Budowa skóry
Skóra jest główną powłoką naszego organizmu. Jej powierzchnia zależy od wieku, wzrostu i budowy ciała. U dorosłego człowieka wynosi ona od 1,5 do 1,8 m². Jest to powierzchnia około 40 razy mniejsza od powierzchni płuc. Skóra wytwarza gruczoły, włosy oraz paznokcie, pełni również funkcję magazynującą. Gromadzą się w niej zapasy wody, soli mineralnych oraz witamin lub prowitamin, głównie A i D. Zawiera mnóstwo receptorów, które odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego, przekazując je do naszego organizmu. Pozwala to na wykonywanie różnych reakcji odruchowych i prowadzi do właściwego czucia. Skóra składa się z kilku warstw:
- Naskórek – zbudowany jest z komórek nabłonka wielowarstwowego płaskiego rogowaciejącego. Najstarsze komórki, które nie nadają się już do pełnienia swojej roli, ulegają procesowi złuszczania i są zastępowane przez nowe. Najmłodsze, czyli te położone najgłębiej w naskórku, tworzą tzw. strefę rozrodczą, która stanowi warstwę macierzystą całego naskórka. Z niej też powstają gruczoły skóry, włosy oraz paznokcie. W błonie podstawnej naskórka występuje barwnik – melanina, która chroni nas przed negatywnym skutkiem promieniowania ultrafioletowego. Jej ilość w skórze jest jedną z podstaw do wyróżniania odmian ludzkich: białej, żółtej i czarnej. Zrogowaciałe komórki zawierają keratynę, dzięki której skóra pod wpływem wody ulega zmacerowaniu, co widać przy dłuższym moczeniu rąk i nóg. Warstwa ta chroni również przed wysychaniem głębiej położonych tkanek oraz nie przepuszcza bakterii i trucizn do organizmu.
- Skóra właściwa – zbudowana jest z tkanki łącznej zbitej nieukształtowanej. Jej grubość waha się od 0,5 do 3 mm. Znajduje się w niej sieć naczyń krwionośnych oraz limfatycznych oraz zakończenia nerwów czuciowych. Tworzy ona wypukłości wpuklające się w naskórek, które wykorzystuje się w kryminalistyce do ustalenia tożsamości poprzez odciski palców.
- Warstwa podskórna – formalnie nie należy do skóry, aczkolwiek jest z nią bardzo ściśle związana. Zbudowana jest z tkanki łącznej właściwej wiotkiej. Pod tkanką wiotką leży podściółka tłuszczowa utworzona z tkanki tłuszczowej, która spełnia funkcje termoizolacyjną, a także służy jako rezerwa energetyczna wykorzystywana w warunkach głodu lub podczas długotrwałych wysiłków fizycznych. W tej warstwie znajdują się również cebulki włosowe oraz części wydzielnicze gruczołów potowych.
Wytwory skóry
- Gruczoły potowe – dzielą się na gruczoły potowe małe i duże. Mają postać długich, poskręcanych cewek i należą do gruczołów cewkowych prostych pojedynczych. Znajdują się wszędzie, oprócz czerwieni wargowej, żołędzi, napletka, błony bębenkowej i obszaru pod paznokciami. Jest ich bardzo dużo; na 1 cm² skóry dłoni znajduje się około 1000 ujść tych gruczołów. Ze względu na sposób wydzielania są zaliczane do gruczołów merokrynowych. Gruczoły potowe wonne nadają każdemu osobnikowi specyficzny zapach, jednak człowiek utracił zdolność jego rozpoznawania. Występują one głównie pod pachami, w pachwinach, w skórze moszny, w wargach sromowych większych i w otoczce brodawki sutkowej. Pot, będący wydzieliną gruczołów potowych, ma kwaśny odczyn, co zapobiega rozwojowi mikroorganizmów. W skład potu wchodzą: woda, NaCl, mocznik, kwas moczowy, sole amonowe, aminokwasy, glukoza, niektóre witaminy oraz inne substancje, a podczas wysiłku fizycznego także kwas mlekowy. Pocenie się jest ściśle związane z termoregulacją, wydalaniem i wydzielaniem. W naszych warunkach klimatycznych, bez wysiłku fizycznego, człowiek traci około 500 ml potu na dobę.
- Gruczoły łojowe – powstają z nabłonka mieszka włosowego lub bezpośrednio z naskórka. Należą do gruczołów pęcherzykowatych. Ich główną rolą jest natłuszczanie naskórka i włosów, co nadaje skórze elastyczność, a włosom miękkość. Samodzielne gruczoły łojowe znajdują się w czerwieni wargowej (kąciki ust), w błonie śluzowej warg sromowych mniejszych, w skórze napletka i żołędzi, w otoczeniu sutka oraz w powiekach. Łój skórny składa się głównie z kwasów tłuszczowych, cholesterolu i związków woskowych. Nadmierna czynność wydzielnicza gruczołów, czyli tzw. łojotok, powoduje łupież oraz jest przyczyną trądzika młodzieńczego.
- Gruczoły sutkowe – inaczej gruczoły mlekowe. Są największymi gruczołami skóry. Osiągają pełny rozwój tylko u kobiet, a funkcje wydzielnicze realizują w okresie karmienia potomstwa. Proces wydzielania mleka po porodzie nazywa się laktacją. Przez pierwsze 2–3 dni po urodzeniu dziecka gruczoły mlekowe wydzielają siarę, czyli gęsty, żółtawy płyn zawierający niewiele tłuszczu i kazeiny, a dużo innych białek, głównie odpornościowych. Siara ma również działanie przeczyszczające. Mleko kobiece zawiera wszystkie składniki niezbędne do rozwoju niemowlęcia oprócz żelaza, dlatego po kilku miesiącach karmienia piersią dieta mleczna powinna być uzupełniana wywarem ze świeżych warzyw lub owoców. U mężczyzn gruczoły te występują w stanie szczątkowym.
- Włosy – utworzone są z komórek nabłonkowych, które uległy zrogowaceniu. Mają różną barwę w zależności od rodzaju i ilości nagromadzonego pigmentu (barwnika). Część włosa umieszczona wewnątrz skóry nazywana jest korzeniem włosa, a część leżąca nad powierzchnią skóry to trzon włosa. U człowieka wyróżnia się kilka rodzajów włosów: długie włosy głowy, włosy bródki, włosy dołu pachowego, włosy wzgórka łonowego, rzęsy, brwi, włosy przedsionka jamy nosowej, włosy przewodu słuchowego zewnętrznego oraz meszek. Żyją one od 3 do 5 lat. W momencie silnych wrażeń psychicznych dochodzi do skurczu mięśni gładkich, co powoduje nastroszenie włosów (tzw. gęsia skórka). Gdy jest nam zimno, również występuje gęsia skórka.
- Paznokcie – tworzą ochronę dla wrażliwych na dotyk opuszek palców. Są zbudowane z płytki paznokciowej, utworzonej z warstwy rogowej.
Higiena
Utrzymywanie skóry w czystości zapewnia prawidłowe jej funkcjonowanie i chroni organizm przed zakażeniami. Codzienna pielęgnacja skóry ma również znaczenie estetyczne oraz wpływa na nasze samopoczucie. Aby utrzymać odpowiednią higienę, należy:
- Codziennie myć całe ciało pod bieżącą wodą, szczególnie miejsca, które najsilniej się pocą i brudzą. Nie należy zapominać o używaniu odpowiedniego mydła. Dla zdrowia najkorzystniejsza jest kąpiel wieczorem, ponieważ ciepła (nie gorąca!) kąpiel działa relaksująco i uspokajająco, co sprzyja zasypianiu.
- Stosować naprzemiennie ciepłe i zimne natryski w celu pobudzenia ukrwienia skóry oraz zahartowania.
- Zapewniać dostęp powietrza do skóry.
- Unikać wszelkich uszkodzeń skóry.
- Unikać ucisku na skórę.
- Unikać przegrzewania oraz zmarznięcia skóry.
- Unikać stosowania środków chemicznych, ekspozycji na kurz, pył i inne zanieczyszczenia.
- Codziennie szczotkować i czesać włosy.
