Tkanki Roślinne
Tkanka okrywająca
Korzeń, łodyga i liście są otoczone na zewnątrz tkanką okrywającą, zwaną skórką. Tworzą ją żywe, prostokątne komórki ściśle przylegające do siebie. Tkanka ta zabezpiecza organizmy przed działaniem czynników zewnętrznych oraz przed utratą wody. Jej komórki mają zgrubiałą ścianę komórkową – kutykulę, wysyconą kutyną. Proces wymiany gazowej odbywa się u roślin przez aparaty szparkowe.
Łodygi roślin wieloletnich (drzewa, krzewy), przed niekorzystnymi czynnikami środowiska i nadmiernym parowaniem, chroni gruba warstwa kory. W tym przypadku wymiana gazowa zachodzi przez przetchlinki.
Częstym wytworem łodygi i liści są ostro zakończone włoski mechaniczne, które chronią rośliny przed zjadaniem łodyg i liści przez zwierzęta. Włoski te odbijają promienie słoneczne, co chroni roślinę przed przegrzaniem i wyparowywaniem wody.
Tkanka miękiszowa
Tkanki miękiszowe wypełniają wnętrze organów roślinnych. Są one owalne, cienkościenne, luźno ułożone względem siebie i żywe. Tlen i para wodna gromadzą się w przestworach międzykomórkowych. W młodych korzeniach komórki miękiszowe przewodzą wodę z solami mineralnymi ze skórki do tkanek, natomiast w starszych magazynują substancje zapasowe. Miękisz bierze także udział w procesie fotosyntezy.
Tkanka przewodząca
Tkanki przewodzące u roślin dzielą się na drewno i łyko. Drewno tworzą naczynia – długie, grubościenne i martwe komórki, które przewodzą wodę i sole mineralne z korzeni do liści. Łyko, zbudowane z cienkościennych, żywych rurek sitowych, dostarcza wytworzony w liściach pokarm do tkanek korzenia.
U roślin nagonasiennych wodę i substancje mineralne przenoszą jedynie cewki – komórki zwężające się na końcach, zachodzące na siebie i połączone licznymi jamkami, co sprawia, że są mniej sprawne niż naczynia.
Wiązka przewodząca budowana jest z tkanki wzmacniającej o grubych, długich martwych komórkach, łyka – czyli rurek sitowych, miazgi – tkanki twórczej złożonej z żywych komórek o charakterystycznej budowie, cienkościennych i mających kształt cegiełek, oraz drewna, czyli naczyń.
Tkanka wzmacniająca
Twardzica występuje w łodydze oraz towarzyszy wiązkom przewodzącym liści. Jest również składnikiem twardej zewnętrznej okrywy nasion i orzechów. Twardzica składa się z komórek żywych, wydłużonych, z nierównomiernie rozłożonymi zgrubieniami. Tkanka ta umożliwia wzrost rośliny ku górze, chroni przed urazami oraz zapewnia elastyczność.
Tkanka wydzielnicza
Elementami tkanki wydzielniczej są włoski wydzielnicze, wydzielające olejki eteryczne. Włoski parzące u pokrzywy zawierają ciecz parzącą. Tkankę wydzielniczą stanowią również komórki budujące miodniki, które produkują nektar.
Tkanki Zwierzęce
Tkanka nabłonkowa
Tkanka nabłonkowa chroni zwierzęta przed utratą wody. Może być jedno- lub wielowarstwowa, a jej komórki ściśle przylegają do siebie. Pokrywa ona zewnętrzną powierzchnię ciała oraz wyściela jamy ciała, pełniąc funkcje ochronne i wyścielające. Tkanka nabłonkowa tworzy gruczoły i pełni funkcje wydzielnicze.
Tkanka mięśniowa
Tkanka mięśniowa umożliwia organizmom zwierzęcym wykonywanie ruchów. Wyróżnia się trzy typy tkanki mięśniowej:
- Tkanka mięśniowa gładka: Kurczy się wolno i męczy się powoli. Buduje m.in. ściany żołądka człowieka. Ruch komórek mięśni gładkich jest niezależny od woli.
- Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana: Składa się z długich cylindrycznych włókien. Mięśnie te pracują szybko, ale szybko się męczą. Są to mięśnie szkieletowe, odpowiedzialne za świadome ruchy.
- Tkanka mięśnia serca: Przypomina w budowie tkankę prążkowaną, ale działa jak mięsień gładki. Ma rozgałęzione komórki z jądrami umieszczonymi centralnie.
Tkanka nerwowa
Tkanka nerwowa odpowiada za odbieranie i przewodzenie informacji pochodzących z otoczenia oraz narządów wewnętrznych organizmu. Informacje dochodzą do komórki nerwowej (neuronu) przez wiele wypustek (dendrytów), a następnie są przekazywane przez jedną długą wypustkę, zwaną aksonem lub neurytem. Neuron łączy się z innym neuronem lub z inną tkanką, umożliwiając przekazywanie sygnałów w organizmie.
Tkanka łączna
Do tkanki łącznej zaliczamy tkankę kostną, chrzęstną, krew i limfę.
- Tkanka kostna: Komórki kostne tworzą koncentryczne pierścienie dookoła kanału, w którym przebiega naczynie krwionośne. Substancja międzykomórkowa, tworząca blaszki kostne, jest nasycona solami wapnia, fosforu i magnezu, co sprawia, że kość jest bardzo twarda i odporna na złamanie.
- Tkanka chrzęstna: Jej elastyczność zawdzięcza odpowiednim włóknom znajdującym się w substancji międzykomórkowej. W substancji tej występują również pojedynczo lub grupowo komórki chrzęstne. Tkanka ta tworzy chrząstki: żebrowe, stawowe, nosa i ucha.
- Krew i limfa (chłonka): Są to tkanki płynne pełniące funkcję transportującą. Substancją międzykomórkową krwi jest osocze, które zawiera wodę, białka, glukozę, tłuszcze, witaminy, hormony, sole mineralne, dwutlenek węgla, mocznik i przeciwciała. Czerwone krwinki (erytrocyty) zawierają hemoglobinę, która przenosi tlen. Białe krwinki (leukocyty) bronią organizm przed drobnoustrojami, natomiast płytki krwi (trombocyty) są odpowiedzialne za krzepnięcie krwi. Limfa ma skład podobny do krwi, ale nie zawiera czerwonych krwinek, dlatego ma żółtawy kolor.
Narządy i Układy Narządów
Komórki o tej samej budowie tworzą tkanki, z których zbudowane są narządy, a te z kolei tworzą układy narządów. W ten sposób powstaje organizm, składający się z wyspecjalizowanych komórek współdziałających ze sobą, aby funkcjonować jako całość.
Przykłady Układów Narządów u Różnych Zwierząt
- Ryby: Ciało wodnych kręgowców, takich jak ryby, jest pokryte skórą właściwą oraz cienkim naskórkiem zawierającym gruczoły produkujące śluz. Dzięki śluzowi ciało ryby jest śliskie, co ułatwia pływanie. W skórze znajdują się łuski chroniące przed uszkodzeniami oraz narząd zmysłowy zwany linią naboczną, służący do odbierania informacji o ruchach wody.
- Płazy: Płazy są zwierzętami dwóch środowisk – wodnego i lądowego. Ich ciało pokryte jest skórą z cienkim naskórkiem, stale zwilżoną śluzem, co ułatwia poruszanie się w wodzie oraz zabezpiecza przed wysychaniem na lądzie. Śluz umożliwia także wymianę gazową przez cienką skórę. Ze względu na ryzyko utraty wody, większość płazów aktywna jest nocą.
- Gady: Gady zamieszkują głównie środowisko lądowe. Ich ciało pokrywa gruby naskórek z martwą, zrogowaciałą warstwą zabezpieczającą przed parowaniem i uszkodzeniami mechanicznymi. Dodatkowo pokryte są łuskami lub tarczkami rogowymi, co uniemożliwia skórze pełnienie funkcji wymiany gazowej.
- Ptaki i Ssaki: Ptaki i ssaki to kręgowce najlepiej przystosowane do życia na lądzie. Pióra i włosy – przekształcone łuski gadzie – pokrywają ich ciało, zabezpieczając przed utratą ciepła. Powietrze zalegające między piórami lub włosami tworzy doskonałą warstwę izolacji termicznej. Większość ptaków posiada gruczoł kuprowy, którego wydzielina służy do namaszczenia piór, dzięki czemu nie nasiąkają wodą. Wodne ssaki zazwyczaj są pozbawione owłosienia, mają za to grubą tkankę tłuszczową, która stanowi ważny element termoizolacji.
Opanowanie przez organizmy roślinne i zwierzęce różnorodnych środowisk lądowych i wodnych spowodowało coraz większą komplikację ich budowy. Struktura organizmów jest ściśle związana ze środowiskiem życia, co prowadzi do ogromnej różnorodności form życia, mimo unifikacji podstawowych schematów budowy.
Bibliografia
1. Nowak, R., & Malec, J. (2020). *Zoologia: Podstawy biologii zwierząt*. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
2. Kozłowski, J. (2018). *Układ nerwowy zwierząt*. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
3. Kowalski, A. (2019). *Fizjologia mięśni u zwierząt*. Kraków: Wydawnictwo Akademickie.
4. Słodczyk, R. (2021). *Budowa i funkcje szkieletów zwierząt*. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
5. Wiśniewska, M. (2017). *Anatomia ryb*. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
6. Zieliński, T. (2022). *Ruch w środowisku wodnym*. Kraków: Wydawnictwo AGH.
7. Mazur, P. (2016). *Biomechanika zwierząt morskich*. Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe.
8. Kaczmarek, L. (2019). *Mechanizmy ruchowe u zwierząt*. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
9. Nowakowski, K. (2020). *Adaptacje ruchowe ryb*. Warszawa: Wydawnictwo PWN.
10. Lewandowski, M. (2018). *Fizjologia zwierząt beznogich*. Łódź: Wydawnictwo Naukowe.
11. Grabowski, S. (2021). *Budowa odnóży stawonogów*. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
12. Tomaszewska, E. (2017). *Mobilność i adaptacje ruchowe ssaków*. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
13. Kowalski, T. (2015). *Tkanki Roślinne i Zwierzęce*. Warszawa: Wydawnictwo Biologiczne.
14. Nowak, P. (2019). *Anatomia i Fizjologia Roślin*. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
15. Zawadzki, J. (2020). *Podstawy Botaniki*. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe.
