy odrobinie szczęścia
‘przy niewielkiej pomyślności losu, mając odrobinę powodzenia’; wyr. określ.; Przy odrobinie szczęścia mogliśmy awansować do finałów (…).
pierwsza naiwna
‘kobieta zachowująca się jak młoda, niedoświadczona osoba’; wyr. rzecz., teatr. W sztuce aktorskiej pierwsza naiwna to ‘rola młodej, niedoświadczonej dziewczyny, aktorka grająca taką rolę’.
wyhodować żmiję na własnym łonie
‘mieć w najbliższym otoczeniu, wśród bliskiej rodziny (dzieci) osobę złowrogo, nienawistnie nastawioną wobec nas’; często użyte żart.’; zwrot; Oto na własnym łonie wyhodowałam sobie żmiję. – K. Grochola.
przejrzeć na oczy
‘uprzytomnić sobie swój błąd, uzmysłowić swoją pomyłkę; uświadomić sobie prawdziwy stan rzeczy’; zwrot; (…) czy ludzie myślący w Polsce przejrzą wreszcie na oczy (…).
serce komuś pęknie/pęka
‘kogoś przejmuje uczucie żalu, tęsknoty’; zwrot; Nawet kiedy znaleźli się poza zasięgiem mego głosu, krzyczałem jeszcze i wymachiwałem rękami, a gdy oddalili się ostatecznie – myślałem, że mi serce pęknie.
z duszą na ramieniu
‘z wielkim strachem, z niepokojem, z obawą’; wyr. określ.; Do sali, gdzie odbywała się matura wchodziliśmy z duszą na ramieniu. – Internet.
stare kąty
‘miejsca dobrze znane z przeszłości, z dzieciństwa’; wyr. rzecz.; W niedzielę Maciej Żurawski odwiedzi jeszcze stare kąty.
Cierpliwość
‘wielka, bezgraniczna cierpliwość, opanowanie’;wyr. rzecz., relig.; Dla niegrzecznego ucznia trzeba mieć anielską cierpliwość;Bo może powstać walka (jaka?) zacięta,/gdy wyczerpie się moja cierpliwość (jaka?) święta. – A.M. Swinarski.
słoń nadepnął komuś na ucho
‘ktoś jest niemuzykalny, nie ma słuchu muzycznego’; wyr. określ.
pomroczność jasna
‘chwilowa utrata poczytalności’, wyr. rzecz., iron., medyc., hist. współcz.; diagnoza postawiona przez lekarzy synowi jednego z polityków, kiedy ten spowodował wypadek; Nawet nie wiadomo, jak skomentować taką niedorzeczność (…) – można jedynie przypuszczać, że autora tych słów dopadła chwilowa „pomroczność jasna”. – „Angora”.
na pohybel
‘na zatracenie, na zgubę, na nieszczęście’; wyr. określ., stp. pohybel ‘zguba, szubienica’; Jeśli prawda przeczy tezom „Salonu” – to na pohybel prawdzie. – W. Łysiak
(tyle), ile dusza zapragnie
‘czegoś jest tyle, ile się chce, pod dostatkiem’; wyr.określ.; Jak tłumaczyła, jej goście hulali sobie, ile tylko dusza zapragnie. – „Ozon”.
wpadać/popadać w euforię
‘bardzo się z czegoś cieszyć, przeżywać bardzo silnie emocje’; zwrot; Nie popadam w euforię, bo można grać jeszcze lepiej (…). – SE; Amerykanki przeciwnie – nawet gdy popełniły fatalny błąd, wpadały w euforię, jakby to one zdobyły punkt. – „Nowy Dzień”.
stajnia/stajnie Augiasza
‘o miejscu zaniedbanym, w którym panuje nieład, brud, które należy uporządkować’; wyr. rzecz., mitol. Oczyszczenie stajni Augiasza, króla Elidy, było szóstą pracą Herkulesa. Te nigdy nie czyszczone stajnie miału porządkować w ciągu jednej doby; Ten znany polityk daje do zrozumienia, że należy oczyścić te stajnie Augiasza. – TV Puls; Nasz kandydat na prezydenta podjął się czyszczenia stajni Augiasza. – TV Trwam.
nie święci garnki lepią
‘niepotrzebne jest wykształcenie, kwalifikacje, zdolności, aby czegoś dokonać’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu; Prawica udowodniła, że nie tylko święci garnki lepią . – TV Puls.
mieć coś w małym/w jednym palcu
‘umieć, znać coś doskonale, świetnie się w czymś orientować’; zwrot; Basia twierdzi, że wszystko ma w małym palcu.; Mam w małym palcu wiedzę o środkach czystości. – „Nowy Dzień”.
mieć kogoś na sumieniu
‘być winnym w stosunku do kogoś, wyrządzić komuś krzywdę, być odpowiedzialnym za czyjąś śmierć’; zwrot, relig.; Jestem pewna, że pielęgniarki mają na sumieniu śmierć mojego dziecka. – TV Siedem.
guzik z pętelką
‘nic; coś nieudanego, co nie wyszło’; wyr. rzecz., moda; Obie partie spotykały się, próbowały się dogadać. Ale guzik z pętelką. – TV Puls.
cieszyć się jak dziecko
‘cieszyć się bardzo, być bardzo szczęśliwym, okazywać na zewnątrz wielką radość’; zwrot; Włoscy antymafijni policjanci cieszyli się jak dzieci. – „Fakt”; Cieszę się jak dziecko, że zostałem powołany na mecz z Austrią i Walią.
prosto z mostu
‘szczerze, otwarcie, bez niepotrzebnych wstępów, niczego nie ukrywając’; wyr. określ. (zwykle w połączeniu z czas. mówienia, np. powiedzieć, palnąć, spytać… ), w stp. most ‘droga wymoszczona, bita’, tzn. ‘prosto z drogi, z podróży’, a więc ‘zaraz, natychmiast’; Przy tej okazji prosto z mostu powie swojej przyjaciółce, co o niej myśli.
efekt murowany
‘efekt gwarantowany, pewny, niepodważalny’; wyr. rzecz.; Jeśli pani zastosuje te wszystkie preparaty i zacznie żyć zgodnie ze swoją naturą, efekt murowany. – „Czwarty Wymiar”.