Mięta
‘odczuwać do kogoś sympatię, pociąg; być kimś zainteresowanym’; zwrot, przyr.; Harry czuje do niej miętę i przeżywa swoją pierwszą, szczenięcą i naturalnie pełną magii miłość. – „Nowy Dzień”.
spływa/spłynęło coś po kimś jak woda po kaczce/po gęsi/po psie
‘coś nie wywiera na kimś żadnego wrażenia, ktoś się czymś wcale nie przejmuje’; zwrot, przyr.; To antysemickie detalistyczne czepiactwo (…) spłynęło po „Gazecie Wyborczej” niby woda po kaczce (dziennikarskiej) . – W. Łysiak.
przy odrobinie szczęścia
‘przy niewielkiej pomyślności losu, mając odrobinę powodzenia’; wyr. określ.; Przy odrobinie szczęścia mogliśmy awansować do finałów (…).
mieć sztywny/twardy kark
‘być niezależnym, dumnym, hardym’; też medyc. ‘mieć objawy uszkodzenia opon mózgowych lub kręgów szyjnych’; zwrot, bibl. (Wj 32, 9: „I jeszcze powiedział Pan do Mojżesza: «Widzę, że lud ten jest ludem o twardym karku».”); (…) z pewnością jest to naród o twardym karku i nie każdą krytykę dobrze przyjmuje. – J. Tischner.
poczta pantoflowa
‘puszczanie w obieg plotek, krążenie pogłosek, niesprawdzonych wiadomości, nieoficjalne rozchodzenie się wiadomości’; wyr. rzecz., gw.warszaw.; O wszystkim dowiedziałam się pocztą pantoflową. – „Victor J”.
goły jak święty turecki
‘bardzo ubogi, biedny; taki, który w danej chwili nie ma ani grosza przy duszy’ albo ‘nagi’; wyr. określ., liter. Goły jak święty turecki to goły jak derwisz, muzułmański asceta i mistyk. Porównanie zaczerpnięte prawdopodobnie z XVI-wiecznej „Peregrynacji do Ziemi Świętej” Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła; przełożona na łac., a z niej z powrotem na pol., stała się bardzo popularną lekturą.; Jęz.
przejrzeć na oczy
‘uprzytomnić sobie swój błąd, uzmysłowić swoją pomyłkę; uświadomić sobie prawdziwy stan rzeczy’; zwrot; (…) czy ludzie myślący w Polsce przejrzą wreszcie na oczy (…).
obśmiać się jak norka
‘dobrze się uśmiać; śmiejąc się, zabawić się; zwrot, przyr. Norki nie wydają dźwięków, które mogłyby przypominać śmiech. Prawdopodobnie więc ten zwrot pochodzi od „uśmiechniętego” pyszczka tych zwierząt; Obśmiałem się jak norka z jego przemówienia. – „Przekrój”.
wyhodować żmiję na własnym łonie
‘mieć w najbliższym otoczeniu, wśród bliskiej rodziny (dzieci) osobę złowrogo, nienawistnie nastawioną wobec nas’; często użyte żart.’; zwrot; Oto na własnym łonie wyhodowałam sobie żmiję. – K. Grochola.
położyć/kłaść pod coś podwaliny
‘zacząć, zapoczątkować coś, dać czemuś podstawy’; zwrot, budow. podwalina ‘pierwsza belka drewniana układana na podmurowaniu w budynkach drewnianych’; Położył podwaliny pod wszystkie niemal nauki.
podjąć/podnieść rzuconą rękawicę
‘przyjąć wyzwanie na pojedynek, odpowiedzieć, zareagować na czyjąś zaczepkę’; zwrot, stp. obycz. rycer. (por. rzucić rękawicę ); Jęz.
Cierpliwość
‘wielka, bezgraniczna cierpliwość, opanowanie’;wyr. rzecz., relig.; Dla niegrzecznego ucznia trzeba mieć anielską cierpliwość;Bo może powstać walka (jaka?) zacięta,/gdy wyczerpie się moja cierpliwość (jaka?) święta. – A.M. Swinarski.
stare kąty
‘miejsca dobrze znane z przeszłości, z dzieciństwa’; wyr. rzecz.; W niedzielę Maciej Żurawski odwiedzi jeszcze stare kąty.
na pohybel
‘na zatracenie, na zgubę, na nieszczęście’; wyr. określ., stp. pohybel ‘zguba, szubienica’; Jeśli prawda przeczy tezom „Salonu” – to na pohybel prawdzie. – W. Łysiak
(tyle), ile dusza zapragnie
‘czegoś jest tyle, ile się chce, pod dostatkiem’; wyr.określ.; Jak tłumaczyła, jej goście hulali sobie, ile tylko dusza zapragnie. – „Ozon”.
wpadać/popadać w euforię
‘bardzo się z czegoś cieszyć, przeżywać bardzo silnie emocje’; zwrot; Nie popadam w euforię, bo można grać jeszcze lepiej (…). – SE; Amerykanki przeciwnie – nawet gdy popełniły fatalny błąd, wpadały w euforię, jakby to one zdobyły punkt. – „Nowy Dzień”.
pierwsza naiwna
‘kobieta zachowująca się jak młoda, niedoświadczona osoba’; wyr. rzecz., teatr. W sztuce aktorskiej pierwsza naiwna to ‘rola młodej, niedoświadczonej dziewczyny, aktorka grająca taką rolę’.
pomroczność jasna
‘chwilowa utrata poczytalności’, wyr. rzecz., iron., medyc., hist. współcz.; diagnoza postawiona przez lekarzy synowi jednego z polityków, kiedy ten spowodował wypadek; Nawet nie wiadomo, jak skomentować taką niedorzeczność (…) – można jedynie przypuszczać, że autora tych słów dopadła chwilowa „pomroczność jasna”. – „Angora”.
tuba propagandowa
‘nośnik propagandy, środek szerzenia niekoniecznie prawdziwych informacji, idei, poglądów, haseł mających na celu pozyskanie kogoś dla jakiejś idei lub akcji’; wyr. rzecz., polit.; W latach 70. i 80. stanowił najważniejszą tubę propagandową reżimu komunistycznego (…). – „Angora”.
mieć kogoś na sumieniu
‘być winnym w stosunku do kogoś, wyrządzić komuś krzywdę, być odpowiedzialnym za czyjąś śmierć’; zwrot, relig.; Jestem pewna, że pielęgniarki mają na sumieniu śmierć mojego dziecka. – TV Siedem.
pukać/stukać się w czoło
‘pukając się w czoło, dawać do zrozumienia, że czyjeś zachowanie, wypowiedź traktuje się z lekceważeniem; traktować kogoś jak niespełna rozumu, uważać coś za głupie, niedorzeczne, absurdalne’; zwrot, gesty; (…) wszyscy się trzęsą ze strachu i nikt już się w czoło nie puka. – W. Łysiak
słoń nadepnął komuś na ucho
‘ktoś jest niemuzykalny, nie ma słuchu muzycznego’; wyr. określ.
guzik z pętelką
‘nic; coś nieudanego, co nie wyszło’; wyr. rzecz., moda; Obie partie spotykały się, próbowały się dogadać. Ale guzik z pętelką. – TV Puls.
kocia muzyka
‘piski, wrzaski, ogłuszający hałas, często czyniony specjalnie jako znak niezadowolenia lub w celu dokuczenia komuś’; wyr. rzecz.; Słyszałeś kiedyś, jak w marcu hałasują koty? Te piski, wrzaski, ogłuszający jazgot – to właśnie kocia muzyka. Jeśli ktoś kiedyś nazwie tak Twoje próby muzyczne, naprawdę nie masz się z czego cieszyć! – „Victor J”;
cieszyć się jak dziecko
‘cieszyć się bardzo, być bardzo szczęśliwym, okazywać na zewnątrz wielką radość’; zwrot; Włoscy antymafijni policjanci cieszyli się jak dzieci. – „Fakt”; Cieszę się jak dziecko, że zostałem powołany na mecz z Austrią i Walią.
efekt murowany
‘efekt gwarantowany, pewny, niepodważalny’; wyr. rzecz.; Jeśli pani zastosuje te wszystkie preparaty i zacznie żyć zgodnie ze swoją naturą, efekt murowany. – „Czwarty Wymiar”.
Opresja
‘uratować się z trudnej sytuacji, wyjść obronną ręką z kłopotów’; zwrot, opresja zapoż. z łac. lub franc.; Ostatnio w tym roku – na zapalenie płuc, ale dzielnie, dzięki troskliwej opiece dzieci, wyszła z opresji. – „Nowy Dzień”.
poczucie własnej wartości
‘przekonanie o wartości, ważności swojej osoby’; wyr. rzecz.; Nabrałam odwagi i pewności siebie, wzrosło moje poczucie własnej wartości . – „Cogito”.
nie wylewać za kołnierz
‘pić alkohol bardzo często i w dużych ilościach’; zwrot, stp. zabawy (por. nie w kij dmuchał ); (…) p iliśmy kawę w tych samych kawiarniach, wódkę w tych samych restauracjach, nie wylewaliśmy za kołnierz. – S. Bąba.
prosto z mostu
‘szczerze, otwarcie, bez niepotrzebnych wstępów, niczego nie ukrywając’; wyr. określ. (zwykle w połączeniu z czas. mówienia, np. powiedzieć, palnąć, spytać… ), w stp. most ‘droga wymoszczona, bita’, tzn. ‘prosto z drogi, z podróży’, a więc ‘zaraz, natychmiast’; Przy tej okazji prosto z mostu powie swojej przyjaciółce, co o niej myśli.
dobry żart tynfa wart
‘dobry dowcip jest bardzo cenny’; fraza, przysł.; tynf ‘dawna srebrno-miedziana moneta polska wartości 18 gr, będąca w obiegu XVII-2.poł. XVIII w.’ Od nazwiska A. Tymfa – mincarza polskiego żyjącego za panowania Jana Kazimierza; Nie od dziś wiadomo, że dobry żart tynfa wart.
stajnia/stajnie Augiasza
‘o miejscu zaniedbanym, w którym panuje nieład, brud, które należy uporządkować’; wyr. rzecz., mitol. Oczyszczenie stajni Augiasza, króla Elidy, było szóstą pracą Herkulesa. Te nigdy nie czyszczone stajnie miału porządkować w ciągu jednej doby; Ten znany polityk daje do zrozumienia, że należy oczyścić te stajnie Augiasza. – TV Puls; Nasz kandydat na prezydenta podjął się czyszczenia stajni Augiasza. – TV Trwam.
Feniks
postawić/stawiać kogoś pod pręgierzem
‘obwinić, oskarżyć kogoś publicznie,oddać pod sąd opinii publicznej’; zwrot, stp. kary, pręgierz ‘w średniowiecznych miastach: słup na rynku, przy którym wystawiano na widok publiczny przestępców i wymierzano im chłostę’; Jęz.
mieć coś w małym/w jednym palcu
‘umieć, znać coś doskonale, świetnie się w czymś orientować’; zwrot; Basia twierdzi, że wszystko ma w małym palcu.; Mam w małym palcu wiedzę o środkach czystości. – „Nowy Dzień”.
grać komuś na nerwach
‘denerwować kogoś, wyprowadzać kogoś z równowagi’; zwrot; Przepraszam że jestem taki niedelikatny/że obecny/że gram Ci na nerwach/powtarzając ja, o mnie, ze mną. – J. Twardowski.
tere-fere (kuku)!
‘wykrzyknienie podkreślające czyjeś kłamstwo, głupstwo, mówienie bredni’; fraza w literaturze utrwalona przez W. Syrokomlę. Powiedzenie przyszło do nas z Węgier, prawdopodobnie za czasów Stefana Batorego, gdzie funkcjonowało w tym samym znaczeniu ‘mówienie bzdur, nonsensów’. Natomiast z formą „Tere-fere kuku, strzela baba z łuku” łączony jest kawał zrobiony przez studenta w teatrze polskim w Kijowie, gdzie tęgą aktorkę ubraną w strój Diany i wyposażoną w łuk i strzały ustawiono na scenie. Na...
stawać/wchodzić/wstępować w szranki
‘uczestniczyć w rywalizacji, współzawodnictwie, stawać do walki’; zwrot, rycer. Turnieje rycerskie odbywały się na ogrodzonym placu zwanym szrankami ; Podczas tego mitingu w szranki stanęli zawodnicy z Poznania i Wrocławia. – „Gazeta Poznańska”.
pędzić/lecieć jak na skrzydłach
‘biec szybko, lekko i bez wysiłku, z uczuciem szczęścia, radości’; zwrot; Internet.
nie święci garnki lepią
‘niepotrzebne jest wykształcenie, kwalifikacje, zdolności, aby czegoś dokonać’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu; Prawica udowodniła, że nie tylko święci garnki lepią . – TV Puls.
żyć z ołówkiem w ręku
‘żyć, gospodarować bardzo oszczędnie, liczyć każdy wydawany grosz, skrupulatnie planować wszystkie wydatki’; zwrot.
mieć skrzydła u ramion
‘mieć polot, entuzjazm, zapał do działania’; zwrot, przyr.; Internet.
być kowalem własnego losu
‘samemu decydować o swoim życiu’; zwrot; modyfikacja przysł. „każdy jest kowalem własnego losu”; Nie uważasz, że jesteś kowalem własnego losu. To, co robisz zależy od ciebie. – Internet.
przelewać z pustego w próżne
‘podejmować działania bezsensowne,niemające żadnego znaczenia, zajmować się jednym i tym samym’; ‘mówić dużo i bez sensu’; zwrot; To, co się dzieje, wygląda jak przelewanie z pustego w próżne .– TVN 24.
gruchać jak dwa gołąbki
‘czule rozmawiać ze sobą, okazując miłość, sympatię; czulić się do siebie’; zwrot, przyr.; Wiadomo, że po jakimś czasie Marta i Jacek znajdą sobie przytulny kącik i zaczną gruchać jak dwa gołąbki. – „Victor G”.
Sodoma i Gomora
‘wielkie zamieszanie, chaos; siedlisko rozpusty, występku, grzechu i niemoralności’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 18, 24-25: „A wtedy Pan spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia od Pana z nieba.” Bóg spalił miasta za grzech zwane później sodomskimi); Stawiają czoła opiniotwórczej potędze imperium Zła, niczym sprawiedliwi w Sodomie i Gomorze. – W. Łysiak.
marzenie ściętej głowy
‘marzenie o czymś nierealnym, nieosiągalnym’; wyr. rzecz.; „Likwidacja niedostatku” (…) i „pełne zaspokojenie potrzeb” są (…) marzeniami ściętej głowy na dominującym obszarze ziemskiego padołu (…). – W. Łysiak.