Zjawiska krasowe

Termin "kras" posiada praindoeuropejski źródłosłów. Do XIX wieku nazywany był tak jedynie obszar położony pomiędzy Triestem a doliną rzeki Vipawy, obejmujący zbudowaną z wapieni i dolomitów część półwyspu Istria. Od tej nazwy własnej kras zyskał nowe znaczenie i wszedł do międzynarodowej terminologii geologicznej. Oznacza on procesy polegające na rozpuszczaniu niektórych skał przez wody opadowe. Tworzy się w ten sposób nowy świat rzeźby krasowej.

Do skał rozpuszczalnych przez wody opadowe należą: wapienie, marmury, dolomity, gipsy i sole. W budowie skorupy ziemskiej dominującą rolę odgrywają skały węglanowe, dlatego też zjawiska krasowe najczęściej opisywane są właśnie na obszarach ich występowania.

Wapień trudno rozpuszcza się w wodzie destylowanej. Jego rozpuszczalność powiększa się wraz ze wzrostem zawartości rozpuszczonego w wodzie dwutlenku węgla (nawet kilkaset razy). Zawarty w wodzie deszczowej CO2 pochodzi z atmosfery. Jeżeli woda penetruje w głąb skał, przesączając się przez warstwy glebowe zawierające substancje humusowe, dodatkowo wzrasta w niej ilość CO2. Rozpuszczanie wapienia noszące nazwę korozji krasowej przebiega według następującej reakcji chemicznej:

CaCO3 + CO2 + H2O = Ca(HCO3)2

Reakcja ta jest odwracalna, a powstający w jej wyniku kwaśny węglan wapnia jest związkiem łatwo rozpuszczalnym w wodzie i odprowadzanym w postaci roztworu. Kiedy zawartość rozpuszczonego w wodzie CO2 jest wyższa, reakcja przebiega intensywniej – więcej wapienia może ulec rozpuszczeniu. Ilość CO2 zależy między innymi od temperatury wody (w wodzie chłodnej rozpuści się go więcej niż w ciepłej) i jego zawartości w atmosferze.

Formy krasowe powstają i rozwijają się najpełniej w skałach rozpuszczalnych, jeśli są one silnie spękane, uszczelinione, posiadają dostateczną miąższość i zawierają mało części ilastych. W takich warunkach rozwijają się wyłącznie formy krasowe, a rzeźba nosi nazwę krasu pełnego bądź też krasu całkowitego. W skałach rozpuszczalnych, ale zawierających dużo części ilastych, oraz w skałach o małej miąższości powstają obok klasycznych form krasowych także formy związane z erozyjną działalnością wód powierzchniowych. Ta rzeźba mieszana nosi nazwę półkrasu albo krasu niepełnego. Na rozwój zjawisk krasowych wpływa obok jakości skały także wysokość i ukształtowanie terenu. Zjawiska krasowe rozwijają się szczególnie intensywnie na obszarach wysoko położonych, w obrębie których wody podziemne mają możliwość długotrwałego krążenia, oraz na obszarach płaskich i o niewielkim nachyleniu, gdzie znaczne ilości wód opadowych wsiąkają szczelinami w głąb. Wypełnienie szczelin stagnującą wodą oraz powodujące szybki spływ powierzchniowy duże nachylenie stoku (np. w wysokich górach) nie sprzyjają rozwojowi zjawisk krasowych. Intensywność krasowienia skał wapiennych zależy zatem w głównej mierze od ilości wody i stopnia zawartości w niej rozpuszczonego CO2, czasu stykania się wody ze skałą oraz szybkości jej krążenia w szczelinach skalnych.

Formy krasowe powstają i rozwijają się zawsze w skałach rozpuszczalnych, krasowiejących, ale zaznaczają się albo na powierzchni tych skał (kras normalny), albo też są one reprodukowane w pokrywie skał niekrasowiejących (piaski, gliny, utwory zwietrzelinowe, lessy), spoczywając na utworach podlegających krasowieniu (kras zakryty). Mówimy wtedy o formach krasowych reprodukowanych. Formy krasowe, które powstały w dawnych okresach geologicznych, a zostały wypełnione i w ten sposób zakonserwowane pod pokrywą skał młodszych, nieprzepuszczalnych, noszą nazwę kopalnych form krasowych (kras kopalny). Cechą charakterystyczną obszarów krasowych jest prawie całkowity brak wód na powierzchni terenu i jej obfitość pod ziemią, ponieważ cały opad atmosferyczny dostaje się szczelinami w głąb ziemi. Sieć dolin jest bardzo słabo rozwinięta, występuje bardzo duża liczba form wklęsłych, niemających odpływu powierzchniowego.

Krainy geograficzne

Oto przykłady krain geograficznych, gdzie zjawiska krasowe występują na szeroką skalę:

1. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Polska)
Jest to jedno z najbardziej znanych miejsc krasowych w Polsce, słynące z jaskiń, takich jak Jaskinia Łokietka czy Jaskinia Wierzchowska. Charakterystyczne są tu również wapienne ostańce.

2. Dolina Wachau (Austria)
Ten region w dolinie Dunaju ma liczne zjawiska krasowe związane z wapieniem, zwłaszcza w pasmach wzgórz.

3. Alpy (Europa Zachodnia i Środkowa)
W Alpach, zwłaszcza we włoskich Dolomitach, często można spotkać zjawiska krasowe, w tym imponujące jaskinie i formacje skalne.

4. Góry Dynarskie (Bałkany)
Rozciągają się przez Słowenię, Chorwację, Bośnię i Hercegowinę, Czarnogórę oraz Albanię. Region ten słynie z licznych jaskiń krasowych, wąwozów oraz wywierzysk.

5. Płaskowyż Yunnan-Guizhou (Chiny)
Słynie z jednych z największych na świecie formacji krasowych, takich jak Kamienny Las w Shilin. To jedno z najpiękniejszych miejsc, gdzie można zobaczyć efekty krasu.

6. Park Narodowy Plitwickie Jeziora (Chorwacja)
Tereny parku są wyjątkowe ze względu na liczne jeziora, wodospady oraz zjawiska krasowe, które ukształtowały malowniczy krajobraz.

7. Karst (Słowenia)
Od tej krainy pochodzi nazwa "kras". Region ten słynie z licznych jaskiń, takich jak Postojna, oraz innych form krasowych.

8. Apallachy (Stany Zjednoczone)
Zjawiska krasowe występują w pasmach wapiennych tych gór, zwłaszcza w stanach Kentucky i Tennessee, gdzie znajduje się jedna z najdłuższych jaskiń na świecie – Jaskinia Mammoth.

9. Półwysep Jukatan (Meksyk)
Znany z licznych cenotes – naturalnych studni krasowych, które były ważne w kulturze Majów.

10. Masyw Centralny (Francja)
Ten region w środkowej Francji jest znany z licznych jaskiń i innych form krasowych.

Zjawiska krasowe przyciągają turystów oraz badaczy ze względu na swoją unikalność i estetykę. Przykłady te pokazują, że kras występuje na wielu kontynentach, kształtując różnorodne krajobrazy.