Przyczyny i skutki Unii polsko-litewskiej

Bezpotomna śmierć Kazimierza Wielkiego w 1370 roku zahamowała wzrost znaczenia państwa polskiego. Tron objął, desygnowany na niego już wcześniej, król węgierski Ludwik, zwany na Węgrzech Wielkim, siostrzeniec ostatniego Piasta.

Król Ludwik, chcąc przekonać opozycję wewnętrzną i zapewnić swojej córce tron polski, wydał w 1374 roku w Koszycach przywilej, traktowany następnie jako podstawowy dokument dla dalszego rozwoju stanu szlacheckiego. Gwarantował on królowi tylko jeden stały podatek płacony przez szlachtę, wynoszący 2 grosze od lana. W 1381 roku nadane zostały przywileje podatkowe również dla duchowieństwa, co zapewniło poparcie i tego stanu dla córki Ludwika po jego śmierci w 1382 roku.

Walka o tron, która wówczas rozgorzała, miała różnorakie aspekty. W Wielkopolsce przybrała charakter otwartej wojny domowej z władzą centralną starosty, przy czym część szlachty opowiedziała się za kandydaturą księcia mazowieckiego Ziemowita IV. Do tronu pretendowała starsza córka Ludwika – Maria. Jednak małżeństwo jej z Zygmuntem Luksemburskim, który został królem Węgier i był wielce niepopularny wśród polskiej szlachty, przekreśliło te zamiary. W rzeczywistości Maria zmarła w 1382 roku przed zawarciem małżeństwa ze Zygmuntem.

W 1384 roku szlachta, pod groźbą detronizacji Andegawenów, wymagała przybycia do Krakowa młodszej córki Ludwika – Jadwigi, która została natychmiast koronowana. Jej narzeczony – Wilhelm austriacki – również nie znalazł uznania w oczach panów małopolskich, obawiających się supremacji Habsburgów. Został wobec tego usunięty z Krakowa i w 1385 roku nawiązano pertraktacje z wielkim księciem litewskim – Jagiełłą, który w Krewie zobowiązał się w zamian za rękę Jadwigi i tron, przyłączyć Litwę do Polski, odzyskać utracone ziemie Korony i przyjąć wraz ze swoimi poddanymi chrzest w obrządku łacińskim.

W Lublinie, podczas swojej podróży do stolicy, Jagiełło został obwołany królem Polski przez rycerstwo przybyłe na zjazd z całego kraju. Była to pierwsza powszechna elekcja władcy spoza dynastii Piastów, stanowiąca precedens na przyszłość. Chrzest, na którym Jagiełło przyjął imię Władysława (po ojcu chrzestnym Władysławie Opolczyku), ślub i koronacja na króla Polski miały miejsce w Krakowie w lutym i marcu 1386 roku. Unia polsko-litewska otworzyła nowy etap w dziejach obu narodów.

W tych właśnie warunkach doszło do unii Polski z Litwą, unii, której przyczyny można by ująć w następujące punkty:

1. Zabezpieczenie przed agresją krzyżacką – Państwo zakonne organizowało stałe wyprawy łupieżcze. Sojusz z Litwą odciągnąłby Krzyżaków od stałego źródła dochodu i ludzi, co postawiłoby pod znakiem zapytania cel ich istnienia nad Bałtykiem.

2. Problem Rusi – Małopolska dążyła do utrzymania lub rozszerzenia swoich wpływów na Podolu i Wołyniu, co kolidowało z interesami bojarów litewskich. Podbite ziemie ruskie były na najlepszej drodze do zasymilowania kulturalnego przez zdobywców, co zagrażało odrębności narodowej Litwinów.

3. Interesy kościoła katolickiego – Kościół dążył do chrystianizacji pogańskich obszarów oraz jedności religijnej. Chrzest Litwy miał być atrakcyjny nie tylko dla duchowieństwa polskiego, ale również dla możnowładców litewskich, co wzmocniłoby ich pozycję społeczną.

4. Wsparcie mieszczaństwa – Jednolitość kulturowa i gospodarcza miast obu krajów sprzyjała poparciu unii przez mieszczan, którzy dążyli do usprawnienia wymiany handlowej.

5. Zabezpieczenie wschodniej granicy Polski – Częste napady Litwinów na wschodnie granice Polski wymagały sojuszu w celu wspólnej obrony.

6. Preferencje szlachty – Szlachta preferowała obcego króla, który czułby się mniej związany z lokalnymi wpływami i mógłby rozdawać przywileje, co wzmacniało ich pozycję.

Według mnie to właśnie szósty czynnik zadecydował o tym, że królem Polski został Władysław Jagiełło, a nie rodowity Piast Ziemowit IV.

W momencie zawierania unii nikt nie mógł przypuszczać, do czego to doprowadzi. Powstało ogromne, wielonarodowe państwo, w którym ciężko było rządzić. Dopiero po wielu latach okazało się, że taki twór nie ma prawa do istnienia ze względu na różne interesy narodów i zbyt wielu wrogów zewnętrznych.

Skutki zawarcia unii:
1. Uaktywnienie się zakonu krzyżackiego – Zakon, widząc zagrożenie swoich interesów, rozwinął ożywioną działalność polityczną, m.in. pozyskując Luksemburgów i książąt szczecińskich.

2. Potęga państwa polsko-litewskiego – Stało się ono znaczącą siłą, co miało wpływ na przebieg konfliktu z Krzyżakami.

3. Rozwój kultury – Unia doprowadziła do zetknięcia się dwóch kultur, co wpłynęło na specyficzny charakter kultury polskiej.

4. Ekspansja na Wschód – Związek z Litwą umożliwił dalszy rozwój terytorialny na wschodzie, ale skutkował zaniedbaniem kresów zachodnich.

5. Wzmocnienie Litwy – Litwa zyskała na znaczeniu w unii.

6. Rozszerzenie wpływów chrześcijaństwa – Kościół katolicki zyskał na zasięgu poprzez chrystianizację nowych obszarów.

7. Wzmocnienie pozycji szlachty – Szlachta zwiększyła swoją pozycję, a rola chłopów została ograniczona.

Podsumowanie
Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku, tron Polski objął Ludwik Węgierski. Jego starsza córka, Maria, była pierwotnie planowana do małżeństwa z Zygmuntem Luksemburskim, ale zmarła przed zawarciem związku. W 1384 roku młodsza córka Ludwika, Jadwiga, została koronowana na królową Polski. Początkowo miała poślubić Wiliama Austriaka, jednak szlachta sprzeciwiła się temu z obawy przed dominacją Habsburgów. W rezultacie, w 1386 roku Jadwiga poślubiła Władysława Jagiełłę, wielkiego księcia litewskiego, co doprowadziło do unii polsko-litewskiej. Przyczyny tej unii obejmowały potrzebę zabezpieczenia przed Krzyżakami, problemy na Rusi, interesy kościoła katolickiego, wsparcie mieszczaństwa, ochronę granic oraz preferencje szlachty. Unia ta miała dalekosiężne skutki, takie jak wzmocnienie państwa, rozwój kultury oraz zmiany społeczne, ale również wyzwania związane z zarządzaniem wielonarodowym państwem.

Źródło:
Na podstawie książki Pawła Jasienicy „Polska Jagiellonów” (do rozdziału „Władysław Jagiełło”).