Przyczyny i skutki rozbiorów Polski

Przyczyn rozbiorów Polski można doszukać się już w XVII wieku. Wówczas Polska prowadziła wojny z Rosją (1654–1667), Turcją (1667–1699) oraz Szwecją podczas Potopu Szwedzkiego (1655–1660). Dodatkowo, kraj zmagał się z powstaniem Chmielnickiego (1648–1654).

W państwie władza monarchów była znikoma. Król nie mógł utrzymać zawodowej armii, nie było szans na reformy, a wybuchały bunty i rokosze. Skutkiem tych wojen było zahamowanie rozwoju gospodarczego. Spalone wsie i zniszczone plony pozbawiły chłopów utrzymania oraz załamały gospodarkę rolną. Miasta były palone i grabione, przez co tamtejsza ludność często emigrowała lub zaczynała uprawiać rolę.

To jest bilans XVII wieku, choć początki kolejnego również nie były pomyślne. Nastąpiła wojna północna (1700–1721) przeciwko Szwecji. Choć Polska oficjalnie nie brała w niej udziału, jej terytoria zostały dotknięte działaniami wojennymi, co po wojnie pozostawiło jedynie zniszczenia. Wówczas zawiązała się konfederacja, która oddała władzę w kraju królowi Szwecji, Karolowi XII. Dopiero pierwszy rozbiór Polski i protekcja Rosji „przywróciły” władzę w kraju.

Rosja, Austria i Prusy, które w szybkim tempie stały się mocarstwami europejskimi dzięki przeprowadzeniu niezbędnych reform skarbowych, wojskowych i administracyjnych, stały się sprawnymi państwami z silną władzą królewską. Poprzez swoje wpływy mocarstwa próbowały utrzymać w Polsce chaos i nie dopuścić do reform. Traktat „Trzech Czarnych Orłów” jest pierwszym przykładem ingerencji państw ościennych w sprawy Polski. Na jego mocy, po śmierci Augusta II, władze miały przejąć portugalski infant Don Emanuel. Jednak władzę objął kandydat popierany przez Francję, Stanisław Leszczyński.

Kolejnym przykładem ingerencji Rosji była kandydatura Stanisława Poniatowskiego na tron Polski. Licząc na protekcję carycy Katarzyny II, chciał reformować kraj. Rosja, widząc jego postępowanie, wybrała wariant popierany przez Prusy, co doprowadziło do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku przez Rosję, Austrię i Prusy. Skutkiem rozbiorów było utracenie około 210 tys. km².

Wprowadzono prawa kardynalne, czyli liberum veto, wolną elekcję oraz prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi. Zatwierdzono także Radę Nieustającą. Dobrą stroną rozbioru było przeprowadzenie reform sądowniczych, oświaty i gospodarczych. Założono nowe szkoły, w których uczono praktycznych przedmiotów, oraz powołano Komisję Edukacji Narodowej. Groźba kolejnego rozbioru została oddalona.

W planowaną wojnę rosyjsko-turecką miała być wplątana Polska jako sojusznik carski. Wojnie sprzeciwiały się Prusy, które nie chciały, aby pozycja Polski się wzmocniła, obawiając się zawarcia koalicji przeciwko nim. Wówczas w Polsce zezwolono na sejm, który okazał się nadzieją na reformy. Rosja podczas wojny z Turcją, a Austria wojny z Francją, nie zwracały uwagi na sprawy polskie.

Na Sejmie Wielkim (1788–1792) została uchwalona Konstytucja 3 Maja. Jednak stronnictwo hetmańskie szybko zawiązało konfederację w Targowicy przeciwko konstytucji i władzy króla. Wezwały na pomoc wojska carskie. Mimo stawianego oporu król przystąpił do konfederacji targowickiej, a wkrótce po tym w Petersburgu został ogłoszony przez Prusy i Rosję kolejny rozbiór Polski w 1793 roku.

Skutkiem tego rozbioru było przywrócenie Rady Nieustającej i praw kardynalnych, utrata suwerenności, wprowadzenie zakazu prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej, zmniejszenie liczby wojska do 15 tysięcy, wprowadzenie ostrej cenzury i wysokich kar za naruszenie przepisów, zamknięcie granic oraz oddanie Rosji i Prusom najurodzajniejszych terenów rolniczych na zachodzie i wschodzie.

Najgorszym faktem było to, że król stał się „narzędziem” w rękach carycy. Polacy, gdy Tadeusz Kościuszko złożył oficjalną przysięgę na rynku krakowskim i wzniecił powstanie, uwierzyli, że tylko walka może przynieść sukces i przywrócenie dawnej świetności państwa. Powstanie ogarnęło cały kraj i wszystkie stany, lecz nie przyniosło oczekiwanych sukcesów. Fryderyk Wilhelm, nie mogąc walczyć naraz z Francją i Polską, otworzył drogę dla rewolucji francuskiej. Kościuszko został pojmany i wywieziony do Petersburga.

Trzy mocarstwa zaczęły zajmować ziemie polskie, a z inicjatywy Austrii został podpisany III rozbiór Polski w 1795 roku, na mocy którego państwo polskie przestało istnieć na przeszło 100 lat, a nazwa Królestwo Polskie miała już nigdy nie być używana. Stanisław August Poniatowski abdykował i w 1798 roku zmarł.