Pozytywizm - ogólna charakterystyka epoki

Główne cechy ideologii pozytywistycznej

Pozytywizm wywodził się z nurtu filozoficznego rozwiniętego w XIX wieku, którego głównym twórcą był Auguste Comte. Przeciwstawiał się metafizyce, czyli wszelkim teoriom idealistycznym, nienaukowym i trudno przyswajalnym przez umysł ludzki. Budował wiedzę o świecie na badaniu faktów dostępnych rozumowi i sprawdzalnych empirycznie.

Rozwój pozytywizmu w Europie przypada na lata czterdzieste do siedemdziesiątych XIX wieku. Były to czasy gwałtownego rozwoju nauk i techniki, co pozwalało człowiekowi wierzyć w niemal nieograniczone możliwości rozumu ludzkiego w wykrywaniu praw rządzących przyrodą, życiem jednostek i grup społecznych.

Pozytywiści widzieli społeczeństwo jako wytwór przyrody, w którym rządzą takie same prawa jak w świecie zwierzęcym czy w jakimkolwiek organizmie żywym. Drogę ku postępowi i szczęściu społeczeństw upatrywali w rozwoju nauki, która jest w stanie zmienić los jednostek oraz podnieść całe społeczności i państwa na wyższy stopień rozwoju. Ów kult nauki, zaufanie do jej możliwości i znaczenia nazywamy scjentyzmem. To w tym czasie dokonują swoich odkryć w biologii i medycynie Louis Pasteur, w chemii Marcelin Berthelot, zaś Charles Darwin tworzy podstawy teorii ewolucji (patrz hasło: ewolucjonizm). Światło i elektryczność zostają wprzęgnięte w służbę człowieka, dokonano wielkich odkryć w dziedzinie optyki (np. udoskonalenie mikroskopu), archeologii i prehistorii.

Ramy czasowe polskiego pozytywizmu

Za datę początkową pozytywizmu w Polsce uznaje się rok 1864, czyli rok upadku powstania styczniowego. Za granicę końcową można uznać przełom XIX i XX wieku, kiedy pojawiają się kolejne, nowe założenia programowe w literaturze i sztuce, związane z Młodą Polską.

Tło historyczne pozytywizmu w Polsce

Zrodzony w epoce romantycznej mesjanizm widział Polskę jako kraj przeznaczony do spełnienia wielkiej misji odrodzenia Europy, a Polaków jako naród wybrany, otoczony szczególną opieką boską, powołany do podjęcia przewodniej roli w życiu Europy. Klęska powstania styczniowego w 1864 roku była dowodem, jak bardzo daleko jesteśmy od realizacji tak wzniosłych celów. Pokonany politycznie kraj, mocno zapóźniony w rozwoju ekonomicznym i społecznym, podczas gdy cała Europa przeżywa wspaniały rozkwit cywilizacji, mógł jedynie pozostawać w tyle za państwami wolnymi i budującymi dobrobyt swoich obywateli. Zrozumiało to młode pokolenie Polaków i zaczęło głosić nowe, inne sposoby ratowania ojczyzny.

Powstanie zdecydowanie wpłynęło na mentalność ludzi. Uznano, że dalsza walka zbrojna w tych warunkach nie ma sensu. Za główny cel postawiono sobie ekonomiczny i kulturalny rozwój kraju. W tym okresie bowiem wzmogły się zabiegi zaborców mające na celu wynarodowienie Polaków. Szczególnie widoczne to było w zaborze rosyjskim i pruskim. Zabór austriacki cieszył się znacznie większą wolnością myśli, lecz za to zacofanie ekonomiczne było tu ogromne (tzw. bieda galicyjska). Skierowanie całego wysiłku na pracę miało zachować tożsamość narodową i odtworzyć siły, które uległy znacznemu osłabieniu po powstaniu.

Postawę polityczną pokolenia popowstaniowego kształtuje przede wszystkim hasło “nie dajmy się wyniszczyć”. Kolejne klęski zrywów zbrojnych zrodziły pewność, że naród jest za słaby, by móc liczyć na zwycięstwo w walce z zaborcami. Stąd też zrezygnowano z walki narodowowyzwoleńczej, z działalności konspiracyjnej na rzecz tzw. trzeźwości politycznej, która dawała szansę utrzymania się w jedności i możliwość rozwoju narodu włączonego w organizm polityczny państw zaborczych.

Rola polskiej literatury i prasy pozytywistycznej

Literatura miała w dziedzinie propagowania tych haseł ogromny, wręcz kluczowy udział. Poprzez wszelkie utwory literackie, także poprzez publicystykę, głoszono program mający podnieść Polskę. Rosnący prestiż prasy łączył się ściśle z rozwojem cywilizacji, i to nie tylko dlatego, że unowocześniała się technika druku i powstawały szybkie sposoby przekazywania informacji, lecz również dlatego, iż prasa stanowiła potężny środek upowszechniania i popularyzowania zdobyczy cywilizacyjnych. W tym też sensie prasa służyła ideom pozytywistycznym. Ówczesne dziennikarstwo spełniało bowiem różne funkcje społeczne: propagowało program “pracy organicznej” i “pracy u podstaw”, wychowywało nowego czytelnika, dając mu niezbędny zasób wiedzy i kształtując jego przekonania. Istotną rolę odegrała prasa jako czynnik demokratyzujący stosunki społeczne, wpływając na rozszerzenie kręgu czytającej publiczności o warstwy słabo dotąd uczestniczące w kulturze. Sytuacja kraju pod zaborami dodatkowo wzmacniała znaczenie prasy, która musiała zastępować nieistniejące instytucje kulturalne, oświatowe i naukowe.

Sytuacja w Galicji

Duże swobody polityczne wpłynęły na rozwój szkół i instytucji kulturalnych. W Krakowie i we Lwowie działały polskie uniwersytety, powstała Akademia Umiejętności, polskie teatry i wydawnictwa miały dość szerokie pole działania. Z drugiej strony władze austriackie widziały nasze ziemie przede wszystkim jako zaplecze gospodarcze i dlatego faworyzowały polskie ziemiaństwo. Arystokracja galicyjska wysłała do cesarza tzw. “Adres”, w którym deklarowała lojalność wobec monarchii. Podobnie było z “Teką Stańczyka” (autorstwa czołowych naukowców i publicystów), w której nawoływano do zachowania lojalności wobec władz austriackich. Organem prasowym “stańczyków” był krakowski “Czas”. Położenie mas chłopskich było jednak tragiczne.

Sytuacja w zaborze pruskim

Sytuacja Polaków była znacznie gorsza. Szczególnie pod rządami kanclerza Ottona von Bismarcka zabór pruski podlegał intensywnej germanizacji. Ograniczono działalność kulturalną, oświatową, społeczną oraz utrudniano osiedlanie się na nowych terenach.

Sytuacja w zaborze rosyjskim

Klęska powstania styczniowego, które rozegrało się głównie na tych terenach, sprowadziła na Królestwo Polskie szczególne represje. Polacy zostali usunięci z pracy w administracji, językiem urzędowym stał się rosyjski, rusyfikacją objęto szkoły i urzędy. Warszawa przestała być stolicą, byłym powstańcom konfiskowano majątki, cenzurowano prasę, wydawnictwa i spektakle teatralne.

Nowe idee i koncepcje

Młode pokolenie odwróciło się od szczytnych ideałów romantyzmu, zarówno od przekonania, że “Polska jest Chrystusem” czy “Winkelriedem narodów”, jak i od nakazów konieczności walki z wrogiem, nie przyjmując ani metody “lisa”, ani “lwa”. Chcąc obudzić naród z marazmu, z atmosfery zniechęcenia i beznadziejności, przekonać, że i w takiej jak nasza sytuacji można szukać dróg uratowania Polski, głoszono konieczność pracy nad podniesieniem stanu gospodarki, poziomu materialnego i moralnego społeczeństwa. Tak więc, ogólnie mówiąc, w epoce romantyzmu naczelnym hasłem była walka, w pozytywizmie - praca.

Pozytywiści polscy na plan pierwszy wysunęli dwa zasadnicze hasła programowe: “pracy u podstaw” i “pracy organicznej”:

1. Praca organiczna
Herbert Spencer propagował koncepcję traktowania społeczeństwa jako żywego organizmu, którego właściwe funkcjonowanie może zapewnić tylko prawidłowa działalność wszystkich organów. Aby społeczeństwa osiągały coraz wyższe stadia rozwoju, muszą pomnażać swe bogactwa, doskonalić wszystkie dziedziny gospodarki i kultury. Dlatego propagować trzeba działalność ludzi z inicjatywą, z konkretnym fachem w ręku, przedsiębiorczych obywateli, pomysłowych i wykształconych inżynierów, gdyż w nich jest droga prowadząca do aktywizacji innych, do podniesienia i unowocześnienia gospodarki, a wreszcie do ogólnego dobrobytu kraju. Należało więc wszczepić narodowi zasadę utylitaryzmu, by przekonać o konieczności działania na rzecz wspólnego dobra. W ówczesnej prasie tak definiowano tę zasadę: “Utylitaryzm to owa wielka społeczna zasada, która nakazuje człowiekowi być użytecznym wszędzie i zawsze, uczy stawiać sobie jasno określony cel i ku niemu wytrwale zmierzać”.

2. Praca u podstaw
Pozytywiści rozumieli konieczność pracy na rzecz najbiedniejszych i najbardziej upośledzonych warstw narodu, które, mając możliwość normalnego życia, swoją pracą pomnożą bogactwo ogólnonarodowe. Sięgnąć należało więc do tych, którzy, zajmując miejsce u podstaw społeczeństwa, stać się mogą mocnym i trwałym filarem. Kierowano więc apele do warstw wykształconych, do nauczycieli, lekarzy, społeczników, by “szli w lud”, zbliżyli się do problemów wsi, wydobyli ją z wiekowego zacofania, podnieśli stan zdrowotny jej mieszkańców i uświadomili im rolę, jaką mogą spełnić w odbudowywaniu siły narodu.

Podobną troską otoczono rodzący się proletariat, zubożałą szlachtę, biedotę bez zawodu, nawołując do konkretnego działania, do szukania sposobu polepszenia ich losu, gdyż “każdy mieszkaniec kraju obdarzony jest od natury uzdolnieniami, które zdrowe pojmowanie dobra ogólnego spożytkować może”. Głoszono przy tym hasła emancypacji kobiet, które pozbawione były praw społecznych, i asymilacji Żydów, którym starano się umożliwić pełne uczestnictwo w życiu polskiego społeczeństwa. Wszystkie te dążenia, zamykające się w założeniach omawianego hasła, wynikały z wiary w możliwość harmonijnej współpracy wszystkich warstw dla dobra ogólnego, w stopniowy wzrost dobrobytu, w możliwość rozwoju kraju mimo niewoli i całego dramatu społeczeństwa.

Gatunki charakterystyczne dla pozytywizmu:
• Nowela - zwięzły utwór narracyjny, pisany prozą, o wyraźnej akcji i prostej, najczęściej jednowątkowej fabule. Wydarzenia z życia bohatera rozgrywają się w krótkim okresie czasu, przy czym autor unika wszelkich komentarzy, szczegółowych opisów zarówno postaci, jak i sytuacji. Istotnym elementem noweli jest pointa, czyli kulminacyjny, końcowy moment wyrażający sens przedstawionych wydarzeń. Posługiwano się nią w tworzeniu wzorów osobowych i ośmieszaniu postaw negatywnych. Przedstawiciele: B. Prus (“Katarynka”, “Kamizelka”), H. Sienkiewicz (“Latarnik”), E. Orzeszkowa (“Z różnych sfer”), M. Konopnicka (“Miłosierdzie gminy”).

• Opowiadanie - podobne do noweli; niewielki utwór narracyjny prozą, o prostej, najczęściej jednowątkowej fabule. Różni się od noweli brakiem ścisłych reguł kompozycyjnych, możliwością wystąpienia samoistnych epizodów i dygresji, rozbudowaniem partii opisowych i refleksyjnych, wreszcie skojarzeniowym tokiem narracji. Znamienne dla opowiadania było eksponowanie narratora, którego punkt widzenia decydował o sposobie argumentacji i zakresie przedstawionych treści. Podobnie jak nowela, opowiadanie było podporządkowane kreowaniu nowych tendencji, a autorami ich byli ci sami pisarze, którzy nadawali ton epoce: B. Prus (“Antek”), H. Sienkiewicz, M. Konopnicka (“Nasza Szkapa”).

• Powieść - rozbudowany gatunek epicki, obejmujący utwory o znacznej objętości i swobodnej kompozycji, pozwalający na łączenie wielu wątków w rozbudowanej fabule, a także powoływanie dużej liczby bohaterów w dowolnej formule świata przedstawionego. Umożliwiał najpełniejsze przekazywanie wiedzy i najsugestywniejsze przekonanie o słuszności własnych racji.

• Powieść tendencyjna - podporządkowana propagowaniu haseł “pracy organicznej” i “pracy u podstaw”. Występowała w dwóch zasadniczych odmianach: pierwsza - nawiązywała do formuły melodramatycznej, uatrakcyjnionej wątkami sensacyjnymi, w które wpisywano czarno-białe charakterystyki środowisk i wartości; druga - odwoływała się do późnooświeceniowej tradycji powieści humorystyczno-satyrycznej. Wszystkie odmiany powieści tendencyjnej zmierzały do jednoznacznego wykorzystania wszystkich środków ekspresji dla wykazania słuszności propagowanej tezy. Rezygnowano więc z pogłębionych portretów psychologicznych bohaterów na rzecz idealizowanych postaci pozytywnych skontrastowanych z negatywnymi pod każdym względem przeciwnikami ich poglądów. Autor powieści tendencyjnej (podobnie jak opowiadania i noweli) zakładał bowiem wstępnie potrzebę przekonania odbiorców o słuszności jakiejś sprawy (np. konieczności kształcenia dzieci wiejskich, potrzebie przełamywania barier społecznych i dążenia do solidaryzmu narodowego), a potem tworzył sytuację fabularną, która słuszność tę bez wątpliwości uzasadniała.

• Powieść realistyczna - powstała z powodu braku wartości artystycznych w utworach propagandowych. Pogłębiono psychologiczne portrety bohaterów i nałożono je na krytyczną analizę zjawisk społecznych (“Lalka”, “Nad Niemnem”, “Emancypantki”, “Rodzina Połanieckich”). Powieści przedstawiały jednostkowe dramaty na tle rozbudowanej panoramy rzeczywistości społecznej, dążąc do uszczegółowienia realiów, osadzenia utworu w konkretnym miejscu i czasie, wreszcie - do uświadomienia najważniejszych problemów społecznych i narodowych. Powieść dojrzałego realizmu, ze względu na skomplikowany obraz przedstawionego świata i jego wieloznaczną koncepcję, kształtowała odmiennie niż dotąd rodzaj fabuły. Konwencjom tradycyjnego romansu, uproszczonym charakterystykom postaci i tła, przeciwstawiali pisarze realiści rozległą epickość, wielowątkowość oraz głębsze związki między psychologicznym wnętrzem postaci a jej decyzjami i działaniem. Nowego sensu nabierał sposób przedstawienia tła społecznego. W powieści realistycznej przestawały istnieć jednoznaczne powiązania pomiędzy rolą społeczną a przekonaniami postaci. Autorzy powieści dążyli z reguły do skomplikowania tych zależności i - co ważne - do uwypuklenia różnic pokoleniowych, które mogły stanowić główną siłę motoryczną akcji. Realiści, jak sama nazwa wskazuje, zauważyli, że optymistyczne założenia pozytywistyczne nie zawsze zdają egzamin. Powoduje to pesymizm odbijający się w utworach. “Lalka” jest powieścią realistyczną, ponieważ nie jest powieścią tendencyjną. Nie pokazuje nam ona jasno, do czego mamy dążyć i co jest dobre. Wprost przeciwnie, utwór ten jest wielkim pytaniem o przyszłość; nic tam nie jest do końca jasne, wszystko jest w mniejszym lub większym stopniu skomplikowane. “Lalka” pasuje więc do określenia powieść realistyczna krytyczna, rozprawiająca się z hasłami epoki.

• Powieść historyczna - służyła analizowaniu zjawisk współczesnych (np. “Faraon” B. Prusa), bądź tworzyła w schemacie sensacyjno-przygodowym idealizowany obraz przeszłości narodowej (np. powieści historyczne H. Sienkiewicza).

• Obrazek poetycki - gatunek łączący elementy epickie, wyraźnie zbliżone do konwencji noweli, z motywami lirycznymi (zapis emocjonalnego stosunku do krzywdy społecznej), wpisując je w strukturę regularnego, sylabicznego (najczęściej jedenastozgłoskowego) schematu wersyfikacyjnego. Maria Konopnicka (“W piwnicznej izbie”, “Jaś nie doczekał”) starała się wzmocnić środkami lirycznymi obraz tragicznej sytuacji najbiedniejszych grup społecznych.

• Artykuł programowy - gatunek publicystyczny, często pisany w formie eseju, podejmujący rozległą problematykę społeczną.

• Felieton - niewielki artykuł publicystyczny o różnorodnej tematyce, utrzymany w lekkiej i żywej formie. Cechuje go swobodne łączenie tematów, luźna kompozycja. Często ukazywał i piętnował złe cechy ludzi, nierzadko poprzez fikcyjne opowiadania.

• Reportaż - jedna z form prozy publicystycznej, będąca żywym opisem konkretnych zdarzeń znanych autorowi z bezpośredniej obserwacji. Przykładem mogą być “Listy z podróży do Ameryki” H. Sienkiewicza. Reportaż miał za zadanie informować odbiorców o ważnych wydarzeniach, szczególnie w tamtych czasach odkryciach.

Najwybitniejsi teoretycy pozytywizmu:
• Aleksander Świętochowski - zwany “papieżem pozytywistów”.
• Piotr Chmielowski - znany z działalności krytyka i historyka literatury.

Do grona młodych pozytywistów zaliczamy:
• Elizę Orzeszkową
• Bolesława Prusa
• Henryka Sienkiewicza

Publicystyka

Ważniejsze dzienniki: “Kurier Warszawski”, do którego pisywał Bolesław Prus, “Kurier Codzienny”, “Gazeta Warszawska”, “Gazeta Polska” oraz “Słowo” redagowane przez Henryka Sienkiewicza i “Nowiny” redagowane przez Prusa.

Tygodniki i dwutygodniki reprezentowały najlepiej: “Przegląd Tygodniowy” - redagowany przez Adama Wiślickiego oraz “Prawda” - Aleksandra Świętochowskiego.

Niemałą poczytnością cieszyły się także gazety niewymagające szczególnie wyrobionych odbiorców i zaspokajające potrzeby i zainteresowania przeciętnych czytelników. Tu wymienić należy: “Opiekun Domowy”, “Niwa”, “Bluszcz” i “Kronika Rodzinna”.

W Krakowie dominował “Czas” - organ konserwatystów oraz miesięcznik “Przegląd Polski”.

Główni przedstawiciele filozofii:
1. Auguste Comte - “Wykłady filozofii pozytywnej” - filozofia pozytywna
• filozofia pozytywna ma sens praktyczny - ma służyć poprawie życia, badać przedmioty rzeczywiste i dostępne rozumowi;
• cel tej filozofii - uzyskiwać wiedzę pewną;
• wzorem postępowania filozofa są nauki przyrodnicze (fizyka, chemia) i ich metody: eksperyment i obserwacja;
• przedmiotem badań mogą być zarówno fakty fizyczne, jak i społeczne, które można badać metodami naukowymi.
2. Herbert Spencer - “System filozofii syntetycznej” - ewolucjonizm
• był współczesnym Darwina, ale nie jego uczniem;
• propagował ideę ewolucjonizmu, czyli myśl, że cała rzeczywistość podlega stałej zmianie w jednym kierunku i według jednego prawa;
• ta ewolucja to rozwój i postęp ludzkości;
• u podstaw jego myśli leży przekonanie o uniwersalności praw rozwoju w przyrodzie i społeczeństwie.
3. Hippolyte Taine - “Filozofia sztuki” - determinizm
• uważał, że każde zjawisko ludzkiej rzeczywistości jest uwarunkowane przez zespół czynników - oznacza to, że jest zdeterminowane, bo “determino” znaczy “ograniczam”;
• zdeterminowany przez różne okoliczności jest pisarz;
• “determinanty” człowieka to: rasa (jakie cechy dziedziczy), środowisko (gdzie się wychowuje), moment dziejowy (w jakiej chwili historycznej żyje).
4. John Stuart Mill - “Utylitaryzm” - utylitaryzm
• głosił zasadę użyteczności jako podstawę moralności;
• według niego, wszystko co czyni człowiek powinno przynosić jak największe szczęście dla jak największej liczby ludzi;
• utylitaryzm polega na dążeniu do maksymalizacji ogólnego dobrobytu i szczęścia społecznego.

Kierunki literackie i filozoficzne:
• Scjentyzm - zaufanie do nauki opartej na doświadczeniu i rozumowaniu, jako źródłach rzetelnej wiedzy.
• Praktycyzm - stawianie sobie osiągalnych, rozsądnych celów, troska o dobór środków do ich urzeczywistnienia; odwrotność romantycznego “mierz siły na zamiary”.
• Agnostycyzm - zakłada, że nie można do końca poznać świata i praw nim rządzących; są rzeczy, których rozum nie ogarnia - są i będą, lecz nie należy się nimi zajmować; opracować trzeba tylko dostępne zmysłom zjawiska i ich związki.
• Organicyzm - pochodna ewolucjonizmu i patrzenia na świat człowieka z punktu widzenia biologa; społeczeństwo jest traktowane jak organizm; jeśli zachoruje drobna nawet jego część, to całe społeczeństwo to odczuje.
• Relatywizm - głosi, że pojęcia takie jak dobro, zło, piękno, prawda są względne, zależne od relacji i okoliczności (czyli są relatywne).
• Naturalizm - metoda twórcza i kierunek literacki, będący swoistą odmianą późnego realizmu XIX-wiecznego.

Lektura dodatkowa:
• J. Kulczycka-Saloni, “Pozytywizm”
• H. Markiewicz, “Pozytywizm”