Skóra: budowa, funkcje i zdrowie - kompleksowy przewodnik

Budowa i Funkcje Skóry

Skóra jest anatomiczną zewnętrzną powłoką ciała kręgowców, w tym ludzi, oddzielającą je od środowiska zewnętrznego oraz łączącą z nim. Stanowi złożony narząd pełniący funkcję ochronną, biorący udział w oddychaniu, termoregulacji, wydalaniu potu, gospodarce wodnej oraz wytwarzaniu ciał obronnych w organizmie. Receptory (dotyku, ciepła, zimna, bólu) występujące w skórze dostarczają informacji o otoczeniu.

Zewnętrzną warstwę tworzy naskórek oraz jego wytwory, takie jak włosy, pióra i łuski. Pod naskórkiem leży skóra właściwa zbudowana z tkanki łącznej zbitej; odznacza się dużą spoistością, elastycznością i mechaniczną odpornością, głównie dzięki tworzącym wiązki, sieci i sploty włóknom klejorodnym i sprężystym. Górna warstwa skóry właściwej wytwarza brodawki wpuklone w naskórek; sieć ich kapilarów krwionośnych przyczynia się między innymi do odżywiania warstwy rozrodczej naskórka. Skóra zawiera barwnik – melaninę, decydujący o zabarwieniu skóry. W skórze właściwej ssaków znajdują się gruczoły potowe, łojowe, korzenie włosów, a w naskórkach ryb i płazów – gruczoły śluzowe. Najgłębszą warstwą skóry jest tkanka podskórna. Grubość naskórka i skóry właściwej u człowieka waha się od około 300 do 4 mm.

Budowa skóry i jej funkcje różnią się w poszczególnych gromadach kręgowców, a także w ich obrębie. Skóra jest narządem pokrywającym i osłaniającym organizm. Ogólna powierzchnia skóry wynosi 1,5-2 m², a jej grubość wynosi 1,5-5 mm. Składa się z trzech warstw: naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Naskórek składa się głównie z dojrzewających komórek nabłonkowych, nazywanych keratynocytami, i tworzy kilka warstw: podstawną, kolczystą, ziarnistą i rogową.

Oprócz keratynocytów w naskórku znajdują się również komórki barwnikowe – melanocyty, komórki odpowiedzialne za reakcje immunologiczne – komórki Langerhansa oraz komórki układu nerwowego – komórki Merkela. W skórze właściwej, utworzonej z tkanki łącznej, znajdują się włókna kolagenowe i elastyna oraz elementy komórkowe: fibroblasty, mastocyty i komórki krwi, a także naczynia i nerwy. Tkankę podskórną tworzy tkanka tłuszczowa i łączna. W skórze znajdują się przydatki skóry: gruczoły potowe (ekrynowe i apokrynowe), gruczoły łojowe, paznokcie i włosy.

Skóra spełnia wiele czynności ochronnych: chroni przed zakażeniem bakteriami, grzybami, wirusami, przed czynnikami mechanicznymi, termicznymi, chemicznymi i promieniowaniem świetlnym, oraz zapewnia homeostazę – niezmienne warunki dla środowiska wewnętrznego organizmu. Ponadto, skóra pełni funkcje percepcyjne (ciepło, ból, dotyk), ekspresyjną w wyrażaniu stanów emocjonalnych, resorpcyjną oraz bierze udział w magazynowaniu i przemianie materii. Skóra w okolicy otworów naturalnych (usta, nozdrza, odbyt, pochwa itp.) przechodzi w błony śluzowe.

Skóra zwierzęca, głównie ssaków, jest stosowana jako surowiec przemysłowy. Skóra świeżo zdjęta z ubitej sztuki (surowa) narażona jest na działanie bakterii gnilnych, dlatego poddaje się ją oczyszczaniu w celu uzyskania golizny, a następnie konserwacji przez suszenie, solenie itp. Kolejne etapy obrabiania skóry to: garbowanie i wykańczanie (np. barwienie, natłuszczanie, szlifowanie, wytłaczanie, nabłyszczanie).

Do najważniejszych właściwości skóry należą: odporność na działanie czynników atmosferycznych, wodoodporność, niski współczynnik przewodnictwa ciepła, miękkość, elastyczność, dobra wytrzymałość na rozciąganie, oraz zdolność do wiązania kwasów, zasad i innych szkodliwych składników znajdujących się w pocie.

Zależnie od pochodzenia rozróżnia się skóry: bydlęce, cielęce, końskie, świńskie, owcze, kozie, sarnie, jelenie i inne (np. z gadów). W zależności od przeznaczenia skóry dzieli się na: odzieżową (np. kurtki, płaszcze), obuwniczą, galanteryjną (np. rękawiczki, paski), kaletniczą (np. torebki, walizki), rymarską (np. uprzęże, siodła) i techniczną (np. uszczelki, pasy napędowe).

Czynniki zewnętrzne przyspieszające starzenie skóry to:
- Promieniowanie UV (szczególnie tzw. ekspozycja bierna, codzienna trwająca przez całe życie),
- Wolne rodniki i ich prekursory (jednym z niebezpieczniejszych źródeł wolnych rodników jest ozon zalegający przy powierzchni ziemi, którego źródłem są wytwarzane przez samochody i przemysł zanieczyszczenia), smog: w lecie mamy do czynienia z fotosmogiem (działanie światła, ciepła na zawarte w spalinach samochodowych pozostałości benzyny i ropy oraz dymy przemysłowe),
- Dym papierosowy: powoduje przyspieszanie starzenia się skóry nie tylko u palaczy, ale również u osób niepalących przebywających w zadymionych pomieszczeniach.

Stany Przednowotworowe Skóry

Stany przednowotworowe to schorzenia skóry, które w wysokim odsetku poprzedzają lub usposabiają do występowania nowotworów skóry. Do stanów usposabiających zalicza się: blizny po oparzeniach i toczniu gruźliczym oraz starcze zwyrodnienie skóry.

Do właściwych stanów przednowotworowych należą: starcze i poarsenowe rogowacenie skóry, róg skóry, rogowacenie białe (leukoplakia) błon śluzowych, uszkodzenie skóry wywołane przez promieniowanie rentgenowskie, skóra pergaminowa i barwnikowa. Ze znamion barwnikowych i plam soczewicowatych złośliwych może rozwijać się czerniak.

Nowotwory Skóry

Do najczęstszych nowotworów skóry należą: rak przedinwazyjny (choroba Bowena), rak podstawnokomórkowy (nabłoniak podstawnokomórkowy), rak kolczystokomórkowy oraz czerniak.

Czerniak jako Nowotwór i Jego Profilaktyka

Przyczyny transformacji nowotwotworowych w komórkach twórczych naskórka:
- Nadmierne opalanie
- Przekształcanie się znamion barwnikowych
- Urazy płytki paznokciowej

Profilaktyka:
- Stosowanie kremów z filtrem UV
- Ograniczanie opalania w solarium
- Regularne obserwacje znamion barwnikowych oraz unikanie ich drażnienia

Schorzenia Wiek Młodzieńczy, czyli Trądzik Młodzieńczy a Trądzik Różowawy

a) Trądzik młodzieńczy jest to zatykanie się porów łojowych oraz zbieranie się bakterii.

Profilaktyka:
- Higiena skóry i dezynfekcja
- Stosowanie środków matujących (antybakteryjnych)
- Unikanie nadmiernego nasłonecznienia (bakterie bardzo szybko mnożą się w cieple)
- Unikanie nadmiaru kosmetyków

b) Trądzik różowawy jest skłonnością osobniczą, wynikającą z nadwrażliwości skóry.

Profilaktyka:
- Wczesne leczenie
- Unikanie nadmiaru słońca
- Unikanie ostrych przypraw

Grzybice

Zakażenie grzybami szczególnie kończyn dolnych, palców u nóg.

Profilaktyka:
- Unikanie wspólnych: skarpetek, ręczników, butów
- Używanie klapek na basenie i pod prysznicem

Budowa i Funkcje Skóry

Skóra dorosłego człowieka zajmuje powierzchnię od 1,5 do 2,0 metrów kwadratowych, stanowi około 15% masy ciała, a jej grubość zależnie od okolicy ciała wynosi od 0,5 do 4 mm. Najbardziej zmienna jest grubość naskórka, który pod wpływem powtarzających się i długo trwających bodźców mechanicznych może grubieć bardzo znacznie, zwłaszcza w obrębie dłoni i podeszw. Również znacznym wahaniom ulega grubość podściółki tłuszczowej. Najcieńszą skórę spotykamy na powiekach, napletku i żołędzi prącia. Dzieci, kobiety i osoby starsze mają zazwyczaj cieńszą skórę.

Skóra posiada złożoną, warstwową budowę przystosowaną do pełnienia wielu ważnych funkcji. Jest organem łączącym nasze ciało z otaczającym światem. Skóra jest odbiorcą bodźców ze środowiska zewnętrznego poprzez liczne zakończenia nerwowe, które się w niej znajdują. Z drugiej strony stanowi osłonę chroniącą nasz organizm przed szkodliwym działaniem środowiska. Jest więc barierą między organizmem człowieka a otoczeniem, działającą dwukierunkowo. Zespolenie skóry z tkankami głębiej położonymi jest mniej lub bardziej ścisłe i decyduje o jej przesuwalności w stosunku do podłoża. W niektórych okolicach, np. w obrębie dłoni i podeszw, skóra jest ściśle zespolona z powięzią przez mocno rozwinięte pęczki łącznotkankowe i bardzo nieznacznie przesuwalna. Odwrotnie, na grzbiecie rąk skóra jest w znacznym stopniu przesuwalna i daje się ująć w wysoki fałd.

W stanie fizjologicznym skóra jest do pewnego stopnia rozciągnięta na powierzchni ciała. Ta zdolność do rozciągania się jest miarą jej jędrności i napięcia. Napięcie skóry u dzieci jest większe niż u osób starszych. Ta właściwość skóry jest uzależniona od obfitości i zdolności kurczenia się włókien sprężystych, w mniejszym stopniu od włókien kolagenowych.

Skóra zawdzięcza swój świeży wygląd, elastyczność i jędrność idealnej równowadze fizjologicznej wchodzących w jej skład tkanek. Aby zachować jak najdłużej urodę i dokonywać właściwego wyboru środków do pielęgnacji skóry, należy poznać jej budowę oraz funkcjonowanie. W związku z tym przedstawiam poniżej podstawowe informacje dotyczące budowy i funkcji skóry.

Budowa Skóry - Naskórek

Skóra składa się z trzech warstw: naskórka, skóry właściwej oraz tkanki podskórnej.

Skóra bierze udział w:
- Percepcji bodźców – receptory w skórze i naskórku, włókienka nerwowe
- Termoregulacji organizmu – powierzchowne sploty naczyniowe, głównie żylny, biernie – owłosienie, gruczoły potowe

Rozszerzenie i zwężenie naczyń pod wpływem bodźców cieplnych dotyczy powierzchniowych naczyń skóry i ma charakter odruchowy; nie wpływa ono na stan czynnościowy głębokich naczyń skory.

- Ochronie mechanicznej
- Osłona przed otarciami – warstwa rogowa naskórka, włókna skóry
- Amortyzacja sił działających od zewnątrz – włókna kolagenowe i sprężyste, podściółka tłuszczowa
- Ochronie chemicznej – gruczoły łojowe, płaszcz kwasowy i lipidowy powierzchni keratyna naskórka
- Zmieszany z potem łój tworzy na powierzchni ciała cienką warstwę emulsji olejowo-wodnej, chroniącą skórę przed szkodliwym działaniem czynników chemicznych, nadając skórze pewien stan natłuszczenia, co przeciwdziała wysychaniu skóry i jej pękaniu. Natłuszczanie skóry chroni ją również przed uszkodzeniem mechanicznym. Kwaśne oddziaływanie łoju jest czynnikiem przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym.
- Melanogenezie – wytwarzanie melaniny
- Resorpcji – ograniczone i kontrolowane wchłanianie niektórych związków chemicznych, takich jak witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D i K) oraz niektóre hormony stosowane w celach leczniczych
- Gospodarce tłuszczowej – magazynowanie tłuszczu w tkance podskórnej
- Gospodarce wodno-mineralnej – gruczoły potowe, podścielisko tkanki łącznej
- Gospodarce witaminowej – wytwarzanie witaminy D3 działającej przeciw krzywiczo
- Wydzielaniu dokrewnym – komórki tuczne (heparyna, histamina)

Higiena, Pielęgnacja oraz Zapobieganie Chorobom Skóry

Na powierzchni skóry gromadzi się brud, który składa się z potu, łoju, złuszczonych komórek naskórka, kurzu i licznych bakterii. W razie uszkodzeń skóry bakterie z powierzchni mogą przenikać do organizmu, dlatego należy codziennie zmywać całą powierzchnię skóry ciepłą wodą i mydłem. Codzienna pielęgnacja skóry ma również znaczenie estetyczne i wpływa na dobre samopoczucie. Po umyciu dobrze jest ciało nasmarować balsamem, aby skóra się nie łuszczyła oraz nie była sucha.

W okresie dojrzewania na skórze twarzy, szyi i pleców pojawia się trądzik, spowodowany zaburzeniami hormonalnymi w organizmie. Trądzik nie jest stanem chorobowym i jeżeli nie zostanie zainfekowany, po jakimś czasie zniknie. W sprzedaży są również kosmetyki przeznaczone do pielęgnacji cery trądzikowej.

Czystość i higiena skóry zabezpiecza przed pasożytami, takimi jak wszawica, pchły czy świerzb.

Najczęściej występujące choroby skóry:
- Grzybica
- Opryszczka
- Oparzenia
- Odmrożenia

Oparzenia mogą być spowodowane: ogniem, wrzącą wodą, związkami chemicznymi oraz promieniami słonecznymi. Rozróżnia się trzy stopnie oparzeń. Jedynie w przypadku oparzenia pierwszego stopnia (zaczerwienienie i lekki obrzęk skóry) nie trzeba zwracać się do lekarza. W przypadku większego oparzenia nie wolno przekłuwać pęcherzy. Najlepiej przyłożyć sterylizowany opatrunek i udać się do lekarza.

Odmrożenie poznajemy po zblednięciu skóry i utraty jej wrażliwości, ponieważ ustaje tam krążenie krwi. Pomoc polega na przywróceniu krążenia przez delikatne nacieranie skóry lub kąpiel w coraz wyższej temperaturze. Odmrożone miejsce po ogrzaniu można posmarować tłustym kremem. Przy cięższych odmrożeniach, gdy nastąpi martwica tkanek, należy zwrócić się do lekarza.

Nasza skóra, aby stanowić wizytówkę zdrowia i dobrego samopoczucia, wymaga dbałości i starannej pielęgnacji. Będąc produktem w 100% naturalnym, najchętniej poddaje się działaniu delikatnych produktów, które również pochodzą bezpośrednio z natury. Delikatne nawilżanie, kojenie podrażnień skutecznie zabezpiecza przed szkodliwymi wpływami środowiska zewnętrznego.

Choroby Skóry

- Alergiczne choroby skóry: Pokrzywka, Obrzęk naczynioruchowy (Quinckego), choroba posurowicza, Atopowe zapalenie skóry, Wyprysk
- Bakteryjne choroby skóry: Zakażenia gronkowcowe, Zapalenie mieszków włosowych, Figówka, Czyrak, czyraczność, czyrak gromadny, Ropnie mnogie pach, Zapalenie pęcherzowe i złuszczające skóry nowodków, Zakażenia paciorkowcowe, Róża, Liszajec zakaźny, Niesztowica, Piodermia przewlekła brodawkująca i wrzodziejąca, Inne choroby bakteryjne, Borelioza, Promienica, Łupież rumieniowy, Bielactwo
- Choroby paznokci: Zmiany zanikowe paznokci, Szponowatość, Paznokcie rurkowate (wrodzone pogrubienie paznokci), Zespół żółtych paznokci, Szorstkość paznokci, Koilonychia (wklęśnięcie płytki paznokciowej), Oddzielanie się płytki paznokciowej, Złuszczanie płytki paznokciowej, Bielactwo paznokci
- Choroby pęcherzowe: Pęcherzyca zwykła, Pemfigoid (opryszczki) ciężarnych, Pęcherzyca liściasta, Pemfigoid, Nabyte pęcherzowe oddzielanie się naskórka i Linijna IgA dermatoza pęcherzowa, Zapalenie opryszczkowate skóry
- Czerniak złośliwy
- Grzybice skóry i przydatków: Grzybice skóry owłosionej, Grzybice skóry gładkiej, Zakażenia drożdżakowe (Kandydozy), Łupież pstry
- Kolagenozy: Kolagenozy typu tocznia rumieniowego, Układowy toczeń rumieniowy, Podostra skórna postać liszaja rumieniowatego, Postać ogniskowa (przewlekła) tocznia rumieniowatego, Twardzina, Twardzina układowa, Twardzina ograniczona, Zapalenie skóry i mięśni
- Liszaj płaski
- Łuszczyca
- Nowotwory skóry i stany przednowotworowe: Łagodne nowotwory łącznotkankowe (Włókniaki, Bliznowiec), Stany przedrakowe (Rogowacenie słoneczne – starcze, Róg skórny, Skóra pergaminowa i barwnikowa, Rogowacenie białe – leukoplakia), Raki in situ (Rogowiak kolczystokomórkowy, Choroba Bowena), Nowotwory złośliwe skóry (Rak podstawnokomórkowy, Rak kolczystokomórkowy, Choroba Pageta)
- Pasożytnicze choroby skóry: Wszawica, Świerzb
- Rumieniowe choroby skóry: Rumień wielopostaciowy (wysiękowy), Rumień trwały, Rumień guzowaty, Łupież różowy (Giberta)
- Trądzik pospolity (młodzieńczy)
- Trądzik różowaty i inne choroby o podłożu łojotokowym: Łupież łojotokowy, Łojotokowe zapalenie skóry, Trądzik różowaty
- Wirusowe choroby skóry: Pólpasiec i ospa wietrzna (herpes zoster), Opryszczka pospolita (herpes simplex), Brodawki skórne i płciowe (verrucae et condylomata acuminata), Mięczak zakaźny (molluscum contagiosum)
- Zaburzenia rogowacenia: Rogowiec dłoni i stóp, Rybia łuska, Rogowacenie mieszkowe, Choroba Dariera
- Znamiona barwnikowe: Znamiona naskórkowe, Znamiona naskórkowe brodawkowate, Brodawka łojotokowa (starcza), Znamiona melanocytowe barwnikowe, Znamiona barwnikowe naskórkowe, Znamiona komórkowe barwnikowe, Znamię błękitne, Znamię wrodzone, Znamię Spitz, Zespół znamion dysplastycznych (aktywnych), Znamiona wychodzące z gruczołów łojowych, Znamiona wychodzące z gruczołów potowych, Znamiona naczyniowe, Naczyniak płaski, Naczyniak jamisty, Naczyniak gwiaździsty, Ziarniniak naczyniowy

Funkcje Skóry

Skóra jest ogólną powłoką ciała i pełni wiele ważnych funkcji. Jedną z nich jest ochrona. Skóra chroni organizm przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym dzięki produkcji melaniny. Melanina nadaje skórze barwę i decyduje o możliwości opalania. Melaniny są syntetyzowane w melanocytach, tworząc skupiska zwane melanosomami. Melanocyty umiejscowione są w warstwie podstawnej naskórka i za pomocą specjalnych wypustek przekazują melanosomy do otaczających je keratynocytów. Wielkość i ilość melanocytów, ich rozmieszczenie w różnych warstwach naskórka zależą od rasy człowieka i czynników genetycznych.

Skóra unieszkodliwia także drobnoustroje poprzez kwaśny odczyn łoju i potu, który hamuje rozwój bakterii. Łój jest wytwarzany przez gruczoły łojowe, a pot przez gruczoły potowe ekrynowe, które są obecne na całej skórze, choć ich liczba waha się od 100 do 600/cm² skóry w różnych jej okolicach (szczególnie bogata w gruczoły potowe jest skóra czoła, dłoni i podeszw). Dzienna ilość potu wynosi około 800 ml, ale w specjalnych warunkach otoczenia może wzrosnąć do kilku litrów.

Kolejną funkcją skóry jest udział w procesie termoregulacji. Umożliwia parowanie potu i stanowi dobrą izolację cieplną, dzięki której zapobiega przegrzewaniu się organizmu. Skóra odpowiada także za zmysły czucia: dotyk, ucisk, ból, ciepło i zimno. Na całej powierzchni skóry znajdują się receptory, które odpowiadają za poszczególne zmysły:
- Za dotyk odpowiadają łąkotki dotykowe (Merkela), które są odpowiedzialne za dokładną lokalizację dotyku, ciałka dotykowe (Meissnera), wykrywające powolne zmiany siły działania bodźca, oraz wolne zakończenia nerwowe oplatające pochewkę włosa (koszyczkowate zakończenie), które są pobudzane przy poruszaniu włosa.
- Za ucisk odpowiadają ciałka blaszkowate (Vatera-Paciniego), reagujące na bodźce działające szybko i krótkotrwale, np. wibracje, oraz ciałka buławkowate (Golgiego-Mazzoniego).
- Za odczuwanie ciepła i zimna odpowiedzialne są termoreceptory.
- Za ból odpowiedzialne są nocyreceptory.

Receptory dotyku są rozmieszczone najgęściej w obrębie opuszek palców, skórze warg oraz na koniuszku języka. Receptory te współdziałają w odbieraniu bodźców z innymi receptorami czuciowymi, co daje złożone wrażenia, np. odczuwanie wilgotności powstaje poprzez pobudzenie receptorów dotyku i zimna (termoreceptory).

Skóra wytwarza witaminy z grupy D, które występują w organizmach w postaci tzw. prowitamin, będących pochodnymi cholesterolu, i pod wpływem promieniowania ultrafioletowego przekształcających się we właściwą witaminę. Skóra reguluje gospodarkę wodną i mineralną przez wydalanie niepotrzebnych produktów. Bierze także udział w wymianie tlenu i dwutlenku węgla (oddychanie skórne).

Podsumowanie

Skóra jest niezwykle ważnym organem, pełniącym wiele funkcji ochronnych, sensorycznych i metabolicznych. Dbając o jej higienę i odpowiednią pielęgnację, możemy zapobiegać wielu chorobom oraz zachować jej zdrowy i estetyczny wygląd na długie lata.