Faszyzm - definicja

FASZYZM (z łac. < latina), nazwa masowych ruchów politycznych, także ideologii, o skrajnie nacjonalistycznym charakterze, zmierzających do zdobycia władzy i stworzenia totalitarnego państwa.

Jako ruch i ideologia ukształtował się we Włoszech; w 1919 roku Benito Mussolini założył Fasci di Combattimento, związki kombatanckie, nawiązujące do tradycji starożytnego Rzymu (fasces; unoszenie prawej ręki w geście pozdrowienia jako symbol ruchu), przekształcone w 1921 roku w Il Partito Nazionale Fascista (Narodowa Partia Faszystowska), na której czele zdobył w 1922 roku władzę i utworzył faszystowskie państwo. Z czasem nazwa faszyzmu nabrała wymiaru międzynarodowego. O zakres terminu i istotę faszyzmu toczą się od początku spory wśród uczonych i polityków, nacechowane emocjami i niewolne od politycznych implikacji. Przewadza opinia, że skrajna wersja faszyzmu był niemiecki nazizm, który dystansował się od faszyzmu włoskiego, choć w pierwszych latach sympatyzował z nim, a po 1935 roku wywierał na niego znaczny wpływ. Ruchy i partie faszystowskie istniały w Wielkiej Brytanii (Czarne Koszule), Francji (Croix de Feu), Austrii, Finlandii, w niektórych krajach Ameryki Łacińskiej, a także w Polsce (ONR, Falanga); w latach II wojny światowej faszyzm był reżimem państw w Chorwacji (ustasze), Słowacji, Rumunii (Żelazna Gwardia) i na Węgrzech (Strzałokrzyżowcy). Elementy pokrewne faszyzmu wykazywał autorytarny ustrój Portugalii po 1932 roku i Hiszpanii po 1939 roku. Faszyzm powstał i rozwijał się jako protest przeciwko rezultatom I wojny światowej i był wyznaniem wiary ludzi pokonanych, rozczarowanych, spragnionych odwetu, wyrażając niezadowolenie szerokich kręgów społeczeństwa wywołane kryzysami ekonomicznymi i postępami komunizmu. Głosił, zwłaszcza we Włoszech i w Niemczech, przepełniony nienawiścią program negacji wersalskiego ładu politycznego w Europie, zwracał się przeciwko liberalizmowi i demokracji, pluralizmowi partyjnemu i parlamentaryzmowi, a także przeciwko kapitalizmowi i bolszewizmowi. Był wrogo nastawiony do indywidualizmu, humanitaryzmu i racjonalizmu. Stawiał za cel “całego człowieka” i uznając się za system charyzmatyczny, tj. za światopogląd, którego zasady nie poddają się weryfikacji i w które należy wierzyć, faszyzm z nienawiścią traktował zarówno chrześcijaństwo, jak i — w szczególny sposób — komunizm. Prezentując się jako filozofia, której dane było “przezwyciężyć” cały dorobek europejskiej tradycji myślowej, faszyzm we Włoszech woluntarystycznie nawiązywał do poglądów Niccolò Machiavellego, Vilfredo Parety, Giovanni Sorel, czerpał z nacjonalistycznych tradycji XIX wieku, opierał się na ideologii imperializmu włoskiego, stworzonej przez Francesco Crispiego, szukał powiązań z doktryną Georga Wilhelma Friedricha Hegla. W Niemczech chętnie powoływał się na teorie Jeana Arthura Gobineau i Heinricha Eduarda Chamberlaina, Friedricha Nietzschego, Richarda Wagnera. W innych faszystowskich ruchach wzorem były najczęściej nacjonalistyczne i antydemokratyczne tradycje rodzimych kultur. Pozytywny program faszyzmu rozwinął Mussolini w “La dottrina del fascismo” (1932). Ideologia faszyzmu nie stanowiła zwartego systemu światopoglądowego, lecz była eklektycznym połączeniem różnych elementów, m.in. darwinizmu społecznego, etnocentryzmu, elitaryzmu, rasizmu, antysemityzmu. Faszyzm jest ideologią skrajnie nacjonalistyczną. Jej podstawę stanowili koncepcja “misji dziejowej” własnego narodu i jego wyższość nad innymi, oraz zasada wroga — sprawcy wszelkiego zła społecznego, którego upatrywał z reguły w liberalach, demokratach, komunistach i Żydach; antysemityzm najwcześniej zrodził się w niemieckim nazizmie (norymberskie ustawy); potem tendencje antysemickie uwewnętrzniały się również w faszyzmie włoskim. Ideologia wroga prowadziła do pochwały wojny, która miała uwieńczyć hegemonialne ambicje faszyzmu. Program społeczny faszyzmu przejął wiele haseł socjalistów: zapowiadał likwidację kapitalizmu przez zniesienie podziałów klasowych i wprowadzenie (we Włoszech) korporacji; obiecywał zniesienie bezrobocia przez roboty publiczne, ośmiogodzinny dzień pracy, godziwe płace, tworzenie sportowo-rekreacyjnych organizacji. Dzięki rozwijaniu programu socjalnego faszyzm pozyskiwał masy zwolenników dla polityki państwa.

Faszyzm głosił kult państwa totalitarnego, tj. monopartyjnego i policyjnego, przenikającego nie tylko wszystkie sfery publiczne, ale i prywatnego życia jednostek, ingerującego arbitralnie w naukę, kulturę, będącego jedynym prawotwórcą; nad całokształtem życia publicznego i prywatnego panowała policja polityczna; system bezpieczeństwa był oparty na kilku rodzajach policji mundurowej i tajnej (np. włoska OVRA). Faszyzm zahamował rozwój kultury i dokonał niebywałego poniżenia prawa. Kult państwa łączył się z zasadą wodzostwa; wódz (włoski Duce) był utożsamiany z państwem i narodem, był najwyższym przywódcą partyjnym, najwyższym dowódcą wojskowym i najwyższym sędzią; “miał zawsze rację”, “stał na straży prawa”; jego wola wyznaczała ramy obowiązujących norm moralnych, uruchamiała terror, wojnę i masowe zbrodnie, których ofiarami padły miliony ludzi. W okresie powojennym faszyzm, pokonany i skompromitowany w II wojnie światowej, nie odrodził się w dawnych formach i rozmiarach. W wielu jednak krajach działały partie bezpośrednio nawiązujące do tradycji włoskiego faszyzmu i niemieckiego nazizmu. Należały do nich m.in. Narodowodemokratyczna Partia Niemiec (NPD), działająca w Niemczech w latach 60., Ruch Społeczny we Włoszech, Amerykańska Partia Nazistowska w USA, aktywna dziś w Niemczech Partia Republikanów, Front Ludowy we Francji. Podobne partie działają w Wielkiej Brytanii, Belgii, RPA, w niektórych krajach Ameryki Łacińskiej. Ich programy określa się jako neofaszyzm. Partie te imitują styl działania i wodzowski charakter partii faszystowskich, ale nie są masowe: ich klientelę stanowi przede wszystkim młodzież, rozczarowana bezrobociem i stagnacją, ożywiana ksenofobią. Nadużywanie terminu faszyzm prowadzi często do uznawania za faszystowskie ruchów, programów i reżimów autorytarnych.