Czas powstania
Niektóre z ksiąg biblijnych istniały w przekazie ustnym na długo przed tym, zanim zostały spisane. Wielu badaczy próbowało z różnym powodzeniem badać owe ustne tradycje. Dziś uznaje się, że najstarsze teksty Starego Testamentu powstały w okresie od X do II wieku p.n.e. Pięcioksiąg (Tora) został skomponowany na podstawie różnych źródeł i tradycji, które zostały ostatecznie zredagowane około VI–V wieku p.n.e. Księga Psalmów jest zbiorem utworów pochodzących z różnych okresów, niektóre z nich mogą pochodzić nawet z X wieku p.n.e.
Pisanie ksiąg Starego Testamentu zakończono około II wieku p.n.e. Nowy Testament powstawał najprawdopodobniej od około 50 do 100 roku n.e. Najstarsze księgi Nowego Testamentu to Listy św. Pawła, napisane około 50–60 roku. Ewangelie powstały w okresie od około 70 do 100 roku. Apokalipsa św. Jana została napisana pod koniec I wieku, około 95 roku.
Języki
Biblię napisano w trzech językach:
- Stary Testament został spisany głównie w języku hebrajskim, ale niektóre fragmenty powstały w języku aramejskim (np. części Księgi Daniela i Ezdrasza).
- Nowy Testament został napisany w języku greckim koine, który był wówczas powszechnie używany w basenie Morza Śródziemnego.
Istnieją hipotezy, że Ewangelia według św. Mateusza mogła być pierwotnie napisana w języku aramejskim lub hebrajskim, jednak najstarsze zachowane manuskrypty są w języku greckim. Dlatego uznaje się, że Nowy Testament powstał w języku greckim.
Autorzy
Biblia ma wielu autorów, a prace nad ustalaniem autorstwa poszczególnych ksiąg trwały przez wiele lat. Tradycyjnie przypisuje się autorstwo:
- Mojżeszowi – Pięcioksiąg (Tora) oraz Psalm 90. Współczesna biblistyka wskazuje jednak, że Pięcioksiąg jest dziełem wielu anonimowych autorów i redaktorów.
- Samuelowi – tradycja przypisuje mu autorstwo części ksiąg historycznych, takich jak 1 i 2 Księga Samuela, ale rzeczywiste autorstwo jest nieznane.
- Dawidowi – znaczną część Psalmów, choć wiele z nich powstało później i zostało napisanych przez innych autorów.
- Salomonowi – większość Przysłów, Pieśń nad Pieśniami oraz Psalm 127.
- Jeremiaszowi – Lamentacje oraz Księgę Jeremiasza.
W Nowym Testamencie mamy czterech autorów Ewangelii:
- Mateusz
- Marek
- Łukasz
- Jan
Świętemu Łukaszowi przypisuje się także autorstwo Dziejów Apostolskich. Jan jest uważany za autora Apokalipsy św. Jana oraz trzech Listów św. Jana. Święty Paweł napisał trzynaście listów, m.in. 1 i 2 List do Koryntian. Święty Piotr jest autorem dwóch listów. Święty Jakub i Juda również są autorami listów apostolskich.
Warto zauważyć, że współczesna biblistyka często kwestionuje tradycyjne przypisania autorstwa wielu ksiąg, wskazując na to, że są one dziełem wielu anonimowych autorów i redaktorów.
Znaczenie tytułu
Biblia, nazywana inaczej Pismem Świętym Starego i Nowego Testamentu, jest zbiorem ksiąg świętych judaizmu i chrześcijaństwa. Słowo „biblia” pochodzi z języka greckiego βιβλία (*biblia*), co oznacza „księgi” (liczba mnoga od βιβλίον – *biblion*, „książka”). Natomiast słowo „testament” pochodzi z łacińskiego „testamentum”, które jest tłumaczeniem hebrajskiego słowa „berit” oznaczającego „przymierze”.
Przymierze symbolizuje układ zawarty między Bogiem a ludźmi. W Starym Testamencie czytamy o historii przymierza Boga z ludzkością, zawartego z Noem, Abrahamem, Mojżeszem i Dawidem. Nowy Testament opisuje nowe przymierze, ustanowione przez Jezusa Chrystusa, które nie przekreśla Starego, ale je wypełnia i rozszerza na wszystkich ludzi.
Gatunek literacki
Biblia zawiera różnorodne gatunki literackie, dlatego nie stosuje się tradycyjnej klasyfikacji na poezję, prozę czy rodzaje literackie. Teksty biblijne obejmują:
Księgi historyczne:
- Zbiór praw (np. Księga Wyjścia, Księga Powtórzonego Prawa)
- Kroniki (np. 1 i 2 Księga Kronik)
- Poemat epicki (np. opowieści o patriarchach w Księdze Rodzaju)
- Saga rodowa (np. historie rodów w Księdze Sędziów)
- Nowela dydaktyczna (np. Księga Rut, Księga Tobiasza)
Księgi mądrościowe:
- Przypowieść (np. Przypowieści Salomona)
- Przysłowie (np. Księga Przysłów)
- Aforyzm
- Psalm (np. Księga Psalmów)
- Hymn (np. Pieśń nad Pieśniami)
- Pieśń
- Modlitwa
- Dialog filozoficzny (np. Księga Hioba)
Księgi prorockie:
- Kazanie (np. mowy proroków Izajasza, Jeremiasza)
- Wyrocznia
- Przekleństwo
- List (np. Listy Apostolskie w Nowym Testamencie)
- Lamentacja (np. Lamentacje Jeremiasza)
- Apokalipsa (np. Apokalipsa św. Jana)
Biblia jest zatem zbiorem różnorodnych tekstów literackich, które przekazują treści religijne, moralne i filozoficzne w różnych formach.
Cechy charakterystyczne Biblii
- Uniwersalność treści – porusza fundamentalne kwestie dotyczące ludzkiego życia, moralności i relacji z Bogiem.
- Różnorodność gatunkowa – obejmuje wiele form literackich, co czyni ją bogatym źródłem literatury.
- Symbolika i metaforyka – teksty biblijne często posługują się symbolami i metaforami, co nadaje im głębię interpretacyjną.
- Wpływ na kulturę – Biblia wywarła ogromny wpływ na rozwój kultury, sztuki, literatury i filozofii w świecie zachodnim.
- Świętość tekstu – dla wyznawców judaizmu i chrześcijaństwa Biblia jest księgą natchnioną przez Boga.
