Teatr szekspirowski wywodzi się z tradycji antycznej, która sięga czasów starożytnej Grecji, kiedy to narodziły się tragedia i komedia. Obie formy dramatu wyrosły z kultu Dionizosa – boga wina, płodności i wegetacji. Pieśni śpiewane na jego cześć doprowadziły do powstania tragedii. Utwory te prezentowano publiczności podczas świąt zwanych Wielkimi Dionizjami. Sztuki wystawiano pod gołym niebem w amfiteatrach, budowanych w naturalnym otoczeniu. Widownie te mogły pomieścić nawet kilkadziesiąt tysięcy osób, a wstęp na przedstawienia był darmowy.
Największy rozkwit tragedii antycznej przypadł na V wiek p.n.e., a jej najwybitniejszymi twórcami byli Ajschylos, Sofokles i Eurypides.
Teatr elżbietański obejmował lata 1576–1642, od otwarcia w Anglii pierwszego publicznego teatru do zamknięcia wszystkich tego typu instytucji. Nazwa „elżbietański” pochodzi od imienia królowej Elżbiety I (1533–1603). Za jej panowania nastąpił intensywny rozwój teatru, sztuki i literatury, dzięki czemu świat poznał wybitnych twórców, takich jak Christopher Marlowe, Thomas Kyd, Ben Jonson oraz William Shakespeare, który stworzył własny dramat szekspirowski.
Celem obu form dramatycznych, zarówno antycznego, jak i szekspirowskiego, było wywołanie silnych emocji u widzów – litości, trwogi, a także skłonienie ich do refleksji nad rzeczywistością. Oba dramaty miały funkcję dydaktyczną, często kończyły się morałem.
W dramacie antycznym obowiązywała zasada trójjedności – jedności czasu, miejsca i akcji. Dramat szekspirowski natomiast odrzucał te ograniczenia – akcja mogła rozgrywać się przez wiele lat, w różnych miejscach, a liczba wątków była znacznie większa. W tragedii antycznej występowało trzech aktorów i chór, natomiast w teatrze szekspirowskim liczba aktorów była nieograniczona, występowały także sceny zbiorowe, a chór był nieobecny. Zarówno w dramacie antycznym, jak i szekspirowskim, istniał podział na akty i sceny, jednak w tragedii greckiej pojawiały się stasimony – pieśni chóralne śpiewane między dialogami (epejsodiami), co nie miało miejsca w dramacie szekspirowskim.
W obu teatrach wydarzenia były przedstawiane w sposób przyczynowo-skutkowy. Język w dramatach antycznych był bardzo wyniosły, natomiast w szekspirowskich sztukach język bywał bardziej zróżnicowany – od wiersza białego po prozę. Oba dramaty zaczynały się prologiem i kończyły katastrofą.
W antycznym teatrze jedynym wierszem, którym posługiwali się aktorzy, był iloczas – sposób różnicowania długości trwania głosek. Z kolei w teatrze szekspirowskim stosowano różne formy, od wiersza białego po prozę. Postacie w teatrze antycznym pochodziły wyłącznie z wyższych sfer, natomiast u Szekspira reprezentowane były różne warstwy społeczne. Antyczne dramaty czerpały swoje tematy z dzieł Homera i mitologii greckiej, natomiast Szekspir korzystał z legend, kronik oraz wprowadzał elementy przyrody, by potęgować nastrój grozy, co nie miało miejsca w teatrze antycznym. Bohaterowie w tragediach greckich byli często zależni od woli bogów, podczas gdy u Szekspira postacie były "kowalami własnego losu".
Fantazja i realizm w dramacie antycznym były wyraźnie rozdzielone – świat bogów istniał obok świata ludzi. Tymczasem w teatrze elżbietańskim wątki fantastyczne i realistyczne przeplatały się ze sobą, współistniały na scenie. W tragedii antycznej sceny gwałtu czy morderstw były relacjonowane przez aktorów, natomiast w dramacie szekspirowskim zabójstwa i przemoc odgrywano na oczach widzów. Dekoracje w teatrze antycznym były skromne, natomiast w teatrze elżbietańskim zmieniające się scenerie, bogate kostiumy i różne rekwizyty odgrywały ważną rolę. W obu teatrach role kobiece odgrywali mężczyźni, ale w teatrze antycznym aktorzy nosili maski, czego brakowało w teatrze szekspirowskim, gdzie młodzi chłopcy grali postacie kobiece.
1. Zasady konstrukcyjne:
- Antyk: Zasada trójjedności czasu, miejsca i akcji.
- Szekspir: Brak jedności – akcja rozgrywa się w różnych miejscach i trwa przez wiele lat.
2. Struktura:
- Antyk: Trzech aktorów oraz chór, stasimony dzielące epejsodia.
- Szekspir: Dowolna liczba aktorów, sceny zbiorowe, brak chóru.
3. Język:
- Antyk: Wyniosły i formalny, używany iloczas.
- Szekspir: Różne style – od wiersza białego do prozy.
4. Tematyka:
- Antyk: Tematy czerpane z dorobku Homera i mitologii.
- Szekspir: Inspiracje z legend, kronik oraz elementy przyrody.
5. Postacie:
- Antyk: Bohaterowie wywodzący się z wyższych sfer.
- Szekspir: Postacie z różnych warstw społecznych.
6. Fantazja a realizm:
- Antyk: Wyraźne oddzielenie świata bogów i ludzi.
- Szekspir: Fantastyka i realizm często się przenikają.
7. Przedstawienie przemocy:
- Antyk: Przemoc relacjonowana przez aktorów.
- Szekspir: Sceny gwałtów i morderstw rozgrywają się przed widzami.
8. Dekoracje i stroje:
- Antyk: Skromna scenografia, maski noszone przez aktorów.
- Szekspir: Zmienne dekoracje, bogatsze kostiumy, brak masek – role kobiece grane przez młodych chłopców.
Podsumowanie różnic w punktach
1. Zasada trójjedności w antyku vs. brak jedności w teatrze szekspirowskim.
2. Trzech aktorów i chór w antyku vs. dowolna liczba aktorów u Szekspira.
3. Wyniosły język antyczny vs. różnorodne style w sztukach szekspirowskich.
4. Mitologia i Homer jako źródła tematów antycznych vs. legendy i kroniki u Szekspira.
5. Bohaterowie z wyższych sfer w antyku vs. postacie z różnych klas społecznych u Szekspira.
6. Oddzielona fantastyka i realizm w antyku vs. ich przenikanie się w teatrze szekspirowskim.
7. Relacjonowana przemoc w antyku vs. realistyczne sceny przemocy u Szekspira.
8. Skromna scenografia antyczna vs. bogatsza, zmienna scenografia szekspirowska.