Zbrodnia i kara to powieść Fiodora Dostojewskiego zbudowana z sześciu części i epilogu. Każda część składa się z kilku rozdziałów: odpowiednio VII, VII, VI, VI, IV, VIII oraz epilog z dwóch rozdziałów. Akcja utworu rozgrywa się w czasach współczesnych jego powstaniu, czyli w drugiej połowie XIX wieku, rozpoczynając się w lipcu. Miejscem akcji jest Petersburg, a dokładniej jego biedne dzielnice w okolicach Placu Siennego. Głównym bohaterem jest Rodion Romanowicz Raskolnikow, były student prawa, który nie może pogodzić się ze swoją trudną sytuacją materialną i buntuje się przeciwko otaczającej go rzeczywistości społecznej.
Inne kluczowe postacie to:
- Alona Iwanowna – stara lichwiarka,
- Awdotia Romanowna (Dunia) – siostra Raskolnikowa,
- Sofija Siemionowna (Sonia) – prostytutka i ukochana Rodiona,
- Porfiry Pietrowicz – śledczy prowadzący dochodzenie,
- Dmitrij Prokoficz Razumichin – przyjaciel Raskolnikowa.
Części I–VI
Na początku powieści poznajemy Raskolnikowa i jego trudną sytuację życiową. Zmaga się z biedą i beznadzieją, co prowadzi go do odwiedzenia starej lichwiarki, Alony Iwanowny, u której zastawia ostatnie cenne przedmioty: pierścionek siostry i zegarek po ojcu. Rodion postanawia zamordować lichwiarkę, wierząc w swoją teorię, że ludzie dzielą się na zwykłych i niezwykłych, a ci drudzy mają prawo przekraczać normy moralne w imię wyższych celów. Uważa Alonę za pasożyta społecznego, żerującego na nędzy innych.
W międzyczasie Raskolnikow spotyka Siemiona Marmieładowa, ojca Sonii, i poznaje tragiczną historię jego rodziny. Marmieładow jest alkoholikiem, jego żona Katarzyna Iwanowna jest chora na gruźlicę, a Sonia zmuszona jest do prostytucji, aby utrzymać rodzinę. Rodion otrzymuje list od matki, Pulcherii Aleksandrowny, w którym dowiaduje się, że jego siostra Dunia zamierza wyjść za mąż za Piotra Pietrowicza Łużyna, człowieka, którego Raskolnikow uważa za niegodnego jej.
W dniu, gdy lichwiarka ma być sama w domu, Raskolnikow realizuje swój plan. Chowa pod ubraniem siekierę i udaje się do mieszkania Alony. Zabija ją, ale zanim zdąży zabrać wartościowe przedmioty, niespodziewanie wraca jej siostra, Lizawieta. Rodion, obawiając się zdemaskowania, morduje również ją. Spłoszony odgłosami na klatce schodowej, szybko ucieka z miejsca zbrodni, zabierając jedynie niewielką część łupu.
Po dokonaniu morderstwa Raskolnikow wpada w stan skrajnego wyczerpania i choroby. Opiekują się nim przyjaciel Razumichin oraz lekarz Zosimow. Gdy trochę dochodzi do siebie, błąka się po ulicach Petersburga. Z ciekawości wraca na miejsce zbrodni, udając zainteresowanego wynajęciem pokoju. Jest świadkiem śmierci Marmieładowa, który ginie pod kołami powozu. Rodion poznaje wtedy Sonię osobiście i przekazuje jej ostatnie pieniądze, które posiada.
Do Petersburga przyjeżdżają matka i siostra Raskolnikowa. Rodion otwarcie sprzeciwia się planom Duni dotyczącym małżeństwa z Łużynem, widząc w nim człowieka podłego i interesownego. Podczas spotkania z Łużynem dochodzi do konfliktu, który ostatecznie prowadzi do zerwania zaręczyn.
Raskolnikow odwiedza Sonię, a ona czyta mu fragment Ewangelii o wskrzeszeniu Łazarza, co ma symboliczne znaczenie dla ich relacji. Tymczasem śledczy Porfiry Pietrowicz zaczyna podejrzewać Rodiona o popełnienie morderstwa. Przeprowadza z nim rozmowy, próbując wysondować jego winę, ale brakuje mu dowodów. Do zbrodni przyznaje się jednak inny człowiek, Mikołaj, co chwilowo oddala podejrzenia od Raskolnikowa.
Łużyn, chcąc zemścić się na Rodionie za zerwanie zaręczyn z Dunią, niesłusznie oskarża Sonię o kradzież pieniędzy. Dzięki interwencji Raskolnikowa i Razumichina intryga zostaje zdemaskowana, a Sonia oczyszczona z zarzutów.
Prześladowany wyrzutami sumienia, Raskolnikow przyznaje się Soni do popełnionej zbrodni. Sonia namawia go do przyznania się przed władzami i poddania się karze, wierząc w możliwość jego odkupienia. Wkrótce umiera Katarzyna Iwanowna, matka Sonii, pozostawiając ją z odpowiedzialnością za młodsze rodzeństwo.
Porfiry Pietrowicz odwiedza Raskolnikowa w jego mieszkaniu i otwarcie mówi, że wie o jego winie. Próbuje przekonać go do dobrowolnego przyznania się, obiecując łagodniejszy wyrok. Rodion początkowo odmawia, ale ostatecznie, pod wpływem Sonii i narastającego poczucia winy, decyduje się wyznać prawdę.
Epilog
Raskolnikow przyznaje się do morderstwa i zostaje osądzony. Dzięki wcześniejszej nienagannej opinii oraz okolicznościom łagodzącym, sąd skazuje go na osiem lat katorgi na Syberii. Sonia podąża za nim, wspierając go w trudnym czasie. W trakcie odbywania kary Rodion przechodzi duchową przemianę. Pod wpływem miłości Sonii i własnych refleksji zaczyna odczuwać szczerą skruchę i nadzieję na odkupienie.
W międzyczasie matka Raskolnikowa, Pulcheria Aleksandrowna, umiera, nie poznawszy prawdy o zbrodni syna. Dunia wychodzi za mąż za Razumichina, który okazuje się być wiernym przyjacielem Rodiona i wsparciem dla jego rodziny.
Powieść kończy się sugestią, że dla Raskolnikowa zaczyna się nowy etap życia, w którym dzięki miłości i pokucie ma szansę na odrodzenie i znalezienie sensu istnienia.
