Części mowy

I. Rzeczownik

- Rzeczownik jest częścią mowy odmienną, odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje.

- Przypadki:
- Mianownik – Kto? Co?
- Przykład: kot, dom
- Dopełniacz – Kogo? Czego? Czyj?
- Przykład: kota, domu
- Celownik – Komu? Czemu?
- Przykład: kotu, domowi
- Biernik – Kogo? Co?
- Przykład: kota, dom
- Narzędnik – (z) Kim? (z) Czym?
- Przykład: z kotem, z domem
- Miejscownik – O kim? O czym?
- Przykład: o kocie, o domu
- Wołacz – O!
- Przykład: kocie!, domu!

- Tematy oboczne: Rzeczowniki mogą mieć w różnych przypadkach dwa albo trzy nieco inne tematy deklinacyjne.
- Przykład: szkoła – szkoły (dopełniacz), szkole (celownik), szkoł (biernik)

II. Przymiotnik

- Przymiotniki nazywające materiał lub przynależność nie mają stopni.
- Przykłady: drewniany, szkolny

- Stopniowanie przymiotników:
- Regularne:
- I. gładki
- II. gładszy
- III. najgładszy
- Przykład: stół – gładki, gładszy stół, najgładszy stół
- Opisowe:
- I. zmęty
- II. bardziej zmęty
- III. najbardziej zmęty
- Przykład: on jest zmęty, bardziej zmęty, najbardziej zmęty
- Nieregularne:
- I. dobry
- II. lepszy
- III. najlepszy
- Przykład: ten dzień jest dobry, lepszy dzień, najlepszy dzień

- Pisownia:
- Przymiotniki i przysłówki w stopniu II i III piszemy oddzielnie z wyrazem „nie”.
- Przykład: bardziej niegłady, najbardziej niegłady

III. Przysłówek

- Przysłówek często pochodzi od przymiotnika.
- Przykład: cichy – cicho

- Funkcje:
- Najczęściej określa czasownik.
- Przykład: Przyszedłem natychmiast.

- Właściwości:
- Jest nieodmienną częścią mowy, lecz może się stopniować.

- Pytania:
- Jak? Gdzie? Kiedy?
- Przykłady: Jak szybko? Gdzie dokładnie? Kiedy wcześniej?

IV. Przyimek

- Przyimek łączy:
- Czasownik z rzeczownikiem
- Przymiotnik z rzeczownikiem
- Rzeczownik z rzeczownikiem

- Funkcje:
- Tworzy wyrażenia przyimkowe, tj. połączenia przyimka z rzeczownikiem.
- Przykład: w domu, z kotem

- Wymaga od rzeczownika odpowiedniego przypadku:
- Przykład: do szkoły (dopełniacz), z przyjacielem (narzędnik)

- Rodzaje przyimków:
- Proste: w, na, pod
- Złożone: w związku z, zamiast, na podstawie
- Przykład złożony: w związku z sytuacją

- Pisownia:
- Przyimki złożone piszemy łącznie.
- Przykład: ponadczasowy
- W wyrażeniach przyimkowych piszemy je rozdzielnie.
- Przykład: w związku z (rozłącznie)

V. Zawiadomienie

- Zawiadomienie jest wypowiedzeniem bez formy osobowej czasownika, do którego ta forma nie da się wprowadzić bez przekształceń.
- Przykład: „Proszę wejść”, „Nie ma burzy”

VI. Równoważnik zdania

- Równoważnik zdania jest wypowiedzeniem, w którym nie ma formy osobowej czasownika, ale można ją łatwo wprowadzić.
- Przykład: „Pogoda dziś wspaniała” (można przekształcić na: „Dziś pogoda jest wspaniała”)

VII. Zdanie

- Zdanie składa się z głównych części: podmiotu i orzeczenia, oraz części pobocznych: określeń.

Podmiot i Orzeczenie:

- Podmiot – najczęściej rzeczownik w formie mianownika, oznacza, o czym orzekamy za pomocą orzeczenia.
- Przykład: Kot (podmiot) śpi (orzeczenie).

- Orzeczenie – czasownik lub wyrażenie czasownikowe.
- Przykład: Kot śpi.

Określenia:

- Przydawka – określenie rzeczownika.
- Pytania: Jaki? Który? Z czego? Czego? Ile?
- Przykład: Czerwony samochód (Jaki samochód?)

- Dopełnienie – określenie czasownika.
- Pytania: Kogo? Czego? Komu? Czemu? Kogo? Co? Kim? Czym? O kim? O czym?
- Przykład: Czytam książkę (Co czytam?)

- Okolicznik – określenie czasownika.
- Pytania: Kiedy? Gdzie? Jak? Skąd? Dokąd? Którędy? Dlaczego? Po co?
- Przykład: Biegam rano (Kiedy biegam?)

Grupy w zdaniu:

- Grupa podmiotu – podmiot i wyrazy, które go określają.
- Przykład: Mały kot śpi.

- Grupa orzeczenia – orzeczenie i wyrazy, które go określają.
- Przykład: Kot śpi spokojnie.

- Związek główny – podmiot i orzeczenie tworzą podstawową strukturę zdania.
- Przykład: Kot śpi.

Rodzaje związków:

- Związek współrzędny – wyrazy są jednakowo ważne i od siebie zależne.
- Przykład: Kot śpi i pies biega.

- Związek podrzędny – jeden wyraz jest nadrzędny, a drugi od niego zależny.
- Przykład: Wiedziałem, że kot śpi.

Przykładowe określenia:

- Określenie podmiotu: Pałac Zeusa – (czyj? Zeus)
- Określenie orzeczenia: Błyszczał pod szczytem – (gdzie? pod szczytem)
- Określenie określenia: Pod szczytem najwyższym – (jakim? najwyższym)