Twórczość Jana Kochanowskiego

Jan Kochanowski był największym poetą polskiego renesansu, nazywanym "ojcem poezji polskiej". Stał się sprawcą przełomu literackiego w historii polskiego piśmiennictwa, a jego dzieła na długie wieki stały się niewyczerpanym źródłem inspiracji dla następców. W twórczości poety wyróżniamy kolejne etapy: okres studiów zagranicznych, lata kariery dworskiej oraz tzw. "okres w Czarnolesie".

W pierwszym, zagranicznym okresie, pisał głównie elegie łacińskie do nieznanej Lidii. Za najstarszy utwór łaciński uważamy epitafium poświęcone Erazmowi Kretkowskiemu w bazylice św. Antoniego w Padwie. Niebawem (od 1561 r.) zaczęły się jawić dzieła polskie. W 1562 r. wraz z poematem "Zuzanna", oczywiście o temacie biblijnym, ukazał się w druku hymn "Czego chcesz od nas, Panie...". Według wersji poświadczonej na początku XVII wieku, powstać on miał za granicą i został przesłany Rejowi, który odczytawszy utwór na sejmiku, hołd składał młodemu poecie.

W okresie dworskim Kochanowski uprawiał epikę ("Zuzanna", "Szachy"), pisał wiersze okolicznościowe, a także fraszki i pieśni. W tym czasie powstał również dokonany przez poetę przekład biblijnych psalmów ("Psałterz Dawidów") oraz tragedia renesansowa "Odprawa posłów greckich". Należy jeszcze wspomnieć o szczególnym utworze – pieśni zatytułowanej "Muza", którą można uznać za manifest poetycki Kochanowskiego oraz dzieło rozpoczynające dojrzały etap jego twórczości.

Fraszki tworzył poeta już do końca swego życia, nawiązując do tradycji rzymskiej. Kochanowski wprowadził nazwę "fraszka" od włoskiego słowa oznaczającego gałązkę, dla określenia krótkiego utworu poetyckiego. Przedmiotem obserwacji poety staje się cały świat. W trzech księgach fraszek maluje portret człowieka renesansu, z charakterystycznym dla jego światopoglądu umiłowaniem ładu i umiaru oraz skłonnością do korzystania z urody życia. Fraszki są różnorodne. Niektóre są tak poważne, że niejednokrotnie zaliczano je do pieśni ("Na dom w Czarnolesie", "Na lipę"), a obok tego znajdują się świetne scenki opowiedziane w miniaturowych strukturach ("O doktorze Hiszpanie"). O różnorodności oraz o tym, że we fraszki wkłada poeta "wszytki (…) tajemnice swoje", powiedział w programowej fraszce pod tytułem "Do fraszek".

Pieśni to forma wypowiedzi lirycznej, w której Kochanowski przedstawia ideał człowieka. Wśród pieśni wyróżnić można utwory o charakterze refleksyjnym, patriotycznym, miłosnym, religijnym, a także pieśni o naturze czy biesiadne. Źródłami i inspiracjami pieśni były głównie studia nad literaturą antyczną, a szczególnie nad twórczością Horacego; zainteresowanie literaturą włoską i liryką polską, a także refleksje płynące z pracy nad przekładem "Psałterza".

W okresie dworskim Kochanowski, jak przystało na dworskiego poetę, pisał również panegiryki, czyli utwory pochwalne, wysławiające z przesadą jakąś osobę lub wydarzenie.

Trudno jest ustalić dokładną datę porzucenia przez pisarza służby dworskiej. Wydaje się, iż postanowienie osiedlenia się w rodowym majątku nie zapadło nagle. Około roku 1569/1570 związki Kochanowskiego z dworem znacznie się rozluźniły. Początek lat siedemdziesiątych to okres, kiedy w korespondencji pisarza znaleźć można zapiski mówiące o pozostawieniu dworu, ale również dowody na to, iż podejmował się jeszcze misji wynikających z pełnionego stanowiska.

Zamieszkanie na wsi nie zmieniło Kochanowskiego. Nie stał się typowym ziemianinem. Wręcz przeciwnie, nadal kontynuował twórczość artystyczną, nie zaniedbywał życia towarzyskiego, podtrzymywał dawne przyjaźnie, zawierając nowe.

W okresie zwanym czarnoleskim powstają nowe "Pieśni" i "Fraszki", a także "Treny", napisane po śmierci ukochanej córki. Równocześnie jest to okres wzmożonej działalności wydawniczej – Kochanowski porządkuje i poprawia wiele wcześniej napisanych utworów, przygotowując je do druku.

Treny. 19 utworów napisanych po przedwczesnej śmierci córki wyraża całą gamę uczuć wywołanych tą tragedią. Cykl tych liryków ukazuje rozmaite fazy cierpienia ojcowskiego i wspomnienia o zmarłej. Początkowe utwory cyklu wprowadzają w jego atmosferę. Zanim ukaże się postać ukochanej Urszulki, poeta odtwarza różne fazy rozpaczy: od smutku po lament nad życiem tak nagle przerwanym. Najbardziej znane treny (VII i VIII) przywołują wygląd córeczki i jej zachowanie. Ukojenie przynosi dopiero ostatni tren. "Treny" to korona liryki osobistej Kochanowskiego. Mimo tragicznego motywu, który spowodował powstanie tego cyklu, zwycięża w nim filozoficzny optymizm.

Dzieło dramatyczne stworzył Kochanowski tylko jedno – "Odprawa posłów greckich". Temat zaczerpnął z "Iliady". "Odprawa posłów" to scena posłów upominających się o Helenę, która jednak nie została oddana, co stało się przyczyną wojny trojańskiej.

Drobne utwory grupował poeta w tomy: łacińskie ody odpowiadają polskim "Pieśniom", łacińskie fraszki polskim fraszkom, a elegie łacińskie miały swoje echa w "Trenach". Kochanowski był najbardziej twórczym werbalizatorem w całej polskiej poezji. Wprowadził: strofę saifińską (czterowersową: trzy jedenastozgłoskowce i jeden pięciozgłoskowiec); sonet; wiersz biały. Nieskazitelne były rymy poety czarnoleskiego. Świetnie opanował składnię łacińską, a w polskiej stał się mistrzem nieprześcignionym. W dobie, w której polszczyzna dopiero przecierała sobie ścieżki istniejące już wspaniale w łacinie, wniósł do naszej literatury bardzo wiele. Rzadko zdarzało się, by nie opanował jakiejś dziedziny literatury.

Po 1580 roku w dorobku literackim Kochanowskiego nie pojawia się już żaden znaczący tytuł; wiersze powstałe w tym czasie mają charakter okolicznościowy. Poeta jednak coraz częściej myślał o podsumowaniu swojego dorobku i przygotowaniu go w całości do druku. Część utworów pozostawała bowiem w rękopisie, a niektóre prace nigdy nie zostały ukończone...