Przegląd wybranych grup pajęczaków

Na obszarze całej Polski występuje ponad 750 gatunków pająków.

Wśród pajęczaków wyróżniamy:
Pająki odznaczają się zupełnym zatarciem segmentacji. Pierwsze odnóża gębowe zakończone są wielkimi kolcami jadowymi. Gruczoły przędne, wytwarzające pajęczynę, uchodzą na końcu odwłoka. Niektóre gatunki, np. różne krzyżaki, tkają powszechnie znane sieci łowne. Inne używają pajęczyny tylko do budowy gniazd i oprzędów, chroniących złożone jaja, a zdobycz zaś chwytają w biegu lub w skoku. Tak postępują nasze małe skakuny (ok. 5–6 mm) oraz tropikalne, ogromne ptaszniki (8–9 mm). Jeden z gatunków krajowych – topik – żyje w płytkich, zarośniętych wodach, budując z pajęczyny prawdziwy podwodny dzwon nurkowy, wypełniony powietrzem. Pająki żywią się niemal wyłącznie owadami. Same są niszczone przez owady drapieżne, inne pająki, żaby, jaszczurki, wiele ptaków oraz ssaki. Co do wpływu, jaki poszczególne gatunki lub rodzaje wywierają na całość biocenozy, nagromadzono już obszerną wiedzę, ale niezmiernie wiele zjawisk pozostaje jeszcze niewyjaśnionych. Intensywne badania nad życiem pająków prowadzi się na całym świecie, także i w Polsce.

Skorpiony to duże (do 20 cm) pajęczaki o charakterystycznym wyglądzie. Ich głowotułów jest jednolity, a odwłok ma wyraźną segmentację i dzieli się na dwie części:
- grubszą, połączoną z głowotułowiem,
- cieńszą, bardziej ruchliwą, zakończoną kolcem jadowym.

Szczękoczułki i nogogłaszczki zakończone są szczypcami. Nogogłaszczki są wyraźnie większe od pozostałych odnóży. Skorpiony są jajożyworodne, a ich samice opiekują się młodymi. Żywią się głównie owadami. Zdobycz, małą i słabą, przytrzymują po prostu szczypcami i rozszarpują małymi szczypcami odnóży gębowych i pierwszej pary. Zdobycz większą i oporną chwytają szczypcami i zabijają ukłuciem kolca jadowego, którego używają również do obrony. Zamieszkują przede wszystkim kraje o klimacie gorącym i ciepłym. Niezbyt odporne na wysychanie kryją się zwykle w miejscach ocienionych, a żerują przeważnie nocą. Jad niektórych gatunków tropikalnych może być niebezpieczny dla człowieka. W Europie małe, niegroźne gatunki są dość pospolite w krajach położonych nad Morzem Śródziemnym i Czarnym.

Kosarze są często mylone z pająkami, kiedy chybotliwie biegają po ścianach domów na swoich długich nogach. Można je łatwo odróżnić, ponieważ ciało kosarza tworzy jedną zwartą całość, kulistą lub owalną. Kosarz złapany za nogę odrzuca ją i zostawia napastnikowi, a sam sprawnie ucieka na pozostałych siedmiu. Utracone odnóża nigdy się nie regenerują. Są drapieżnikami, ale niektóre zjadają martwe szczątki zwierzęce, a także wysysają soki z uszkodzonych części roślin. Wiele gatunków kosarzy żyje na terenie Polski. Są również istotnym ogniwem biocenozy, zwłaszcza w ubogich środowiskach, jak np. piętro roślinności alpejskiej w górach. W bogatszych środowiskach, np. w lasach, ustępują znacznie innym stawonogom.

Roztocze są najmniejsze ze wszystkich pajęczaków. Większość nie przekracza 1 mm długości. Ich ciała, bez śladu segmentacji, mają kształt owalny, nieco spłaszczony. Z wyjątkiem kleszczy wszystkie mają oskórek niezmiernie cienki, muszą więc żyć w środowiskach wilgotnych i nie potrzebują narządów oddechowych. Z zasady są ślepe. Jest to grupa najbardziej zróżnicowana i obejmuje zwierzęta najsilniej wyspecjalizowane. Zamieszkują wszelkie środowiska lądowe, wiele środowisk słodkowodnych, a nawet niektóre morskie. Większość żyje wolno i odżywia się innymi drobnymi zwierzętami. Do pasożytniczych roztoczy zaliczamy:
- Kleszcze, które ssą krew bezkręgowców lądowych i, jak to zwykle bywa z organizmami krwiopijnymi, przenoszą różne choroby: w USA niebezpieczną dla ludzi plamistą gorączkę Gór Skalistych, inne zaś gorączkę teksańską, przenoszą także wirusy zapalenia mózgu oraz boreliozę. Kleszcze ssą krew przez dwa dni. W tym czasie odbywa się ich wzrost i rozwój. Jednorazowo pobierają sporą ilość krwi, czasem setki razy przekraczając swoją objętość.
- Świerzbowce żyją w naskórku człowieka i innych ssaków, drążąc korytarze, co jest niezmiernie dokuczliwe. Z żywiciela na żywiciela przenoszą się przy bezpośrednim kontakcie, na przykład przy uścisku ręki. Wiele gatunków roztoczy jest szkodnikami roślin uprawnych, inne pasożytują w uszach psów, kotów i królików.

Inne roztocza to:
- Wodopójki – milimetrowe, jaskrawoczerwone kuleczki, wiosłujące czterema nogami. Są niebezpiecznymi drapieżnikami w swojej klasie wielkości.
- Mechowce – roztocza glebowe, które obecnie występują w dużych ilościach praktycznie w każdej glebie. Żywią się próchnicą i pełnią funkcje podobne do innych glebożerców, jednak nie spulchniają gleby, ponieważ są zbyt małe.
- Niezliczone gatunki roztoczy ssą soki roślin, również uprawnych, takie jak szpeciele czy przędziorki. Czynią szkody w zapasach żywności, np. rozkruszki.

Zaleszczotki to drobne, kilkumilimetrowe, spłaszczone grzbieto-brzuszne pajęczaki. Na szczypkowatych nogogłaszczkach uchodzą gruczoły jadowe. Gruczoły przędne mają natomiast ujścia na szczękoczułkach. Przędą gniazda, gdzie rozmnażają się, linieją i w których w naszym klimacie zimują. Żyją najczęściej w ściółce leśnej i żywią się jeszcze mniejszymi od siebie owadami i pajęczakami.