Sposoby wyrażania dopełnienia
Dopełnienie może być wyrażone:
- rzeczownikiem (Kupiłem psa)
- zaimkiem rzeczownym (Kogo widziałeś?)
- przymiotnikiem (Chorego odwiedziła rodzina)
- zaimkiem przymiotnym (Takiego nie kupię)
- imiesłowem przymiotnikowym czynnym (Palącym udostępniono osobne pomieszczenie)
- imiesłowem przymiotnikowym biernym (Pobitego opatrzono w ambulatorium)
- liczebnikiem głównym (Dwóm przyznano nagrody)
- liczebnikiem porządkowym (Drugiemu się to nie należy)
- bezokolicznikiem (Lubię marzyć o wakacjach)
- wyrażeniem przyimkowym (Ludzie zawsze będą walczyć o władzę).
Dopełnienie jest określeniem, którego obecność jest wymagana przez czasownik. Niektóre czasowniki mają tak zwany rząd wielokrotny (wymagają uzupełnienia więcej niż jednym rzeczownikiem, np. *Jaś dał mamie kwiaty*) lub rząd wieloraki (możliwe są uzupełnienia różnymi formami przypadkowymi, np. *On jest tak naiwny, że wierzy wszystkim* oraz *On jest tak naiwny, że wierzy we wszystko*).
Dopełnienie bliższe i dalsze
Pojęcie dopełnienia bliższego i dalszego łączy się z przekształceniem zdania w stronie czynnej na zdanie w stronie biernej. Zanalizujmy przykład:
Zdanie czynne:
Mama Kangurzyca napoiła Maleństwo tranem.
Zdanie bierne:
Maleństwo zostało napojone tranem przez Mamę Kangurzycę.
Przeprowadźmy analizę składniową obu zdań i porównajmy jej wyniki:
| Zdanie czynne | Zdanie bierne | |
|---|---|---|
| Podmiot | Mama | Maleństwo |
| Orzeczenie | napoiła | zostało napojone |
| Dopełnienie | Maleństwo, tranem | tranem |
| Przydawka | Kangurzyca | Kangurzycę |
Przekształcenie zdania w stronie czynnej na zdanie w stronie biernej wymaga:
- zmiany orzeczenia w stronie czynnej na orzeczenie w stronie biernej; uzyskuje ono postać orzeczenia imiennego z orzecznikiem wyrażonym imiesłowem przymiotnikowym biernym,
- umieszczenia jednego z dopełnień na miejscu podmiotu oraz umieszczenia podmiotu na miejscu dopełnienia.
Dopełnienie, które podczas zamiany zdania w stronie czynnej na zdanie w stronie biernej staje się podmiotem, nazywamy dopełnieniem bliższym; dopełnienie, które pozostaje bez zmian, to dopełnienie dalsze. W analizowanym zdaniu „Mama Kangurzyca napoiła Maleństwo tranem” dopełnieniem bliższym jest *Maleństwo*, a dalszym – *tranem*. Warto jeszcze zauważyć, że choć dopełnienie bliższe dość często występuje w bierniku, nie jest to jedyna możliwość (por. „Mama Kangurzyca nie napoiła Maleństwa tranem” – „Maleństwo nie zostało napojone tranem przez Mamę Kangurzycę”).