Stosunki polsko-litewskie w punktach

Stosunki polsko-litewskie

1. Początki państwa litewskiego przypadają na XIII w. Pierwszym historycznym jego władcą był Mindaugas.

2. W XIII i XIV wieku mają miejsce najazdy Litwinów na ziemie polskie (m.in. Mazowsze) w celu zdobycia łupów i brańców.

3. W 1325 r. pierwszy sojusz króla Władysława Łokietka z księciem Giedyminem:
- Poparty ślubem Kazimierza (syna Łokietka) z Aldoną (Agnes, córką księcia Litwy),
- Wspólne wyprawy przeciwko Nowej Marchii,
- Łokietek zerwał układ, gdyż Niemcy uznali go za sojusz z poganami.

4. W latach 1349-1350 zbrojna rywalizacja o Ruś Halicką.

5. W 1360 r. doszło do zawarcia sojuszu małżeńskiego pomiędzy Kazimierzem Słupskim (wnukiem Kazimierza Wielkiego) a córką Algirdasa, księcia litewskiego, co naprawiło relacje polsko-litewskie.

6. Geneza unii z Litwą:
- Potrzeba posiadania sprzymierzeńca do walki ze wspólnym wrogiem – zakonem krzyżackim,
- Litwa chciała przyjąć chrzest z rąk Polski, co odebrało Krzyżakom pretekst do przymusowej chrystianizacji,
- Rozwój handlu w obu państwach i ekspansja gospodarcza na wschód,
- Wspólne zainteresowanie ekspansją na ziemie ruskie,
- Bojarzy litewscy chcieli korzystać z takich samych przywilejów jak szlachta polska,
- Wzmocnienie potęgi i prestiżu Królestwa Polskiego.

7. Unia w Krewie 14 sierpnia 1385 r.:
- Za rękę Jadwigi i koronę polską Jagiełło zobowiązywał się do:
* Przyjęcia chrztu wraz z całym Wielkim Księstwem Litewskim,
* Stania się królem Polski,
* Poparcia dla odzyskania ziem utraconych przez Polskę,
* Stworzenia unii personalnej (wspólny władca).

8. Unia wileńsko-radomska w 1401 r.:
- Zachowanie odrębności Litwy pod dożywotnią władzą Witolda,
- Witold uznaje zwierzchnictwo Jagiełły i Korony.

9. Wspólne zwycięstwo nad Krzyżakami pod Grunwaldem (15 lipca 1410 r.).

10. Unia w Horodle – 1413 r.:
- Potwierdzenie niezależności politycznej Litwy,
- Po śmierci Witolda tron litewski miał być obsadzany w porozumieniu z Koroną,
- Litwa zobowiązała się do nie zawierania sojuszy z wrogami Polski,
- Przyjęcie 35 rodów litewskich do polskich herbów szlacheckich i nadanie polskich przywilejów.

11. W 1431 r. wojna o władzę w Litwie między Sigismundem Kęstutaitis a innymi pretendentami po śmierci Witolda, co doprowadziło do czasowego osłabienia unii.

12. Powołanie Zygmunta Kiejstutowicza na wielkiego księcia i odnowienie unii w Grodnie w 1432 r.

13. Zerwanie unii w latach 1440-1446:
- Wybranie Kazimierza Jagiellończyka wielkim księciem litewskim w 1440 r.,
- Do czasu jego elekcji na króla Polski w 1446 r. związek personalny nie istniał,
- Wykształcenie się praktyki, według której królem Polski zostawał wielki książę litewski.

14. Zerwanie unii personalnej w latach 1492-1501:
- Na tronie wielkoksiążęcym zasiadał Aleksander Jagiellończyk, a rządy w Polsce objął Jan Olbracht,
- Unia w Wilnie (1499 r.) wprowadziła obowiązek wzajemnej pomocy wojskowej i wspólne wybieranie jednego władcy dla obu państw, ale nie została w pełni zrealizowana.

15. Unia w Mielniku w 1501 r.:
- Wspólny dla obu państw władca wybierany na sejmie w Piotrkowie,
- Likwidacja tytułu i władzy wielkoksiążęcej na Litwie,
- Ujednolicenie systemu monetarnego obu państw,
- Nie zatwierdził jej sejm litewski, więc nie weszła w życie.

16. Przyczyny unii lubelskiej 1569 r.:
- Wzrost zagrożenia ze strony Moskwy, Turcji, Tatarów,
- Konieczność obrony Inflant przed agresją szwedzką i rosyjską,
- Ułatwienie ekspansji gospodarczej szlachcie polskiej,
- Zygmunt August nie miał potomka, pragnął więc zabezpieczyć jedność Litwy i Korony,
- Zygmunt August zrzekł się praw sukcesyjnych do Litwy (1565 r.) i przelał je na Koronę,
- Inkorporacja terenów należących do Litwy – Wołynia, Podlasia, ziemi bracławskiej i kijowskiej.

17. Postanowienia unii lubelskiej – 1 lipca 1569 r.:
- Złączenie Korony i Litwy w Rzeczpospolitą Obojga Narodów,
- Wspólny sejm (król, senat, izba poselska),
- Elekcja wspólnego władcy, który był jednocześnie wielkim księciem litewskim,
- Wspólna moneta i polityka zagraniczna,
- Odrębne pozostawały: skarb, urzędy centralne, wojsko i sądownictwo.

18. Skutki i znaczenie unii:
- Wzmocnienie militarne, ekonomiczne i demograficzne Rzeczypospolitej (ponad 800 tys. km², ponad 12 mln ludności),
- Powstanie wielkich latyfundiów magnackich na ziemiach wschodnich,
- Polonizacja szlachty litewskiej,
- Rozwój kulturalny i gospodarczy,
- Zaangażowanie Polski w wojny z Moskwą i Tatarami,
- Pokonanie wspólnego wroga – Krzyżaków.

19. Kwestie polsko-litewskie w Konstytucji 3 maja 1791 r.:
- Szczegółowe przepisy zawierał dokument Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów:
* Wprowadzenie nowej nazwy – Rzeczpospolita Polska,
* Wspólna polityka wojskowa i skarbowa,
* Proporcjonalny udział obu stron we władzy.

20. Trzeci rozbiór Polski w 1795 r. i abdykacja Stanisława Augusta Poniatowskiego to formalny koniec unii lubelskiej.

21. Wzrost poczucia odrębności narodowej wśród Litwinów w XIX w. zadecydował o osłabieniu dotychczasowych więzi polsko-litewskich.

22. W okresie wojny polsko-bolszewickiej, 19 kwietnia 1919 r., wojska polskie pod wodzą gen. Edwarda Rydza-Śmigłego zajęły Wilno:
- Józef Piłsudski wystosował „Odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”,
- Rząd litewski odrzucił plan federacji z Polską,
- W lipcu 1919 r. rozgraniczenie Polski i Litwy na granicy etnicznej, tzw. linia Focha: Niemen-Grodno-Wilno-Dyneburg z Wilnem po stronie polskiej.

23. 4 lipca 1920 r. Litwa oficjalnie odrzuciła kontrolę polską nad Wilnem i utrzymała swoją niepodległość wraz z Wilnem.

24. Po zwycięstwie nad bolszewikami w bitwie warszawskiej i niemeńskiej, 7 października 1920 r. w Suwałkach podpisano umowę o linii demarkacyjnej, na mocy której Wileńszczyzna znalazła się po stronie litewskiej:
- Brak zgody Litwinów na przeprowadzenie plebiscytu na Wileńszczyźnie zamieszkanej głównie przez ludność polską.

25. 9 października 1920 r. „bunt” gen. Lucjana Żeligowskiego, który z polecenia Piłsudskiego zajął Litwę Środkową wraz z Wilnem:
- Sejm w 1922 r. podjął decyzję o włączeniu Litwy Środkowej do Polski,
- Rząd litewski zmuszony był przenieść stolicę do Kowna i zerwał stosunki dyplomatyczne z Polską.

26. Ponowne wznowienie kontaktów:
- W marcu 1938 r. miał miejsce incydent zbrojny, w wyniku którego zginął polski żołnierz Korpusu Ochrony Pogranicza,
- W związku z tym rząd polski wystosował do rządu litewskiego ultimatum z żądaniem nawiązania stosunków dyplomatycznych bez żadnych warunków wstępnych,
- Do Wilna przybył gen. Rydz-Śmigły („Wodzu, prowadź nas na Kowno”),
- 19 marca 1938 r. rząd Litwy przyjął żądania, co pozwoliło unormować stosunki.

27. Niemiecki atak na ZSRR (22 czerwca 1941 r.) spowodował dostanie się całości terytoriów II RP i Litwy pod kontrolę III Rzeszy:
- Jednym z problemów w ówczesnych stosunkach polsko-litewskich była działalność tzw. Strzelców Ponarskich, litewskiej policji i innych formacji, które zwalczały ludność polską.

28. Wytyczenie nowych granic po II wojnie światowej spowodowało masowe przemieszczanie się ludności polskiej z terenów Litwskiej SRR do Polski Ludowej i odwrotnie.

29. W czasach komunizmu starano się łagodzić antagonizmy i zwracać uwagę na wspólny cel, jakim była niepodległość i zmiana systemu.

30. Od czasu ogłoszenia niepodległości Litwy w 1990 roku stosunki z Polską mają charakter przyjazny:
- Polska uznała niepodległość Litwy 4 września 1991 r., a 5 września 1991 r. nawiązano stosunki dyplomatyczne.