utopić kogoś w łyżce wody
‘bardzo kogoś nienawidzić, pragnąć, by stało się komuś coś złego’; zwrot (zwykle w trybie przypuszcz.); Po tym wszystkim mogłabym utopić Andrzeja w łyżce wody. – Internet.
pracować jak pszczółka
‘pracować wytrwale i z radością’; zwrot, przyr.; Internet.
robić dobrą minę do złej gry
‘udawać, że się jest z czegoś zadowolonym; nie dać po sobie poznać rozczarowania, niezadowolenia’; zwrot, karty; Jak zobaczyli, że to wczasy w Ciechocinku, to robili dobrą minę do złej gry. – TV Polsat.
dać/ofiarować konia z rzędem temu, kto…
‘sowicie zapłacić, wysoko kogoś nagrodzić za coś, co było bardzo trudne, wręcz niemożliwe do wykonania’; zwrot, obycz. szlacheckie – ‘ślad dawnych wielkopańskich zakładów’ stp. rząd ‘porządny sprzężaj koński; ozdobna uprząż wierzchowca’.
prawić komuś komplementy
‘wychwalać kogoś, mówić przyjemne słowa’; zwrot; Na początku trzeba się bardziej zachwycać, prawić komplementy. – „Cogito”.
dusza towarzystwa
‘ktoś wesoły, dowcipny, umiejący zabawić całe towarzystwo’; wyr. rzecz.; Internet.
oddać/przekazać komuś pałeczkę
‘przekazać coś komuś, aby ktoś to kontynuował; powierzyć komuś np. swoje dotychczasowe zajęcie’; zwrot, sport.
siedzieć u kogoś w kieszeni
‘pożyczać od kogoś stale pieniądze, korzystać z czyichś pieniędzy’; zwrot; Przez długie lata nie pracowałem, siedziałem u rodziców w kieszeni. – Internet.
darowanemu koniowi w zęby się nie zagląda
‘nie należy oceniać tego, co otrzymujemy od kogoś w prezencie’; fraza; podczas kupowania konia zaglądano mu w zęby, aby sprawdzić jego wiek i stan fizyczny; przysł. użyte jako zdanie; Darowanemu koniowi w zęby się nie zagląda.
patrzeć jak cielę na malowane wrota
‘patrzyć tępym wzrokiem, bezmyślnie, niczym się nie interesując’; zwrot, przyr.; Cielę, podobnie jak wół jest symbolem tępoty, bezmyślności; Ostatnio gapisz się w telewizor jak cielę na malowane wrota. – „Victor”.
Mięta
‘odczuwać do kogoś sympatię, pociąg; być kimś zainteresowanym’; zwrot, przyr.; Harry czuje do niej miętę i przeżywa swoją pierwszą, szczenięcą i naturalnie pełną magii miłość. – „Nowy Dzień”.
od Annasza do Kajfasza
‘od jednego do drugiego, od jednej instytucji do drugiej, bezskutecznie, nic nie załatwiając’, wyr. określ. (zwykle w połączeniu z czas. chodzić), bibl. (Annasz – arcykapłan żydowski; teść Kajfasza – także arcykapłana żydowskiego, przewodniczącego Wysokiej Rady w czasie procesu Jezusa; J 18,24: „Następnie Annasz wysłał Go związanego do arcybiskupa Kajfasza.”); W naszej rzeczywistości trzeba się nachodzić od Annasza do Kajfasza, żeby cokolwiek załatwić. – Internet.
przy odrobinie szczęścia
‘przy niewielkiej pomyślności losu, mając odrobinę powodzenia’; wyr. określ.; Przy odrobinie szczęścia mogliśmy awansować do finałów (…).
szczęście w nieszczęściu
‘coś dobrego, pozytywnego wśród niepomyślnych wydarzeń, coś rozjaśniającego, neutralizującego nieszczęście’; wyr. rzecz.; Kaczyński – szczęście w nieszczęściu (tyt.).
poczta pantoflowa
‘puszczanie w obieg plotek, krążenie pogłosek, niesprawdzonych wiadomości, nieoficjalne rozchodzenie się wiadomości’; wyr. rzecz., gw.warszaw.; O wszystkim dowiedziałam się pocztą pantoflową. – „Victor J”.
przejrzeć na oczy
‘uprzytomnić sobie swój błąd, uzmysłowić swoją pomyłkę; uświadomić sobie prawdziwy stan rzeczy’; zwrot; (…) czy ludzie myślący w Polsce przejrzą wreszcie na oczy (…).
listek figowy
‘osłona wstydliwego miejsca, symbol wstydliwości; parawan, przykrywka’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 3, 7: „A wtedy otworzyły się im obojgu (Adamowi i Ewie) oczy i poznali, że są nadzy; spletli więc gałązki figowe i zrobili sobie przepaski.”); (…) J. Tischner nie był żadnym listkiem figowym tej ankiety (…). – W. Łysiak 1; (...) lecz głupie serce ocal/przykryj figowym listkiem. – J. Twardowski.
rzucać słowa na wiatr
‘nie przywiązywać wagi do tego, co się komuś mówi; mówić, obiecywać w sposób nieodpowiedzialny’; zwrot (często w formie zaprzeczonej, por. nie rzucać słów na wiatr ), bibl. (1 Kor 14, 9: „Tak też i wy: jeśli pod wpływem daru języków nie wypowiadacie zrozumiałych słów, któż pojmie to, co mówicie? Na wiatr będziecie mówili.”).
wyhodować żmiję na własnym łonie
‘mieć w najbliższym otoczeniu, wśród bliskiej rodziny (dzieci) osobę złowrogo, nienawistnie nastawioną wobec nas’; często użyte żart.’; zwrot; Oto na własnym łonie wyhodowałam sobie żmiję. – K. Grochola.
coś powraca jak bumerang
‘coś pojawia się znowu, jakiś (nierozwiązany) problem powraca; zwrot, bumerang – z dial. aborygenów australijskich ‘broń myśliwska i wojenna; rzucany w specjalny sposób w przypadku nietrafienia w cel zatacza w powietrzu łuk i powraca do rzucającego’; Dlatego powracające co kilka lat jak bumerang badania, w których ktoś dowodzi, że odkrył sekret zimnej fuzji, wywołują z jednej strony ekscytację, a z drugiej niechęć środowiska naukowego (…). – „Gazeta Polska”.
Cierpliwość
‘wielka, bezgraniczna cierpliwość, opanowanie’;wyr. rzecz., relig.; Dla niegrzecznego ucznia trzeba mieć anielską cierpliwość;Bo może powstać walka (jaka?) zacięta,/gdy wyczerpie się moja cierpliwość (jaka?) święta. – A.M. Swinarski.
na pohybel
‘na zatracenie, na zgubę, na nieszczęście’; wyr. określ., stp. pohybel ‘zguba, szubienica’; Jeśli prawda przeczy tezom „Salonu” – to na pohybel prawdzie. – W. Łysiak
(tyle), ile dusza zapragnie
‘czegoś jest tyle, ile się chce, pod dostatkiem’; wyr.określ.; Jak tłumaczyła, jej goście hulali sobie, ile tylko dusza zapragnie. – „Ozon”.
stare kąty
‘miejsca dobrze znane z przeszłości, z dzieciństwa’; wyr. rzecz.; W niedzielę Maciej Żurawski odwiedzi jeszcze stare kąty.
wpadać/popadać w euforię
‘bardzo się z czegoś cieszyć, przeżywać bardzo silnie emocje’; zwrot; Nie popadam w euforię, bo można grać jeszcze lepiej (…). – SE; Amerykanki przeciwnie – nawet gdy popełniły fatalny błąd, wpadały w euforię, jakby to one zdobyły punkt. – „Nowy Dzień”.
podjąć/podnieść rzuconą rękawicę
‘przyjąć wyzwanie na pojedynek, odpowiedzieć, zareagować na czyjąś zaczepkę’; zwrot, stp. obycz. rycer. (por. rzucić rękawicę ); Jęz.
goły jak święty turecki
‘bardzo ubogi, biedny; taki, który w danej chwili nie ma ani grosza przy duszy’ albo ‘nagi’; wyr. określ., liter. Goły jak święty turecki to goły jak derwisz, muzułmański asceta i mistyk. Porównanie zaczerpnięte prawdopodobnie z XVI-wiecznej „Peregrynacji do Ziemi Świętej” Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła; przełożona na łac., a z niej z powrotem na pol., stała się bardzo popularną lekturą.; Jęz.
pomroczność jasna
‘chwilowa utrata poczytalności’, wyr. rzecz., iron., medyc., hist. współcz.; diagnoza postawiona przez lekarzy synowi jednego z polityków, kiedy ten spowodował wypadek; Nawet nie wiadomo, jak skomentować taką niedorzeczność (…) – można jedynie przypuszczać, że autora tych słów dopadła chwilowa „pomroczność jasna”. – „Angora”.
pierwsza naiwna
‘kobieta zachowująca się jak młoda, niedoświadczona osoba’; wyr. rzecz., teatr. W sztuce aktorskiej pierwsza naiwna to ‘rola młodej, niedoświadczonej dziewczyny, aktorka grająca taką rolę’.
mieć kogoś na sumieniu
‘być winnym w stosunku do kogoś, wyrządzić komuś krzywdę, być odpowiedzialnym za czyjąś śmierć’; zwrot, relig.; Jestem pewna, że pielęgniarki mają na sumieniu śmierć mojego dziecka. – TV Siedem.
guzik z pętelką
‘nic; coś nieudanego, co nie wyszło’; wyr. rzecz., moda; Obie partie spotykały się, próbowały się dogadać. Ale guzik z pętelką. – TV Puls.
pocałunek Judasza
‘pocałunek, gest nieszczery, fałszywy, maskujący wrogie zamiary wobec kogoś’; wyr. rzecz. bibl. (Mt 26, 48-49: „Zdrajca zaś dał im taki znak: «Ten, którego pocałuję, to On: Jego pochwyćcie!» Zaraz też przystąpił do Jezusa, mówiąc «Witaj Rabbi!» i pocałował Go.”); Boję się pocałunku Judasza. – R. Brudzyński.
efekt murowany
‘efekt gwarantowany, pewny, niepodważalny’; wyr. rzecz.; Jeśli pani zastosuje te wszystkie preparaty i zacznie żyć zgodnie ze swoją naturą, efekt murowany. – „Czwarty Wymiar”.
Opresja
‘uratować się z trudnej sytuacji, wyjść obronną ręką z kłopotów’; zwrot, opresja zapoż. z łac. lub franc.; Ostatnio w tym roku – na zapalenie płuc, ale dzielnie, dzięki troskliwej opiece dzieci, wyszła z opresji. – „Nowy Dzień”.
poczucie własnej wartości
‘przekonanie o wartości, ważności swojej osoby’; wyr. rzecz.; Nabrałam odwagi i pewności siebie, wzrosło moje poczucie własnej wartości . – „Cogito”.
nie wylewać za kołnierz
‘pić alkohol bardzo często i w dużych ilościach’; zwrot, stp. zabawy (por. nie w kij dmuchał ); (…) p iliśmy kawę w tych samych kawiarniach, wódkę w tych samych restauracjach, nie wylewaliśmy za kołnierz. – S. Bąba.
cieszyć się jak dziecko
‘cieszyć się bardzo, być bardzo szczęśliwym, okazywać na zewnątrz wielką radość’; zwrot; Włoscy antymafijni policjanci cieszyli się jak dzieci. – „Fakt”; Cieszę się jak dziecko, że zostałem powołany na mecz z Austrią i Walią.
słoń nadepnął komuś na ucho
‘ktoś jest niemuzykalny, nie ma słuchu muzycznego’; wyr. określ.
mieć sztywny/twardy kark
‘być niezależnym, dumnym, hardym’; też medyc. ‘mieć objawy uszkodzenia opon mózgowych lub kręgów szyjnych’; zwrot, bibl. (Wj 32, 9: „I jeszcze powiedział Pan do Mojżesza: «Widzę, że lud ten jest ludem o twardym karku».”); (…) z pewnością jest to naród o twardym karku i nie każdą krytykę dobrze przyjmuje. – J. Tischner.
dobry żart tynfa wart
‘dobry dowcip jest bardzo cenny’; fraza, przysł.; tynf ‘dawna srebrno-miedziana moneta polska wartości 18 gr, będąca w obiegu XVII-2.poł. XVIII w.’ Od nazwiska A. Tymfa – mincarza polskiego żyjącego za panowania Jana Kazimierza; Nie od dziś wiadomo, że dobry żart tynfa wart.
Feniks
prosto z mostu
‘szczerze, otwarcie, bez niepotrzebnych wstępów, niczego nie ukrywając’; wyr. określ. (zwykle w połączeniu z czas. mówienia, np. powiedzieć, palnąć, spytać… ), w stp. most ‘droga wymoszczona, bita’, tzn. ‘prosto z drogi, z podróży’, a więc ‘zaraz, natychmiast’; Przy tej okazji prosto z mostu powie swojej przyjaciółce, co o niej myśli.
postawić/stawiać kogoś pod pręgierzem
‘obwinić, oskarżyć kogoś publicznie,oddać pod sąd opinii publicznej’; zwrot, stp. kary, pręgierz ‘w średniowiecznych miastach: słup na rynku, przy którym wystawiano na widok publiczny przestępców i wymierzano im chłostę’; Jęz.
tere-fere (kuku)!
‘wykrzyknienie podkreślające czyjeś kłamstwo, głupstwo, mówienie bredni’; fraza w literaturze utrwalona przez W. Syrokomlę. Powiedzenie przyszło do nas z Węgier, prawdopodobnie za czasów Stefana Batorego, gdzie funkcjonowało w tym samym znaczeniu ‘mówienie bzdur, nonsensów’. Natomiast z formą „Tere-fere kuku, strzela baba z łuku” łączony jest kawał zrobiony przez studenta w teatrze polskim w Kijowie, gdzie tęgą aktorkę ubraną w strój Diany i wyposażoną w łuk i strzały ustawiono na scenie. Na...
stawać/wchodzić/wstępować w szranki
‘uczestniczyć w rywalizacji, współzawodnictwie, stawać do walki’; zwrot, rycer. Turnieje rycerskie odbywały się na ogrodzonym placu zwanym szrankami ; Podczas tego mitingu w szranki stanęli zawodnicy z Poznania i Wrocławia. – „Gazeta Poznańska”.
kocia muzyka
‘piski, wrzaski, ogłuszający hałas, często czyniony specjalnie jako znak niezadowolenia lub w celu dokuczenia komuś’; wyr. rzecz.; Słyszałeś kiedyś, jak w marcu hałasują koty? Te piski, wrzaski, ogłuszający jazgot – to właśnie kocia muzyka. Jeśli ktoś kiedyś nazwie tak Twoje próby muzyczne, naprawdę nie masz się z czego cieszyć! – „Victor J”;
z dziada pradziada
‘od dawna, od wielu pokoleń, od zawsze’; wyr. określ., zwycz.; Te ziemie za rzeką należały z dziada pradziada do naszej rodziny. – „Prodoks”.