Środki poetyckie

1. Alegoria – Przedstawienie pojęć oderwanych, przez obraz o znaczeniu przenośnym, jednoznacznie określonym i ustalonym konwencjonalnie. Związana jest z obiegowymi konwencjami i stereotypami myślowymi oraz powszechną wiedzą o zjawiskach (np. lis w potocznym odczuciu kojarzy się z chytrością). Treść alegoryczna utworu nadaje się do jednoznacznego odczytania. Na alegorii opierają się często bajki.

2. Apostrofa – Retoryczny zwrot do osoby, uosobionych pojęć lub rzeczy. Apostrofa nadaje np. „Czego chcesz od nas, Panie...”.

3. Anafora – Powtórzenie jakiegoś słowa na początku kolejnych wersów, zdań itp. Np. „Nie ma myśli – są tylko instynkta,/Nie ma pragnień – są tylko apetyty.”

4. Antyteza – Zestawienie dwóch przeciwstawnych znaczeniowo elementów w celu uzyskania silniejszego efektu, np. „Ma granice – nieskończony...”.

5. Antonimy – Wyrazy o przeciwstawnym znaczeniu, stosowane w stylistyce w celu wydobycia kontrastów myślowych i emocjonalnych, np. zło-dobro, piekło-niebo, biały-czarny.

6. Epitety – Wyraz określający w tekście literackim lub mówionym rzeczownik, najczęściej w postaci przymiotnika, który wskazuje właściwości w sposób bezpośredni bądź metaforyczny, np. czerwona róża, „gorzkie gwiazdy”.

7. Elipsa – Pominiecie fragmentu tekstu, który nie przeszkadza w zrozumieniu całości, co pomaga unikać powtórzeń. Elipsami są najczęściej równoważniki zdań.

8. Epifora – Celowe powtarzanie jakiegoś słowa na końcu kolejnych wersów, zdań itp.

9. Groteska – Przedstawienie zdarzenia lub osoby w sposób silnie przejaskrawiony i wynaturzony przez kontrastowe zestawienia, mieszanie różnych stylów języka, łączenie realizmu z groteską, humoru z tragizmem. Narrator czy podmiot liryczny wyraźnie odcina się od tego, co przedstawia w groteskowy sposób.

10. Hiperbola (przesadnia) – Metafora, w której występują elementy zamierzonej przesady. Polega na wyolbrzymieniu i intensyfikacji składników obrazu zawartego w przenośni w sposób przekraczający granice prawdopodobieństwa. Przykłady: „taczać się ze śmiechu”, „umierać ze zmęczenia”, „nieziemska piękność”.

11. Homonimy – Wyrazy jednakowe fonetycznie i ortograficznie, ale różne semantycznie i etymologicznie, np. para (wodna, zakochanych), klucz (do drzwi, znak muzyczny, zasada). Współcześnie rozróżniane wyłącznie na podstawie kontekstu zdania, w jakim zostały użyte.

12. Inwokacja – Rozpoczynające utwór epicki wezwanie do bogów, muz itp. Np. „Boże, dlaczego mnie opuściłeś?”.

13. Kontrast – Przedstawienie zjawiska, zdarzenia, postaci za pomocą drugiego, zupełnie innego, przeciwstawnego zjawiska. Dzięki zastosowaniu kontrastu prezentowany element świata przedstawionego jest bardziej wyraźny, uwydatniają się jego cechy charakterystyczne.

14. Metafora – Zespół wyrazów zyskujący specjalne, odmienne znaczenie od tego, które wynika z poszczególnych jego składników, np. „morze gwiazd”.

15. Neologizmy – Nowe elementy języka (wyrazy, ich znaczenia, wyrażenia i zwroty), które powstają w wyniku jego nieustannego rozwoju. Mogą być potrzebne i udane albo zbędne i niepoprawne. Najczęstszymi przyczynami ich powstawania są bieżące potrzeby nazewnicze, związane z nowymi przedmiotami, czynnościami, instytucjami, oraz chęć odświeżenia słownictwa. Przeciwieństwo archaizmów.

16. Onomatopeja (dźwiękonaśladownictwo) – Rodzaj instrumentacji głoskowej polegający na naśladowaniu za pomocą dźwięków różnych pozajęzykowych zjawisk akustycznych, np. głosów występujących w przyrodzie. Przykłady: kukać, miauczeć, świst, zgrzyt. Posługiwanie się takimi wyrazami pozwala autorom tekstów artystycznych osiągnąć większą wyrazistość opisu, np. ryk ludzkich głosów, trzask włóczni, szczękanie kos.

17. Oksymoron (epitet sprzeczny) – Najprostsza forma paradoksu, będąca zespoleniem dwóch wyrazów o znaczeniach przeciwstawnych i wzajemnie się wykluczających, którym zostaje nadane znaczenie przenośne, np. „śpiesz się powoli”, „blask ciemnieje”.

18. Paradoks – Zaskakujące sformułowanie, w sposób efektowny prezentujące myśl lub ideę przeciwstawiającą się stereotypowym mniemaniom. Paradoks łączy sprzeczności, formułując tym sposobem nowe prawdy. Zdaje się prowadzić do logicznej sprzeczności lub sytuacji przeczącej zdrowemu rozsądkowi.

19. Peryfraza (omówienie, opisanie) – Zastąpienie nazwy przedmiotu, czynności, osoby lub cechy bardziej rozbudowanym opisem, charakterystyką, metaforą, np. „gwiazda ognista” – słońce.

20. Personifikacja (uosobienie, animizacja, ożywienie) – Przedstawienie pojęć abstrakcyjnych, a także zjawisk przyrody, zwierząt, roślin, przedmiotów jako działających postaci ludzkich. Wiąże się z alegorią i apostrofą. Jako podstawa metafory tworzy zwykle rozwinięty obraz poetycki.

21. Porównanie – Zwrócenie uwagi na cechy i właściwości opisywanego zjawiska za pomocą porównywania go do innego zjawiska, co służy również interpretowaniu tego pierwszego. Np. „zimny jak lód”.

22. Porównanie homeryckie – Porównanie, którego drugi człon jest rozbudowany tak, że stanowi odrębną epizodyczną scenkę. Np. „żołnierze padali jak liście z drzew”.

23. Powtórzenia – Zabieg stylistyczny polegający na dwukrotnym lub wielokrotnym użyciu tego samego elementu językowego.

24. Przerzutnia – Zakończenie zdania w następnym wersie (niezgodność intonacji zdaniowej z intonacją wersową).

25. Rym – Powtarzanie się identycznych bądź zbliżonych brzmieniem głosek znajdujących się w określonej pozycji, najczęściej na końcach wersów.

26. Symbol – Motyw lub zespół motywów występujący w dziele, będący znakiem treści bezpośrednio nieujawnionych (mający znaczenie głębsze, ukryte, niejasne) i mający sygnalizować ich istnienie, dający możliwość rozmaitych interpretacji. Jeden z podstawowych środków ekspresji w literaturze, mający umożliwić sugerowanie tajemniczej i wieloznacznej natury świata.

27. Synonimy – Wyraz lub związek frazeologiczny zbliżony znaczeniowo do innych wyrazów lub związków frazeologicznych, które w określonych kontekstach mogą występować zamiennie. Np. król – władca.

28. Wykrzyknienie (eksklamacja) – Krótkie zdanie wykrzyknikowe wtrącone w tok wypowiedzi, wyrażające bardzo silną emocję. Eksklamacja często występuje w formie apostrofy, np. „Przeklęty, kto zasmuca matkę swoją!”.

29. Zdrobnienie – Pieszczotliwe, czułe określenie czegoś lub kogoś za pomocą dodania do wyrazu podstawowego formantu: -ka, -ko, -utki, -nik, -ek, -eńko, -ić, -enie, -eczek (np. dom – domeczek; mało – maleńko).

30. Zgrubienia – Tworzenie formantów w celu podkreślenia niechęci i negatywnych emocji do opisywanego zjawiska bądź uwydatnienia jego wieku poprzez dodanie do wyrazu podstawowego formantu –sko (np. pies – psisko; komputer – komputerzysko).