czuć bluesa
‘umieć dobrze wyczuć nastrój, klimat, mieć intuicję, która pomaga poruszać się w nowych sytuacjach’; zwrot, muz.; Zaraz było widać, że ten nowy czuje bluesa. – „Cogito”.
nie ma mocnych (na kogoś/na coś)
‘o kimś niepokonanym, o czymś niezwyciężonym’; fraza (tyt. filmu); To znaczy nie ma na was mocnych? – TVN.
patrzeć/spojrzeć na coś przez palce
‘udawać, że się czegoś nie widzi, nie zauważa, tolerować coś, być przesadnie pobłażliwym’; zwrot; Ona zresztą także przez palce patrzy na różne moje narowy, przywary… – S. Bąba; Na szczęście pani spojrzała przez palce na moje zachowanie.
zapiąć coś na ostatni guzik
‘przygotować coś niezwykle starannie, precyzyjnie wykończyć’; zwrot, moda; Chcę pracować dzień i noc, aby w piątek wszystko było zapięte na ostatni guzik. – TVP 3.
z ręką na sercu
‘bez kłamstwa, szczerze, otwarcie’; wyr. określ. (najczęściej w połączeniu z czas.: przyznać, mówić, powiedzieć itp.); Kiedy pan, polityk niegrający głównych ról, dowiedział się, że ma zostać premierem? Z ręka na sercu, w zeszły wtorek. – „Newsweek”.
być w sile wieku
‘być człowiekiem dojrzałym, ale jeszcze aktywnym, być w rozkwicie, w pełni żywotnych sił’; zwrot.
rozumieć się bez słów
‘rozumieć się doskonale, wyczuwać nawzajem swoje myśli’; zwrot; Po prostu intrygowały nas inne sprawy, rozumiałyśmy się bez słów. – „Cogito”.
wyciągnąć kopyta
‘umrzeć’; zwrot, eufem. związany z tabu językowym, czyli pośrednim mówieniu o czymś złym, przykrym dla człowieka, np. o chorobach, śmierci; zamiast umrzeć ‘wyciągnąć nogi/kopyta, zejść ze świata itp.’; Były chwile, kiedy myślałem, że już wyciągnę kopyta (…). – S. Bąba.
mieć klapki na oczach
‘nie umieć spojrzeć na coś krytycznie, być zaślepionym, ograniczonym, nie widzieć tego, co jest oczywiste, czytelne, być dogmatycznym w swoich poglądach’; zwrot; Niektórzy politycy mają klapki na oczach, nie widzą, co się wokół nich dzieje, a raczej udają, że nie widzą. – Internet.
gałązka oliwna
–’znak pokoju, zgody’; wyr. rzecz., bibl. (Rdz 8, 10-11: „Poczekawszy zaś jeszcze siedem dni, znów wypuścił z arki gołębicę i ta wróciła do niego pod wieczór, niosąc w dziobie świeży listek z drzewa oliwnego.”).
pleść koszałki-opałki
‘mówić dużo i bez sensu, byle co’; zwrot, rzem. Oba wyrazy są synonimami zarówno koszałka , jak i opałka to w jęz. stp. ‘kosz(yk), torba pleciona’; Plotłem koszałki-opałki.
tłoczyć się jak śledzie w beczce
‘przebywać w ciasnym, zatłoczonym miejscu, być w ścisku’; zwrot wywodzący się z obserwacji świata; Młodzież zgromadzona na koncercie tłoczyła się jak śledzie w beczce w tak ciasnym pomieszczeniu. – Internet.
grać w otwarte karty
‘rozmawiać, przedstawiać sprawę otwarcie, uczciwie, niczego nie ukrywać’; zwrot, karty; Kiedy wreszcie nasi politycy zaczną grać w otwarte karty. To chyba nigdy nie nastąpi . – Internet.
anioł dobroci
‘ktoś bardzo dobry, szlachetny, uczynny, pomagający innym’; wyr.rzecz., relig.; Z nekrologów czy mów pogrzebowych dowiadujemy się, że pan prezes był człowiekiem wielkiego serca, pan doktor był człowiekiem niezastąpionym, ciotka była aniołem dobroci (…). – J. Twardowski.
czarna rozpacz
‘poczucie beznadziejności, całkowita utrata nadziei, zwątpienie, nieszczęście’; wyr. rzecz.; Czarna dziewczyna, czarna rozpacz (tyt.) – „Angora”.
trząść portkami
‘bardzo się bać, być przestraszonym’; zwrot; Sędziowie trzęsą portkami. – „Fakt”; Gdy wieje wiatr historii, ludziom jak pięknym ptakom/rosną skrzydła, natomiast/trzęsą się portki pętakom. – K.I. Gałczyński.
ważyć słowa
‘mówić z namysłem, dbając o dokładność wypowiedzi’; zwrot, bibl. (Syr 21, 25: „Wargi obcych będą o tym opowiadać, słowa zaś mądrych odważone będą na wadze”.); Adwokat oskarżonego waży każde słowo.
posypać głowę popiołem
‘ukorzyć się; okazać skruchę, umartwiać się, pokutować; żałować, uznawać swoje błędy, przyznać się do winy’; zwrot, bibl. (W przekł. J. Wujka Est 4, 1: „Co gdy usłyszał Mardocheusz, rozdarł szaty swe i oblókł się w wór, posypawszy głowę popiołem, i na ulicy pośród miasta krzyczał wielkim głosem, okazując gorzkość swego serca.”); Posypałbym głowę popiołem i powiedziałbym: – Tak. Jestem idiotą.
języczek u wagi
‘argument, głos decydujący w jakiejś sprawie’; wyr. rzecz., techn.; Był w tej sprawie, można powiedzieć, języczkiem u wagi. – TVP 1.
chłopiec do bicia
‘ktoś, na kogo zrzuca się winę za cudze lub własne błędy, na kim można się bezkarnie wyżywać, pastwić’; wyr. rzecz., hist. Tak zwano chłopca bitego za przewiny brytyjskich następców tronu; też liter. – M. Twaina, „Królewicz i żebrak”; Ulubionym przez racjonalistów chłopcem do bicia jest, jak wiemy, medycyna alternatywna. – „Czwarty Wymiar”.
rogata dusza
‘człowiek niepokorny, hardy, nie poddający się rygorom’; wyr. rzecz.; Wszyscy go lubiliśmy, ale miał opinię rogatej duszy. – Internet.
mieć nóż na gardle
‘być w trudnej sytuacji zmuszającej do podjęcia szybkiej, zwykle niekorzystnej decyzji’; zwrot, gw. przestęp.; Olek musiał działać bardzo szybko, miał już prawie nóż na gardle. – „Victor G”.
przeznaczony do wyższych celów
‘o kimś, kto jest ważny dla społeczeństwa, mający do spełnienia ważną misję, bardzo ważne zadanie’; wyr. określ.; Dowiedziałem się, że został przeznaczony do wyższych celów, wyjechał na misje do Afryki. – TV Trwam.
zrywać boki ze śmiechu
‘bardzo się śmiać, być mocno rozbawionym’; zwrot; Już po przeczytaniu kilku stron tej książki wiedziałem, że przy jej lekturze będzie można zrywać boki ze śmiechu.
puszczać/puścić coś mimo uszu
‘nie zwracać uwagi na czyjeś słowa, nie przejmować się nimi’; zwrot; Magda puściła jego uwagę mimo uszu . – „Victor G”.
obrzucać kogoś błotem
‘mówić o kimś nieprawdziwe rzeczy, rzucać oszczerstwa, oczerniać’; zwrot; Przedstawiciele skłóconych obozów (…) obrzucają się błotem i wzajemnie oskarżają o korupcję i prywatę. – GW; Obrzucanie innych błotem wychodzi czytelniczce dość dobrze. – „Angora”.
jedna jaskółka nie czyni wiosny
‘jedna rzecz nie decyduje o zmianie sytuacji’; fraza, przysł. użyte w wypowiedzeniu; liter. – Ezop, „Bajki” oraz Arystoteles, „Etyka nikomachejska”; łac. una hirundo non facit ver; Nowi posłowie ostro zabrali się już do tworzenia nowej ustawy w tej sprawie, ale jedna jaskółka nie czyni wiosny. – „Dziennik Bałtycki’.
poszło/pójdzie coś komuś w pięty
‘coś dotknęło kogoś mocno, uraziło, sprawiło dużą przykrość’; zwrot; Tyle się po tym wszystkim nasłuchałam, że aż mi w pięty poszło. – „Victor J”.
coś woła o pomstę do nieba
‘coś wywołuje zgrozę, oburzenie, zasługuje na potępienie; coś jest w okropnym stanie’; zwrot, stp. pomsta ‘odwet, zemsta’; bibl. (Rdz 4, 10: „Rzekł Bóg [do Kaina, który zabił Abla]: «Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!»”); Jeśli Sejm przyjmie ustawę, to będzie to wołająca o pomstę do nieba niesprawiedliwość. – TVN; (…) stałem się z kolei ofiarą szantażu politycznego wołającego o pomstę do nieba. – S. Bąba.
wziąć kogoś pod swoje skrzydła
‘zaopiekować się kimś serdecznie, troskliwie’; zwrot; (por. opiekuńcze skrzydła ); Kiedy (…) do szpitala trafia Jorge, grupa nastolatków bierze go pod swoje skrzydła. – „Victor G”.
puszczać/puścić kogoś na szerokie wody
‘pozwolić komuś działać, decydować samodzielnie’; zwrot; (…) Jacek Zieliński niestety za wcześnie został wypuszczony na szerokie wody .
pies ogrodnika
‘ktoś, kto sam z czegoś nie skorzysta i nie pozwoli korzystać innym’; wyr. rzecz., liter. – Lope de Vega.
czerwony jak burak
‘bardzo czerwony na twarzy, zarumieniony, zawstydzony’; wyr. określ., przyr.; J ak mi dziś o tym mówią, to jestem czerwona jak burak. Ale chyba zadowolona z siebie. – „Victor J”.
odpaść/wysiąść w przedbiegach
‘zrezygnować z czegoś zaraz na początku,nie poradzić sobie z czymś’; zwrot; w jęz. sport. – o kimś, kto w wyniku biegów eliminacyjnych nie zakwalifikował się do dalszego współzawodnictwa.
salomonowa mądrość
‘mądrość niezwykła, nadzwyczajna’; wyr. rzecz., bibl.(1 Krl 5, 9-11: „Bóg dał Salomonowi mądrość i rozsądek nadzwyczajny oraz rozum nieogarniony jak piasek na brzegu morza. Toteż mądrość Salomona przewyższała mądrość wszystkich ludzi Wschodu i mądrość Egipcjan. Górował on mądrością nad wszystkimi ludźmi (…)”) (por. salomonowy wyrok ).
rychło w czas
mieć duszę na ramieniu
‘bać się, być przerażonym’; stp. dusza ‘odwaga, śmiałość’; zwrot; Od pewnego czasu/Pan Cogito/nosi duszę/na ramieniu. – Z. Herbert.
austriackie gadanie
‘mówienie bzdur, wygadywanie głupstw, wypowiedź bezsensu’; wyr. rzecz., hist. Pochodzenie wyrażenia nie do końca jasne. Dotyczy 2. poł. XIX w. i prawdopodobnie nawiązuje do długich i jałowych wystąpień parlamentarnych w sejmie galicyjskim. To ironiczne określenie kultury politycznej czasów lojalizmu i polskiej władzy samorządowej w Galicji; Austriackie gadanie (tyt.) – GW; To jest austriackie gadanie, w którym kryje się jednak nieco treści. – „Gazeta Polska”.
coś jest palcem/patykiem na wodzie pisane
‘coś jest bardzo niepewne, wątpliwe, mało prawdopodobne; coś, na co nie można liczyć’; wyr. określ.
nie tracić nadziei
‘oczekiwać spełnienia czegoś pożądanego; wierzyć, że to się spełni, urzeczywistni’; zwrot; Sama Jaworowicz nie traci jednak nadziei. – „Fakt”; Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei/I przed narodem niosą oświaty kaganiec (…) – J. Słowacki, Testament mój.
grać/zagrać komuś na nosie
‘lekceważyć, ignorować kogoś; okazać, okazywać komuś lekceważenie, brak szacunku’; zwrot;
tajemnica poliszynela
‘rzekoma, publiczna tajemnica, tajemnica znana wszystkim od dawna, rzecz, sprawa itp. powszechnie znana, o której jednak nie mówi się oficjalnie’; wyr. rzecz., teatr. Poliszynel – bohater franc. teatru kukiełkowego, chełpliwy fanfaron, kłótnik i szyderca, który w przedstawieniach scenicznym szeptem powierzał w największym sekrecie publiczności fakty powszechnie znane; występuje m.in. w komedii Moliera „Chory z urojenia”.
stracić dla kogoś głowę
‘zakochać się, być kimś zafascynowanym, być pod czyimś urokiem’; zwrot; Zanim całkiem stracisz dla niego głowę, lepiej sprawdź, czy to twój przyjaciel, czy wróg.
Sójka
dać komuś fangę w nos
‘zbić kogoś, uderzyć’; zwrot; fanga ‘cios, uderzenie’; Euzebiusz, jeden kolega, który jest bardzo silny, chciał dać Ananiaszowi fangę w nos, ale Ananiasz nosi okulary i nie zawsze można go bić . – Sempé i Gościnny.
raj na ziemi
‘piękne, urocze, rozkoszne, szczęśliwe miejsce, gdzie są szczególnie sprzyjające warunki do życia’; wyr. rzecz., relig. raj w niektórych religiach ‘kraina szczęśliwości, miejsce pobytu Boga/bogów i jego wybrańców’; Wielu z nich sądziło, że po 1989 roku, choć nie zbudujemy od razu raju na ziemi, to przynajmniej otrząśniemy się z dawnego kłamstwa. – W. Łysiak