pięta Achillesa/achillesowa
‘czyjaś słaba strona, słaby punkt’; wyr. rzecz., mitol. ( Achilles – bohater „Iliady” Homera, syn Peleusa i Tetydy. Matka zanurzyła go jako dziecko w wodach Styksu, dzięki czemu ciało jego oprócz pięty, za którą go trzymała, stało się odporne na ciosy); Tych z dziurami na podeszwach jest więcej, życia achillesowa pięta . – „Blok” zespół O.S.T.R.; Jego piętą Achillesa jest matematyka, której nie znosi! – „Victor J”.
dostać skrzydeł
‘rozwinąć fantazję, mieć zapał do działania’; zwrot; Na te kilka sekund, kiedy był w powietrzu, my też dostawaliśmy skrzydeł. – „Angora”.
kubek w kubek
‘bardzo podobny, identyczny, taki sam’; wyr. określ.; Uśmiechnął się i skinął – i wnet z Bożej łaski/Powstał dom – kubek w kubek jak nasz czarnoleski. – B. Leśmian.
wilczy bilet
‘zakaz wstępu gdzieś dla kogoś; dokument z negatywną opinią wydawany osobie wyrzuconej ze szkoły, z pracy itp., uniemożliwiający przyjęcie do innej szkoły, pracy itp.’; wyr. rzecz., hist. ros. wilczy bilet – w Rosji carskiej dokument uniemożliwiający osobie wydalonej z jakiejś uczelni wstąpienie do jakiejkolwiek innej; Nie wiem, co ona sobie wyobraża, gdzie teraz – z tym wilczym biletem – znajdzie nową pracę. – Internet; Został wyrzucony ze szkoły z wilczym biletem – w rodzinnym mieście...
kto daje i odbiera, ten się w piekle poniewiera
‘nie wolno odbierać rzeczy podarowanych komuś’; fraza, relig.; przysł. wykorzystane w wypowiedzeniu; Trzeba sobie przypomnieć stare powiedzenie – kto daje i odbiera, ten się w piekle poniewiera. – Radio Zet.
szpakami karmiony
‘ktoś chytry, przebiegły, doświadczony, mądry’; wyr. określ., liter. – A. Fredro; BD.
jak u Pana Boga za piecem
‘bardzo dobrze, bez trosk, kłopotów, bezpiecznie, szczęśliwie, wygodnie, dostatnio’; wyr. określ., relig. (najczęściej w połączeniu z czas.: żyć, czuć się); Nie wiedzieli, że będą żyć za Wielką Wodą jak u Pana Boga za piecem. – TVN; U dziadków będziesz czuł się jak u Pana Boga za piecem – pyszne obiadki, wylegiwanie się do południa, no i można robić rzeczy, na które rodzice niekoniecznie się zgadzają. – „Victor J”.
sięgać zenitu
‘osiągać najwyższy stopień’; zwrot, astron.; Już wiadomo, dlaczego wrogość między Martą a Michałem sięga zenitu.
wysadzić kogoś z siodła
‘pozbawić kogoś stanowiska, pozycji, znaczenia’; zwrot, obycz. rycer., podczas turniejów lub w trakcie walki starano się przeciwnika wysadzić z siodła, zrzucić z konia; Gdyby Jaruzelski nie ustanowił stanu wojennego, to by go wysadzili z siodła. – TVP 2.
o kant dupy rozbić
‘o czymś beznadziejnym, zepsutym, zniszczonym’; wyr. określ.,wulg.
pasować jak ulał
‘być doskonale dopasowanym, idealnie pasować, dobrze przylegać, ściśle z czymś, kimś się wiązać’; zwrot, rzem. coś pasuje jak ulał ‘coś pasuje do czegoś jak przedmioty odlane, dawn. ulane, z tej samej formy’.
kość niezgody
‘przyczyna konfliktu, awantury’; wyr. rzecz.; Zdaniem gazety kością niezgody i „przyczyną skandali” miało być to, że Tymoszenko zamierza odwiedzić Moskwę (…). – GW.
rozdzierać szaty nad czymś/nad kimś
‘użalać się, ubolewać nad stanem czegoś, kogoś; potępiać coś, rozpaczać, lamentować’; zwrot, bibl. (Est 4, 1: „Skoro Marchodeusz dowiedział się o wszystkim, co czyniono, rozdarł szaty i okrył się worem, i [posypał głowę] popiołem, wyszedł na środek miasta i lamentował głośno i gorzko.”); (…) utworzyła się już klasa mówców i słuchaczy rozdzierających szaty nad naszym opłakanym charakterem narodowym. – W. Łysiak.
oblać się/zlać się zimnym potem
‘spocić się ze strachu, przerazić się czegoś, doznać gwałtownych emocji’; zwrot; Gdy usłyszałem głos nauczyciela, oblałem się zimnym potem.
nie ma mocnych (na kogoś/na coś)
‘o kimś niepokonanym, o czymś niezwyciężonym’; fraza (tyt. filmu); To znaczy nie ma na was mocnych? – TVN.
dojść/trafić po nitce do kłębka
‘dotrzeć do ujawnienia czegoś, jakiejś tajemnicy, wyjaśniając kolejne zagadki, fakty’; wyr. określ. W mitol. kłębek nici wręczony przez Ariadnę Tezeuszowi, który go rozwijał, kiedy znalazł się w Labiryncie, dzięki czemu mógł wrócić do wyjścia; Ciekawe co było dalej, czy policja doszła po nitce do kłębka. – Radio Zet.
czuć bluesa
‘umieć dobrze wyczuć nastrój, klimat, mieć intuicję, która pomaga poruszać się w nowych sytuacjach’; zwrot, muz.; Zaraz było widać, że ten nowy czuje bluesa. – „Cogito”.
zapiąć coś na ostatni guzik
‘przygotować coś niezwykle starannie, precyzyjnie wykończyć’; zwrot, moda; Chcę pracować dzień i noc, aby w piątek wszystko było zapięte na ostatni guzik. – TVP 3.
zadurzyć się w kimś
‘zakochać się w kimś, być kimś zauroczonym’; zwrot, stp. durować ‘szaleć, nie być przy zdrowych zmysłach; hulać, szaleć, dokazywać; pysznić się’, od XVIII w. durzyć się ‘oszukiwać się, tumanić się; kochać się w kimś’; też zadurzyć się w znaczeniu dzisiejszym; Madzia zadurzy się nawet w starszym panu, ale i on zostawi ją na lodzie, gdy tylko się dowie, że miała mieć dziecko z jego synem.
pytyjska odpowiedź
‘odpowiedź, wypowiedź dwuznaczna, niezrozumiała, niejasna, zagmatwana, zagadkowa, zwłaszcza odnosząca się do przyszłości’; wyr.rzecz., mitol.; Pytia to kapłanka w świątyni Apollina w Delfach, która przepowiadała przyszłość. W boskiej ekstazie, w odpowiedzi na pytania błagalników, wyrzucała z siebie słowa bez związku, z których kapłan układał heksametrem wyrocznie, zwykle dość trudne do zrozumienia lub dwuznaczne;
patrzeć/spojrzeć na coś przez palce
‘udawać, że się czegoś nie widzi, nie zauważa, tolerować coś, być przesadnie pobłażliwym’; zwrot; Ona zresztą także przez palce patrzy na różne moje narowy, przywary… – S. Bąba; Na szczęście pani spojrzała przez palce na moje zachowanie.
być w sile wieku
‘być człowiekiem dojrzałym, ale jeszcze aktywnym, być w rozkwicie, w pełni żywotnych sił’; zwrot.
homerycki/homeryczny śmiech
‘niepohamowany, głośny, szczery, serdeczny śmiech’; wyr. rzecz., liter. Homer wspomina o „nieugaszonym śmiechu” bogów („Iliada”) i zalotników Penelopy („Odyseja”).
z ręką na sercu
‘bez kłamstwa, szczerze, otwarcie’; wyr. określ. (najczęściej w połączeniu z czas.: przyznać, mówić, powiedzieć itp.); Kiedy pan, polityk niegrający głównych ról, dowiedział się, że ma zostać premierem? Z ręka na sercu, w zeszły wtorek. – „Newsweek”.
wyciągnąć kopyta
‘umrzeć’; zwrot, eufem. związany z tabu językowym, czyli pośrednim mówieniu o czymś złym, przykrym dla człowieka, np. o chorobach, śmierci; zamiast umrzeć ‘wyciągnąć nogi/kopyta, zejść ze świata itp.’; Były chwile, kiedy myślałem, że już wyciągnę kopyta (…). – S. Bąba.
pleść koszałki-opałki
‘mówić dużo i bez sensu, byle co’; zwrot, rzem. Oba wyrazy są synonimami zarówno koszałka , jak i opałka to w jęz. stp. ‘kosz(yk), torba pleciona’; Plotłem koszałki-opałki.
mieć klapki na oczach
‘nie umieć spojrzeć na coś krytycznie, być zaślepionym, ograniczonym, nie widzieć tego, co jest oczywiste, czytelne, być dogmatycznym w swoich poglądach’; zwrot; Niektórzy politycy mają klapki na oczach, nie widzą, co się wokół nich dzieje, a raczej udają, że nie widzą. – Internet.
tłoczyć się jak śledzie w beczce
‘przebywać w ciasnym, zatłoczonym miejscu, być w ścisku’; zwrot wywodzący się z obserwacji świata; Młodzież zgromadzona na koncercie tłoczyła się jak śledzie w beczce w tak ciasnym pomieszczeniu. – Internet.
gałązka oliwna
–’znak pokoju, zgody’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 8, 10-11: „Poczekawszy zaś jeszcze siedem dni, znów wypuścił z arki gołębicę i ta wróciła do niego pod wieczór, niosąc w dziobie świeży listek z drzewa oliwnego.”).
grać w otwarte karty
‘rozmawiać, przedstawiać sprawę otwarcie, uczciwie, niczego nie ukrywać’; zwrot, karty; Kiedy wreszcie nasi politycy zaczną grać w otwarte karty. To chyba nigdy nie nastąpi . – Internet.
anioł dobroci
‘ktoś bardzo dobry, szlachetny, uczynny, pomagający innym’; wyr.rzecz., relig.; Z nekrologów czy mów pogrzebowych dowiadujemy się, że pan prezes był człowiekiem wielkiego serca, pan doktor był człowiekiem niezastąpionym, ciotka była aniołem dobroci (…). – J. Twardowski.
trząść portkami
‘bardzo się bać, być przestraszonym’; zwrot; Sędziowie trzęsą portkami. – „Fakt”; Gdy wieje wiatr historii, ludziom jak pięknym ptakom/rosną skrzydła, natomiast/trzęsą się portki pętakom. – K.I. Gałczyński.
posypać głowę popiołem
‘ukorzyć się; okazać skruchę, umartwiać się, pokutować; żałować, uznawać swoje błędy, przyznać się do winy’; zwrot, bibl. (W przekł. J. Wujka Est 4, 1: „Co gdy usłyszał Mardocheusz, rozdarł szaty swe i oblókł się w wór, posypawszy głowę popiołem, i na ulicy pośród miasta krzyczał wielkim głosem, okazując gorzkość swego serca.”); Posypałbym głowę popiołem i powiedziałbym: – Tak. Jestem idiotą.
języczek u wagi
‘argument, głos decydujący w jakiejś sprawie’; wyr. rzecz., techn.; Był w tej sprawie, można powiedzieć, języczkiem u wagi. – TVP 1.
jak równy z równym
‘na tych samych zasadach; w niczym nikomu nie ustępując, będąc dla kogoś równorzędnym partnerem’; wyr. określ.
chłopiec do bicia
‘ktoś, na kogo zrzuca się winę za cudze lub własne błędy, na kim można się bezkarnie wyżywać, pastwić’; wyr. rzecz., hist. Tak zwano chłopca bitego za przewiny brytyjskich następców tronu; też liter. – M. Twaina, „Królewicz i żebrak”; Ulubionym przez racjonalistów chłopcem do bicia jest, jak wiemy, medycyna alternatywna. – „Czwarty Wymiar”.
czarna rozpacz
‘poczucie beznadziejności, całkowita utrata nadziei, zwątpienie, nieszczęście’; wyr. rzecz.; Czarna dziewczyna, czarna rozpacz (tyt.) – „Angora”.
ważyć słowa
‘mówić z namysłem, dbając o dokładność wypowiedzi’; zwrot, bibl. (Syr 21, 25: „Wargi obcych będą o tym opowiadać, słowa zaś mądrych odważone będą na wadze”.); Adwokat oskarżonego waży każde słowo.
obrzucać kogoś błotem
‘mówić o kimś nieprawdziwe rzeczy, rzucać oszczerstwa, oczerniać’; zwrot; Przedstawiciele skłóconych obozów (…) obrzucają się błotem i wzajemnie oskarżają o korupcję i prywatę. – GW; Obrzucanie innych błotem wychodzi czytelniczce dość dobrze. – „Angora”.
zrywać boki ze śmiechu
‘bardzo się śmiać, być mocno rozbawionym’; zwrot; Już po przeczytaniu kilku stron tej książki wiedziałem, że przy jej lekturze będzie można zrywać boki ze śmiechu.
przeznaczony do wyższych celów
‘o kimś, kto jest ważny dla społeczeństwa, mający do spełnienia ważną misję, bardzo ważne zadanie’; wyr. określ.; Dowiedziałem się, że został przeznaczony do wyższych celów, wyjechał na misje do Afryki. – TV Trwam.
jedna jaskółka nie czyni wiosny
‘jedna rzecz nie decyduje o zmianie sytuacji’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu; liter. – Ezop, „Bajki” oraz Arystoteles, „Etyka nikomachejska”; łac. una hirundo non facit ver; Nowi posłowie ostro zabrali się już do tworzenia nowej ustawy w tej sprawie, ale jedna jaskółka nie czyni wiosny. – „Dziennik Bałtycki’.
puszczać/puścić kogoś na szerokie wody
‘pozwolić komuś działać, decydować samodzielnie’; zwrot; (…) Jacek Zieliński niestety za wcześnie został wypuszczony na szerokie wody .
poszło/pójdzie coś komuś w pięty
‘coś dotknęło kogoś mocno, uraziło, sprawiło dużą przykrość’; zwrot; Tyle się po tym wszystkim nasłuchałam, że aż mi w pięty poszło. – „Victor J”.
pies ogrodnika
‘ktoś, kto sam z czegoś nie skorzysta i nie pozwoli korzystać innym’; wyr. rzecz., liter. – Lope de Vega.
puszczać/puścić coś mimo uszu
‘nie zwracać uwagi na czyjeś słowa, nie przejmować się nimi’; zwrot; Magda puściła jego uwagę mimo uszu . – „Victor G”.
wziąć kogoś pod swoje skrzydła
‘zaopiekować się kimś serdecznie, troskliwie’; zwrot; (por. opiekuńcze skrzydła ); Kiedy (…) do szpitala trafia Jorge, grupa nastolatków bierze go pod swoje skrzydła. – „Victor G”.