ciężki jak ołów
‘bardzo ciężki; trudny do zniesienia’; wyr. określ., chem. ołów ‘najcięższy ze znanych od starożyt. metali, pod tym względem ustępujący tylko złotu’; Ja jestem zupełnie sam. I tylko myśl mam/ciężką tak jak ołów. – J. Lechoń.
pytyjska odpowiedź
‘odpowiedź, wypowiedź dwuznaczna, niezrozumiała, niejasna, zagmatwana, zagadkowa, zwłaszcza odnosząca się do przyszłości’; wyr.rzecz., mitol.; Pytia to kapłanka w świątyni Apollina w Delfach, która przepowiadała przyszłość. W boskiej ekstazie, w odpowiedzi na pytania błagalników, wyrzucała z siebie słowa bez związku, z których kapłan układał heksametrem wyrocznie, zwykle dość trudne do zrozumienia lub dwuznaczne;
po fajrancie
‘po robocie, po zakończeniu pracy, w czasie wolnym od pracy’; wyr.określ., zapoż. z niem.; Po fajrancie postanowili pójść do knajpy, ale nie dotarli tam, bo kilku bandziorów dopadło ich na ulicy. – Internet.
kto daje i odbiera, ten się w piekle poniewiera
‘nie wolno odbierać rzeczy podarowanych komuś’; fraza, relig.; przysł. wykorzystane w wypowiedzeniu; Trzeba sobie przypomnieć stare powiedzenie – kto daje i odbiera, ten się w piekle poniewiera. – Radio Zet.
wilczy bilet
‘zakaz wstępu gdzieś dla kogoś; dokument z negatywną opinią wydawany osobie wyrzuconej ze szkoły, z pracy itp., uniemożliwiający przyjęcie do innej szkoły, pracy itp.’; wyr. rzecz., hist. ros. wilczy bilet – w Rosji carskiej dokument uniemożliwiający osobie wydalonej z jakiejś uczelni wstąpienie do jakiejkolwiek innej; Nie wiem, co ona sobie wyobraża, gdzie teraz – z tym wilczym biletem – znajdzie nową pracę. – Internet; Został wyrzucony ze szkoły z wilczym biletem – w rodzinnym mieście...
krewny po kądzieli
‘krewny ze strony matki’; wyr. rzecz. – kądziel ‘urządzenie służące do przędzenia; było atrybutem kobiety’; wyr. oddają dawne relacje rodzinne (por. krewny po mieczu ).
coś woła o pomstę do nieba
‘coś wywołuje zgrozę, oburzenie, zasługuje na potępienie; coś jest w okropnym stanie’; zwrot, stp. pomsta ‘odwet, zemsta’; bibl. (Rdz 4, 10: „Rzekł Bóg [do Kaina, który zabił Abla]: «Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!»”); Jeśli Sejm przyjmie ustawę, to będzie to wołająca o pomstę do nieba niesprawiedliwość. – TVN; (…) stałem się z kolei ofiarą szantażu politycznego wołającego o pomstę do nieba. – S. Bąba.
dostać w kość
‘być zmuszonym do dużego wysiłku; przegrać w walce; doświadczać w życiu przykrości, trudów’; zwrot; Kasia przyznaje, że dostała porządnie w kość. – „Cogito” .
rozdzierać szaty nad czymś/nad kimś
‘użalać się, ubolewać nad stanem czegoś, kogoś; potępiać coś, rozpaczać, lamentować’; zwrot, bibl. (Est 4, 1: „Skoro Marchodeusz dowiedział się o wszystkim, co czyniono, rozdarł szaty i okrył się worem, i [posypał głowę] popiołem, wyszedł na środek miasta i lamentował głośno i gorzko.”); (…) utworzyła się już klasa mówców i słuchaczy rozdzierających szaty nad naszym opłakanym charakterem narodowym. – W. Łysiak.
kubek w kubek
‘bardzo podobny, identyczny, taki sam’; wyr. określ.; Uśmiechnął się i skinął – i wnet z Bożej łaski/Powstał dom – kubek w kubek jak nasz czarnoleski. – B. Leśmian.
szpakami karmiony
‘ktoś chytry, przebiegły, doświadczony, mądry’; wyr. określ., liter. – A. Fredro; BD.
głowa domu
‘ktoś, kto zarządza domem, jest w nim najważniejszy, autorytet’; wyr.rzecz.; Kobiety chodziły teraz na palcach, z ukosa spoglądając na chmurne oblicze głowy domu. – S. Dygasiński.
jak u Pana Boga za piecem
‘bardzo dobrze, bez trosk, kłopotów, bezpiecznie, szczęśliwie, wygodnie, dostatnio’; wyr. określ., relig. (najczęściej w połączeniu z czas.: żyć, czuć się); Nie wiedzieli, że będą żyć za Wielką Wodą jak u Pana Boga za piecem. – TVN; U dziadków będziesz czuł się jak u Pana Boga za piecem – pyszne obiadki, wylegiwanie się do południa, no i można robić rzeczy, na które rodzice niekoniecznie się zgadzają. – „Victor J”.
zadurzyć się w kimś
‘zakochać się w kimś, być kimś zauroczonym’; zwrot, stp. durować ‘szaleć, nie być przy zdrowych zmysłach; hulać, szaleć, dokazywać; pysznić się’, od XVIII w. durzyć się ‘oszukiwać się, tumanić się; kochać się w kimś’; też zadurzyć się w znaczeniu dzisiejszym; Madzia zadurzy się nawet w starszym panu, ale i on zostawi ją na lodzie, gdy tylko się dowie, że miała mieć dziecko z jego synem.
tuba propagandowa
‘nośnik propagandy, środek szerzenia niekoniecznie prawdziwych informacji, idei, poglądów, haseł mających na celu pozyskanie kogoś dla jakiejś idei lub akcji’; wyr. rzecz., polit.; W latach 70. i 80. stanowił najważniejszą tubę propagandową reżimu komunistycznego (…). – „Angora”.
pasować jak ulał
‘być doskonale dopasowanym, idealnie pasować, dobrze przylegać, ściśle z czymś, kimś się wiązać’; zwrot, rzem. coś pasuje jak ulał ‘coś pasuje do czegoś jak przedmioty odlane, dawn. ulane, z tej samej formy’.
nie powiedzieć złego słowa
‘nie mieć komuś nic do zarzucenia, nie powiedzieć o kimś nic złego’; zwrot; (…) a „nasi” nie zezwalają powiedzieć przeciwko „tamtym” choćby jednego złego słowa! – W. Łysiak.
patrzeć/spojrzeć na coś przez palce
‘udawać, że się czegoś nie widzi, nie zauważa, tolerować coś, być przesadnie pobłażliwym’; zwrot; Ona zresztą także przez palce patrzy na różne moje narowy, przywary… – S. Bąba; Na szczęście pani spojrzała przez palce na moje zachowanie.
czuć bluesa
‘umieć dobrze wyczuć nastrój, klimat, mieć intuicję, która pomaga poruszać się w nowych sytuacjach’; zwrot, muz.; Zaraz było widać, że ten nowy czuje bluesa. – „Cogito”.
z ręką na sercu
‘bez kłamstwa, szczerze, otwarcie’; wyr. określ. (najczęściej w połączeniu z czas.: przyznać, mówić, powiedzieć itp.); Kiedy pan, polityk niegrający głównych ról, dowiedział się, że ma zostać premierem? Z ręka na sercu, w zeszły wtorek. – „Newsweek”.
z dziada pradziada
‘od dawna, od wielu pokoleń, od zawsze’; wyr. określ., zwycz.; Te ziemie za rzeką należały z dziada pradziada do naszej rodziny. – „Prodoks”.
zapiąć coś na ostatni guzik
‘przygotować coś niezwykle starannie, precyzyjnie wykończyć’; zwrot, moda; Chcę pracować dzień i noc, aby w piątek wszystko było zapięte na ostatni guzik. – TVP 3.
z kimś/czymś nie ma żartów
‘kogoś, coś należy traktować poważnie, z kimś, czymś trzeba się liczyć’; zwrot; Z nim nie ma żartów, trzeba się uczyć i już. – „Victor J”.
nie ma mocnych (na kogoś/na coś)
‘o kimś niepokonanym, o czymś niezwyciężonym’; fraza (tyt. filmu); To znaczy nie ma na was mocnych? – TVN.
być w sile wieku
‘być człowiekiem dojrzałym, ale jeszcze aktywnym, być w rozkwicie, w pełni żywotnych sił’; zwrot.
mieć nóż na gardle
‘być w trudnej sytuacji zmuszającej do podjęcia szybkiej, zwykle niekorzystnej decyzji’; zwrot, gw. przestęp.; Olek musiał działać bardzo szybko, miał już prawie nóż na gardle. – „Victor G”.
gałązka oliwna
–’znak pokoju, zgody’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 8, 10-11: „Poczekawszy zaś jeszcze siedem dni, znów wypuścił z arki gołębicę i ta wróciła do niego pod wieczór, niosąc w dziobie świeży listek z drzewa oliwnego.”).
mieć klapki na oczach
‘nie umieć spojrzeć na coś krytycznie, być zaślepionym, ograniczonym, nie widzieć tego, co jest oczywiste, czytelne, być dogmatycznym w swoich poglądach’; zwrot; Niektórzy politycy mają klapki na oczach, nie widzą, co się wokół nich dzieje, a raczej udają, że nie widzą. – Internet.
wyciągnąć kopyta
‘umrzeć’; zwrot, eufem. związany z tabu językowym, czyli pośrednim mówieniu o czymś złym, przykrym dla człowieka, np. o chorobach, śmierci; zamiast umrzeć ‘wyciągnąć nogi/kopyta, zejść ze świata itp.’; Były chwile, kiedy myślałem, że już wyciągnę kopyta (…). – S. Bąba.
bieda aż piszczy
‘skrajna nędza, wielka bieda’; wyr. rzecz.; Wysłano nas do tej rodziny, aby jej pomóc, rzeczywiście bieda aż piszczy. Takiej nędzy jeszcze nie widziałem. – Internet.
czarna rozpacz
‘poczucie beznadziejności, całkowita utrata nadziei, zwątpienie, nieszczęście’; wyr. rzecz.; Czarna dziewczyna, czarna rozpacz (tyt.) – „Angora”.
nie rzucać słów na wiatr
‘zwracać uwagę na to, co się mówi, mówić z namysłem, z rozwagą’; zwrot, bibl. (por. rzucać słowa na wiatr ); (…) w przedświątecznym okresie należy bacznie uważać na wszystko, co się mówi, i nie rzucać słów na wiatr, aby uniknąć gości niepożądanych.
ważyć słowa
‘mówić z namysłem, dbając o dokładność wypowiedzi’; zwrot, bibl. (Syr 21, 25: „Wargi obcych będą o tym opowiadać, słowa zaś mądrych odważone będą na wadze”.); Adwokat oskarżonego waży każde słowo.
tłoczyć się jak śledzie w beczce
‘przebywać w ciasnym, zatłoczonym miejscu, być w ścisku’; zwrot wywodzący się z obserwacji świata; Młodzież zgromadzona na koncercie tłoczyła się jak śledzie w beczce w tak ciasnym pomieszczeniu. – Internet.
pleść koszałki-opałki
‘mówić dużo i bez sensu, byle co’; zwrot, rzem. Oba wyrazy są synonimami zarówno koszałka , jak i opałka to w jęz. stp. ‘kosz(yk), torba pleciona’; Plotłem koszałki-opałki.
rogata dusza
‘człowiek niepokorny, hardy, nie poddający się rygorom’; wyr. rzecz.; Wszyscy go lubiliśmy, ale miał opinię rogatej duszy. – Internet.
anioł dobroci
‘ktoś bardzo dobry, szlachetny, uczynny, pomagający innym’; wyr.rzecz., relig.; Z nekrologów czy mów pogrzebowych dowiadujemy się, że pan prezes był człowiekiem wielkiego serca, pan doktor był człowiekiem niezastąpionym, ciotka była aniołem dobroci (…). – J. Twardowski.
grać w otwarte karty
‘rozmawiać, przedstawiać sprawę otwarcie, uczciwie, niczego nie ukrywać’; zwrot, karty; Kiedy wreszcie nasi politycy zaczną grać w otwarte karty. To chyba nigdy nie nastąpi . – Internet.
dać komuś fangę w nos
‘zbić kogoś, uderzyć’; zwrot; fanga ‘cios, uderzenie’; Euzebiusz, jeden kolega, który jest bardzo silny, chciał dać Ananiaszowi fangę w nos, ale Ananiasz nosi okulary i nie zawsze można go bić . – Sempé i Gościnny.
posypać głowę popiołem
‘ukorzyć się; okazać skruchę, umartwiać się, pokutować; żałować, uznawać swoje błędy, przyznać się do winy’; zwrot, bibl. (W przekł. J. Wujka Est 4, 1: „Co gdy usłyszał Mardocheusz, rozdarł szaty swe i oblókł się w wór, posypawszy głowę popiołem, i na ulicy pośród miasta krzyczał wielkim głosem, okazując gorzkość swego serca.”); Posypałbym głowę popiołem i powiedziałbym: – Tak. Jestem idiotą.
trząść portkami
‘bardzo się bać, być przestraszonym’; zwrot; Sędziowie trzęsą portkami. – „Fakt”; Gdy wieje wiatr historii, ludziom jak pięknym ptakom/rosną skrzydła, natomiast/trzęsą się portki pętakom. – K.I. Gałczyński.
języczek u wagi
‘argument, głos decydujący w jakiejś sprawie’; wyr. rzecz., techn.; Był w tej sprawie, można powiedzieć, języczkiem u wagi. – TVP 1.
puszczać/puścić coś mimo uszu
‘nie zwracać uwagi na czyjeś słowa, nie przejmować się nimi’; zwrot; Magda puściła jego uwagę mimo uszu . – „Victor G”.
obśmiać się jak norka
‘dobrze się uśmiać; śmiejąc się, zabawić się; zwrot, przyr. Norki nie wydają dźwięków, które mogłyby przypominać śmiech. Prawdopodobnie więc ten zwrot pochodzi od „uśmiechniętego” pyszczka tych zwierząt; Obśmiałem się jak norka z jego przemówienia. – „Przekrój”.
chłopiec do bicia
‘ktoś, na kogo zrzuca się winę za cudze lub własne błędy, na kim można się bezkarnie wyżywać, pastwić’; wyr. rzecz., hist. Tak zwano chłopca bitego za przewiny brytyjskich następców tronu; też liter. – M. Twaina, „Królewicz i żebrak”; Ulubionym przez racjonalistów chłopcem do bicia jest, jak wiemy, medycyna alternatywna. – „Czwarty Wymiar”.