profil

Faszyzm włoski i niemiecki w okresie międzywojennym

drukuj
poleca 92% 144 głosów

Komunizm radziecki nie był jedyną ideologią totalitarną w Europie międzywojennej. Równocześnie rozwijała się bowiem, podobna do niego pod wieloma względami, doktryna faszystowska. Jej kolebki szukać należy we Włoszech, a przyczyn powstania tego prądu – w ówczesnej sytuacji gospodarczej panującej na tym terenie.

Włochy, mimo iż należały do zwycięskiego w I wojnie światowej bloku – Ententy, nie wyszły z niej wzmocnione. Przeciwnie, gospodarka nastawiona na wydatki wojenne, nie mogła sprostać potrzebom społeczeństwa. Pamięć o 700 tys. poległych Włochów wzmagała frustrację i niezadowolenie z polityki władz. Szczególnie bulwersujący był fakt, że powiększające się bezrobocie dotykało często weteranów I wojny światowej. Nastroje niezadowolenia były więc powszechne. Wykorzystał to były działacz socjalistyczny Benito Mussolini, który wraz z pisarzem Gabrielem D’Annunzio utworzył tzw. fasci di combattimento – związki kombatantów, paramilitarne organizacje mające bronić tych wszystkich, którzy czuli się pokrzywdzeni przez politykę powojennych władz włoskich. Ich populistyczny program szybko zyskał popularność. Już w 1920 roku faszyści (nazwa od słowa fasci) zdobyli większość w radach miejskich, co dało podstawę Mussoliniemu do ogłoszenia w październiku 1922 roku tzw. marszu na Rzym. Stając na czele oddziałów tzw. Czarnych Koszul, doprowadził do tego, że król Wiktor Emanuel III mianował go 20 X 1922 roku premierem rządu. Kierując państwem, Mussolini zaczął stopniowo wprowadzać totalitarne metody. Ograniczono wolność słowa i zgromadzeń, a w 1926 roku wprowadzono dyktaturę partii faszystowskiej, jedynej legalnie istniejącej we Włoszech. W polityce gospodarczej, duce, gdyż tak brzmiał oficjalny tytuł Mussoliniego, był zwolennikiem tzw. korporacjonizmu, czyli tworzenia przymusowych zrzeszeń pracowników i pracodawców. Ewentualne konflikty między tymi grupami miały być rozstrzygane w duchu solidaryzmu społecznego; związki zawodowe zostały zresztą zdelegalizowane.

Uczestnicy konferencji w Monachium: Neville Chamberlain, Édouard Daladier, Adolf Hitler, Benito Mussolini
Uczestnicy konferencji w Monachium: Neville Chamberlain, Édouard Daladier, Adolf Hitler, Benito Mussolini

Potęga faszystowskich Włoch miała się objawiać nie tylko w sferze gospodarczej, ale i międzynarodowej. W latach 30. Benito Mussolini zapoczątkował politykę podbijania i anektowania innych terenów. W 1935 roku zajął Etiopię, a w 1939 roku Albanię.

Faszyzm włoski stał się inspiracją do podobnych działań w Niemczech. Podobieństw między obu państwami w okresie międzywojennym było bardzo wiele; nie dziwi więc, że właśnie w Niemczech popularny stał się ruch faszystowski. Bazował on na tych samych grupach społecznych, które udzieliły poparcia Mussoliniemu we Włoszech, bezrobotnych i niezadowolonych z powojennej rzeczywistości. Takich, w przeżywających kryzys gospodarczy Niemczech, było bardzo wielu. Nie był więc przypadkiem stopniowy wzrost popularności faszystowskiej partii założonej przez Adolfa Hitlera w 1919 roku – Niemieckiej Narodowo-Socjalistycznej Partii Robotniczej (NSDAP). Już w 1923 roku Hitler, wzorując się na działaniach Mussoliniego, chciał przejąć władzę w drodze zamachu stanu. Niepowodzenie tej akcji spowodowało 5-letni wyrok dla Hitlera (w więzieniu napisał Mein Kampf) i utrwalenie się jego poglądu, że wpływ na politykę niemiecką zdobyć można drogą legalną bez uciekania się do pozakonstytucyjnych metod. Hitlerowcy zwyciężyli w wyborach parlamentarnych w 1932 roku, a w styczniu 1933 roku Adolf Hitler mianowany został kanclerzem. Sposób sprawowania przez niego władzy przypominał model włoski, bo w jednym i drugim państwie zapanowały metody totalitarne. Kolejno zdelegalizowano inne niż faszystowska partie polityczne (np. w drodze prowokacji, jaką było podpalenie Reichstagu), aresztowano przywódców opozycji. Niemal natychmiast przystąpiono do represjonowania ludności żydowskiej, którą starano się zmusić do emigrowania z Niemiec („noc kryształowa”, ustawy norymberskie). Podobnie jak w ZSRR, i tu doszło do walki z konkurentami Hitlera wewnątrz partii faszystowskiej. Klasycznym tego przykładem jest tzw. „noc długich noży”, czyli aresztowanie, a następnie zgładzenie w 1934 roku Ernsta Röhma i innych liderów hitlerowskiej bojówki SA.

Plakat przed wyborami parlamentarnymi w Niemczech w 1932 roku: „Nasza ostatnia nadzieja: Hitler”
Plakat przed wyborami parlamentarnymi w Niemczech w 1932 roku: „Nasza ostatnia nadzieja: Hitler”

Podobne cechy państw totalitarnych znajdziemy, analizując politykę zagraniczną. Cechowała się terytorialnym ekspansjonizmem, motywowanym potrzebą naprawienia krzywd wyrządzonych przez traktat wersalski. Ofiarami takiej polityki niemieckiej były: Austria, którą przyłączono do Niemiec 12 III 1938 roku (Anschluss), i Czechosłowacja, którą zmuszono na konferencji w Monachium 29 IX 1938 roku do oddania Niemcom Sudetów. Doprowadziło to ostatecznie do zupełnego rozpadu tego państwa, usamodzielnienia się Słowacji (pod patronatem Niemiec) i utworzenia tzw. Protektoratu Czech i Moraw. Dalsze powiększanie swego terytorium realizował Hitler w warunkach II wojny światowej.

Warto pamiętać

Państwa faszystowskie, co zrozumiałe, łatwo nawiązały bliską współpracę wzajemną. W październiku 1936 roku, gdy w Niemczech przebywał minister spraw zagranicznych Włoch hr. Ciano, doszło do podpisania umów dwustronnych, dających początek „osi Berlin-Rzym”. Wkrótce, w 1937 roku, dołączyła do niej Japonia.

Pojęcia

faszyzm – ideologia polityczna, której charakterystycznymi elementami są m.in. nacjonalizm, populistyczne hasła gospodarcze, antysemityzm, władza jednostki mającej do spełnienia „misję dziejową”, pogarda dla instytucji demokratycznych itp. Zapamiętać należy jednak, że faszyzm nie był doktryną ściśle zdefiniowaną. Dodawano tu wiele przypadkowych elementów, chwilowo potrzebnych ideologom (np. początkowo ostra krytyka komunizmu, następnie zaś sojusz ze Stalinem)

Literatura

A. Bullock: Hitler – studium tyranii. Warszawa 1969.

Daty

1922 rok - marsz na Rzym
1926 rok - delegalizacja włoskich partii politycznych
1919 rok - powstanie NSDAP
1923 rok - nieudany pucz A. Hitlera w Monachium
1933 rok - oficjalne przejęcie władzy przez faszystów w Niemczech
12 III 1938 roku - Anschluss Austrii
29 IX 1938 roku - konferencja w Monachium

Oś czasu

1915 - utworzenie w Warszawie przez Niemców Generalnego Gubernatorstwa
1920 - wprowadzenie marki polskiej jako waluty obowiązującej w Polsce
1926 - przewrót majowy
1931 - demonstracje bezrobotnych w Polsce
1936 - początek rozbudowy Centralnego Okręgu Przemysłowego

Przydatne hasło? Tak Nie