Zygmunt III Waza

Urodził się 20 czerwca 1566 r., zmarł 25 kwietnia 1632 r. Przyszły król Polski urodził się w Gripsholmie w Szwecji, gdy jego rodzice – Jan III, książę szwedzki, i Katarzyna Jagiellonka, córka Zygmunta I Starego – byli uwięzieni przez obłąkanego króla Szwecji, Eryka XIV, brata Jana. Los książęcej rodziny uległ zmianie w 1568 r., gdy możnowładcy szwedzcy obalili Eryka XIV, a tron po nim objął ojciec Zygmunta, jako Jan III.

Pomimo że od 1527 r. Szwecja była krajem, gdzie luteranizm był religią państwową, Zygmunt został wychowany w wierze katolickiej. Pozwoliło mu to ubiegać się o tron polski po śmierci króla Stefana Batorego. Za jego kandydaturą przemawiała możliwość zawarcia sojuszu Rzeczypospolitej i Szwecji przeciw Moskwie, a w perspektywie po śmierci Jana III połączenie obu krajów unią personalną. Nie bez znaczenia było także bliskie spokrewnienie Zygmunta III z Jagiellonami oraz szansa na zajęcie części Inflant, znajdującej się pod zwierzchnictwem Szwecji – Estonii.

W sierpniu 1587 r. na sejmie elekcyjnym doszło do rozszczepienia elekcji. Nowymi królami okrzyknięto zarówno Zygmunta III, jak i jego przeciwnika, arcyksięcia austriackiego Maksymiliana Habsburga. Doszło do zawiązania konfederacji wiślickiej (za kandydaturą Zygmunta), mogielnickiej ("maksymilianistów") oraz rzeszowskiej (szlachty chcącej zachować neutralność w tym sporze). Gdy Zygmunt, podróżując przez Gdańsk, podążał do Krakowa na koronację, Maksymilian ze swoimi wojskami wkroczył do Rzeczypospolitej, wspierany przez swoich zwolenników. Jan Zamoyski, hetman wielki koronny, który był wierny kandydaturze Zygmunta, udało się obronić Kraków przed wojskiem arcyksięcia, dzięki czemu 27 grudnia 1587 r. Zygmunt mógł zostać tam koronowany na króla polskiego.

24 stycznia 1588 r. doszło do bratobójczej bitwy pod Byczyną. Jan Zamoyski rozbił tam wojska Austriaków i maksymilianistów. Zginęło trzy tysiące zwolenników kandydatury Maksymiliana, a sam arcyksiążę trafił do niewoli. Do uregulowania stosunków polsko-habsburskich doszło na mocy układu bytomsko-będzińskiego (9 marca 1589 r.) i rokowań w Rewalu (wrzesień 1589 r.). Zgodnie z powziętymi tam ustaleniami Habsburgowie zobowiązali się nie wiązać sojuszami z Moskwą i nie wspierać ewentualnych rebeliantów przeciwnych rządom nowego króla. W zamian Zygmunt obiecał poślubić jedną z księżniczek habsburskich (31 maja 1592 r.), żeniąc się z Anną, córką arcyksięcia Karola Styryjskiego, oraz zwolnić Maksymiliana z niewoli.

Zygmunt III Waza dążył również do uspokojenia sytuacji w kraju. Służyć temu miało zwołanie sejmu pacyfikacyjnego (6 marca – 23 kwietnia 1589 r.). Jednakże do szlachty dotarły informacje, że Zygmunt rozważał podczas rokowań w Rewalu propozycję habsburską, aby zrzekł się tronu polskiego na rzecz któregoś z Habsburgów. Wiadomości te wywołały w Polsce falę oburzenia, wzmocnioną dodatkowo o oskarżenia Zygmunta o bezczynność w czasie tumultów religijnych w latach 1590-1591. W czasie tych rozruchów dochodziło do niszczenia zborów protestanckich przez rozfanatyzowany tłum. Na sejmie 1592 r., zwanym inkwizycyjnym, oskarżono króla o sprzeniewierzenie się paktom konwentom. Władcy jednak udało się odeprzeć te zarzuty.

Na wieść o śmierci Jana III Zygmunt udał się do Szwecji, by objąć tamtejszy, dziedziczny tron (czerwiec 1593 r.). Jego koronacja złączyła Rzeczypospolitą i Szwecję unią personalną. Unia ta realnie przetrwała jedynie kilka lat. Zygmunt rezydował przede wszystkim w Polsce. Umożliwiło to jego stryjowi, Karolowi Sudermańskiemu, rozpoczęcie w 1598 r. rewolty przeciwko legalnemu władcy. Wojska królewskie w decydującej bitwie pod Linköping (25 września 1598 r.) zostały doszczętnie rozbite, a Zygmunt musiał ratować się ucieczką do Polski. W lipcu 1599 r. Rigstag (szwedzki parlament) detronizował go. Zygmunt nie przyjął tego faktu do wiadomości, dalej tytułując się królem szwedzkim. Chcąc wciągnąć dotychczas niezaangażowanych w spór o koronę Polaków, Zygmunt na sejmie 1600 r. przekazał Polsce Estonię. Spowodowało to uwikłanie Rzeczypospolitej w ciągnący się sześćdziesiąt lat konflikt ze Szwecją.

W 1596 r. doprowadził do zawarcia unii kościelnej pomiędzy Kościołem katolickim a prawosławnymi zamieszkującymi Rzeczypospolitą. Za przyjęcie dogmatów katolickich i prymatu papieża unitom zagwarantowano zachowanie własnej liturgii, kalendarza oraz potwierdzenie majątkowego stanu posiadania instytucji kościelnych. Wśród prawosławnych nastąpił rozłam. Część z nich, na czele z Konstantym Ostrogskim, odmówiła przystąpienia do unii (tzw. dysunici).

Zygmunt III Waza zaangażował się w działalność kontrreformacyjną. Na dwa lata (1606-1608) rokosz sandomierski zdominował sprawy wewnętrzne w Rzeczypospolitej. Króla oskarżono ponownie o chęć wprowadzenia w Rzeczypospolitej absolutum dominium. Doszło do zawarcia porozumienia z częścią rokoszan (ugoda pod Janowcem), natomiast radykałowie dążący do obalenia króla zostali pokonani w bitwie pod Guzowem (6 lipca 1607 r.).

W 1611 r. sejm uchwalił przeniesienie lenna Prus Książęcych w przypadku wygaśnięcia pruskiej linii Hohenzollernów na linię brandenburską. Zygmunt nie zaangażował się w Dymitriady, widząc w nich jedynie groźbę rozpętania nowej wojny z Moskwą. Gdy jednak okazało się, że, korzystając ze słabości Rosji, można próbować rewindykować część utraconych ziem, sam ruszył na czele armii oblegać Smoleńsk. Propozycję bojarów moskiewskich, by na tronie carskim osadzić jego syna Władysława, odrzucił, ponieważ nie mógł zaakceptować warunku przejścia Władysława na prawosławie.

Ze zmiennym szczęściem prowadził także wojny ze Szwecją i Turcją. Za jego panowania nasiliły się również powstania kozackie. Zygmunt zawarł dwa małżeństwa, oba z księżniczkami z rodu Habsburgów. Pierwszą żoną króla była Anna, która zmarła młodo, pozostawiając syna Władysława. Drugą została Konstancja, siostra Anny. Urodziła ona polskiemu władcy czterech synów: Jana Kazimierza, Jana Albrechta, Karola Ferdynanda, Aleksandra Karola oraz córkę Konstancję.

Sam król władał biegle kilkoma językami, zajmował się mecenatem artystycznym; ponadto interesowały go historia i alchemia. Król zmarł 30 kwietnia 1632 r. i został pochowany na Wawelu.

Wydaje mi się, że Zygmunt III Waza, pomimo trudnego dzieciństwa, był dobrym królem Polski, gdyż starał się odzyskać wcześniej utracone ziemie i zdobywać nowe.