Powstanie styczniowe było największym polskim powstaniem narodowym wywołanym przeciwko Rosji. Wybuło 22 stycznia 1863 roku w Królestwie Polskim i 1 lutego 1863 roku w Wielkim Księstwie Litewskim, trwając do jesieni 1864 roku. Powstanie zostało spowodowane narastającym terrorem, jaki państwo rosyjskie siało na ziemiach polskich. Obejmowało tereny Królestwa Polskiego, Litwy, Białorusi oraz w mniejszym stopniu Ukrainy, a także zyskało poparcie części ludności polskiej z zaborów pruskiego i austriackiego. Powstanie styczniowe zakończyło się militarną klęską Polaków.
Przyczyny wybuchu powstania styczniowego
Po przegranej przez Rosję wojnie krymskiej (1853-1856) Polacy dostrzegli wewnętrzną słabość swojego zaborcy. Zmarli również car Mikołaj I w 1855 roku oraz generał Iwan Paskevich w 1856 roku, który dążył do pełnej rusyfikacji ziem polskich. Organizację powstania ułatwiły sprzyjające Polakom reformy cara Aleksandra II Romanowa. Wzmocniło to ducha niepodległościowego, szczególnie wśród młodej części społeczeństwa. Zaczęto więc przygotowywać się do powstania pierwsze organizacje spiskowe, takie jak Związek Trojnicki w Kijowie, grupa studentów z Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu oraz konspiracyjne kółka młodzieżowe w Akademii Medyczno-Chirurgicznej i Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie.
Społeczeństwo polskie w okresie przedpowstaniowym dzieliło swoje sympatie między trzy ugrupowania polityczne. Arystokracja i burżuazja dążyły do poszerzenia reform przy współpracy z Rosją i przywrócenia sytuacji sprzed 1830 roku. Przywódcą tego obozu był Aleksander Wielopolski. Stronnictwo Białych (liberalna szlachta i mieszczaństwo) było przeciwne szybkiemu wybuchowi powstania, dążąc do przeprowadzenia reform w sposób pokojowy. Natomiast Stronnictwo Czerwonych wysuwało program odbudowy państwa polskiego w granicach przedrozbiorowych, które miało nastąpić w wyniku powstania zbrojnego. Obóz ten tworzyli oficerowie (Jarosław Dąbrowski, Zygmunt Podlewski, Zygmunt Sierakowski), studenci i inteligenci.
Powstanie styczniowe poprzedziły liczne manifestacje. 11 czerwca 1860 roku pogrzeb wdowy po generału Józefie Sowińskim (obrońcy Woli z 1831 roku) wywołał demonstrację patriotyczną z udziałem kilkunastu tysięcy osób. Kolejne przeprowadzono w październiku 1860 roku podczas zjazdu trzech monarchów w Warszawie. W rocznicę wybuchu powstania listopadowego, 29 listopada 1860 roku, zorganizowano następną wielką manifestację. Demonstracyjnie noszono wówczas tradycyjne stroje narodowe i śpiewano pieśni patriotyczne. 25 lutego 1861 roku tłumy demonstrowały z okazji trzydziestej rocznicy bitwy pod Olszynką Grochowską. Większość manifestacji była krwawo tłumiona przez władze rosyjskie.
W celu uspokojenia nastrojów car Aleksander II był zmuszony do nowych ustępstw. W lutym 1861 roku przywrócił Radę Stanu oraz Komisję Wyznań i Oświecenia Publicznego, której dyrektorem został Aleksander Wielopolski. Jednak już 8 kwietnia 1861 roku na Placu Zamkowym w Warszawie rosyjskie wojska ostrzelały bezbronny tłum, co spowodowało ponowne nasilenie manifestacji w Warszawie i na prowincji. 14 października 1861 roku władze carskie ogłosiły wprowadzenie stanu wojennego w Królestwie Polskim. W latach 1861-1862 Polacy coraz bardziej domagali się reform i uniezależnienia państwa polskiego od Rosji. Pod koniec 1862 roku Stronnictwo Czerwonych, obejmujące już ponad 20 tysięcy członków, zaplanowało przeprowadzenie powstania na wiosnę 1863 roku.
Aleksander Wielopolski od czerwca 1862 roku piastował urząd naczelnika rządu cywilnego Królestwa Polskiego. Zdawał sobie sprawę z istnienia w kraju ruchów niepodległościowych. Aby pokrzyżować plany organizacjom spiskowym, zarządził przeprowadzenie “branki”, czyli poboru do wojska rosyjskiego, obejmującego szczególnie zaangażowaną politycznie młodzież. Termin wyznaczono na połowę stycznia. W tej sytuacji młodzież z Warszawy zaczęła uchodzić do okolicznych lasów. Centralny Komitet Narodowy “Czerwonych” przekształcił się w Tymczasowy Rząd Narodowy i 22 stycznia 1863 roku proklamowano powstanie. Wydano manifest powstańczy wzywający do walki oraz dekrety o uwłaszczeniu chłopów.
Przebieg powstania styczniowego
Walka od samego początku miała charakter asymetryczny. Istniała ogromna dysproporcja sił między oddziałami powstańców a wojskiem rosyjskim. Z chwilą wybuchu powstania styczniowego niewielkie oddziały polskie były skoncentrowane w około 40 ośrodkach. Nie istniała regularna armia, a jedynie oddziały partyzanckie, z których zaledwie niewielki odsetek walczących był wyszkolony i dobrze uzbrojony.
Tymczasowy Rząd Narodowy początkowo był rozproszony. Działaniami powstańców faktycznie kierował młody naczelnik Warszawy, Stefan Bobrowski. Wezwany przez dyktatora Ludwika Mierosławskiego stoczył dwie potyczki, które zakończyły się klęskami, i opuścił Królestwo Polskie. Następnym dyktatorem został generał Marian Langiewicz. Ten również został pokonany i musiał opuścić Kongresówkę, gdzie Austriacy osadzili go w więzieniu. Od maja 1863 roku powstaniem kierował Rząd Narodowy zdominowany przez “Białych”, który oczekiwał pomocy z Zachodu. Tymczasem pomoc ta nie nadeszła, choć powstanie styczniowe wywołało ogromne wrażenie w Europie, a Polska była postrzegana z wielką sympatią.
We wrześniu powstanie styczniowe zaczęło przeżywać głęboki kryzys. Opanować go udało się dopiero Romuald Traugutt, który objął stanowisko dyktatora 18 października 1863 roku. Romuald Traugutt powołał regularne oddziały wojskowe, wprowadził dyscyplinę oraz organizację administracyjną. Władze powiatowe sformował częściowo z chłopów. Niestety, reorganizacja powstania przyszła za późno. Powstanie słabło. Całości dopełniły jeszcze dwa dekrety wydane 2 marca 1864 roku przez cara Aleksandra II, w których nadawał on chłopom na własność całą ziemię, jaka znajdowała się w ich użytkowaniu, w zamian za obowiązek płacenia wieczystego podatku gruntowego. W ten sposób przeciągnął chłopów do obozu antypowstańczego.
11 kwietnia 1864 roku schwytany został ostatni dyktator powstania, Romuald Traugutt, oraz jego współpracownicy. Aresztowanie to, wraz z rozproszeniem ostatnich poważniejszych oddziałów partyzanckich na wiosnę 1864 roku, oznaczało właściwie koniec powstania styczniowego. Pojedyncze grupy partyzantów działały jeszcze do września 1864 roku, jednak nie posiadając wsparcia, stopniowo ulegały rosyjskiemu wojsku. Najdłużej, bo aż do maja 1865 roku, przetrwał na Podlasiu oddział księdza Stanisława Brzóski. Ksiądz ten zginął na szubienicy w Sokołowie Podlaskim.
Skutki powstania styczniowego
Szacuje się, że w powstaniu styczniowym zginęły dziesiątki tysięcy osób. Około 400 osób stracono z wyroków sądów, 700 wcielono do armii carskiej, kilkanaście tysięcy zesłano na Syberię, a dziesiątki tysięcy członków drobnej szlachty z pogranicza polsko-ukraińskiego przesiedlono. Klęska powstania styczniowego spowodowała ogromne straty materialne, ludnościowe oraz konfiskatę majątków uczestników postępowania – 1 660 majątków w Królestwie Polskim i 1 800 na ziemiach zaboru.
Następstwem powstania styczniowego była także likwidacja odrębności i autonomii Królestwa Polskiego. W latach 1864-1876 przeprowadzono bezwzględną rusyfikację. Zmieniono nazwę kraju na Ziemię Przywiślańską i podzielono na 10 guberni. Zlikwidowano odrębny budżet Królestwa (1866), zamknięto Uniwersytet Warszawski (1869) i utworzono tam uniwersytet rosyjski. Zakazano działalności oświatowej i kulturalnej w języku polskim, a do szkół i urzędów administracyjnych wprowadzono język rosyjski jako język oficjalny.
Ostre represje dotknęły również Kościół katolicki i unicki. Dokonano zamknięcia wszystkich klasztorów w Królestwie Polskim, a miastom, które podczas powstania styczniowego czynnie pomagały powstańcom, odebrano prawa miejskie.
Powstanie styczniowe przyspieszyło uwłaszczenia chłopów w Królestwie Polskim, ogromnie rozszerzyło i umocniło polską świadomość narodową. W walce z zaborcą zjednoczyło rodzący się nowoczesny naród. Polacy wyszli z powstania styczniowego wewnętrznie wzmocnieni. Pomimo klęski, nie załamał się w nich duch oporu i siła walki, co później uwidoczniło się w 1918 roku, gdy Polska odzyskała niepodległość. Ten zryw narodowowyzwoleńczy miał wpływ na dążenia niepodległościowe następnych pokoleń, spowodował ponowne wysunięcie sprawy polskiej na arenę międzynarodową. Miał również swoje odbicie w twórczości literackiej (Eliza Orzeszkowa, Maria Dąbrowska, Stefan Żeromski, Bolesław Prus) i malarstwie (Aleksander Grottger, Jan Matejko, Michał Gerymski) XIX i XX wieku.
