profil

Jadłospis

poleca 84% 927 głosów

Treść
Grafika
Filmy
Komentarze

Spis treści

1. Wstęp
2. Składniki organiczne
? Białka
? Węglowodany i błonnik
? Tłuszcze
? Witaminy
3. Składniki nieorganiczne
? Składniki mineralne
? H2O (woda)
4. Jadłospis dzienny dla nastolatka
5. Bibliografia


Wstęp

Odżywianie

Jest to pobieranie przez organizm z otaczającego środowiska różnorodnych substancji, zwanych pokarmowymi i uzyskiwanie z nich związków potrzebnych ciała oraz wytwarzania energii.
Energia
Pierwotnym źródłem całej energii jest słońce. Zielone liście roślin wykorzystują energię promieni słonecznych do produkowania cukrów prostych, z których część zostaje później zmagazynowana w nasionach i bulwach w postaci skrobi. Zwierzęta i ludzie spożywają następnie te rośliny, lub żywią się innymi zwierzętami roślinożernymi, w celu pobrania zmagazynowanej w nich takiej formy energii.
Wynika stąd, że człowiek otrzymuje energię z pożywienia. Jednak zanim organizm będzie w stanie ją zużytkować, musi poddać pokarm różnym procesom zmieniającym go w przydatną dla siebie formę.
Procesy te zachodzą podczas trawienia ? rozpoczynającego się już w ustach - podczas którego enzymy rozkładają pożywienie na substancje, które mogą być wykorzystane przez organizm.
Wszystkie pokarmy składają się z podstawowych składników odżywczych określanych jako białka, węglowodany (cukry i skrobia) oraz tłuszcze. Poza tym pożywienie może zawierać błonnik, wodę, witaminy i mikroelementy. Wszystkie wymienione składniki mają istotne znaczenie dla stałego wzrostu i dobrego zdrowia. Właśnie sposób przyjmowania tych elementów ? ich ilość i stosunek jednych do drugich ? odgrywa istotną rolę w determinowaniu poziomu wzrostu i energii.


Normy na energię
Płeć i wiekw latach Masa ciaław kg. Wysokośćw cm. MJ / dobę Kcal/dobę
Niemowlęta
0,0-0,5 6 60 Kg x 0,48 Kg x 115
O,5-1,0 9 71 Kg x 0,44 Kg x 105
Dzieci
1-3 13 90 5,5 1300
4-6 20 112 7,1 1700
7-10 28 132 10,1 2400
Młodzież i dorośli
Płeć męska
11-14 45 157 11,3 2700
15-18 66 176 11,8 2800
19-22 70 177 12,2 2900
23-50 70 178 11,3 2700
51-75 70 178 10,1 2400
76 i powyżej 70 178 8,6 2050
Płeć żeńska
11-14 46 157 9,2 2200
15-18 55 163 8,8 2100
19-22 55 163 8,8 2100
23-50 55 163 8,4 2000
51-75 55 163 7,6 1800
76 i powyżej 55 163 6,7 1600
Kobiety ciężarne 300
Kobiety karmiące 500

Składniki organiczne

Białka

Nie licząc wody, w naszym organizmie znajduje się najwięcej białek ? będących głównym komponentem strukturalnym tkanek i narządów. Tworzą one podstawową strukturę komórek, a niektóre części ciała ?włosy, paznokcie, skóra i tkanka mięśniowa ? są zbudowane niemal włącznie z białek. Z tego względu przez całe życie musimy zapewniać naszemu organizmowi stałe dostawy białka, potrzebnego do budowy nowych komórek i tkanek, zarówno w okresie młodzieńczego wzrostu, jak i utrzymania i regeneracji w życiu osoby dorosłej. Nie ulega wątpliwości, że w latach maksymalnego wzrostu całego ciała powinno się spożywać duże ilości białka.

Ciało zdrowej osoby, która nie ma nadwagi, składa się w 17 procentach z białka. Tylko woda występuje w organizmie w większej ilości. Białko występuje w mięśniach, kościach i chrząstkach, skórze, płynach ustrojowych i wszystkich organach wewnętrznych, jak serce, wątroba, nerki i mózg.

Białka można nazwać składnikami budulcowymi organizmu. Występujące w konsumowanych pokarmach białka są rozkładane na aminokwasy w czasie procesu trawienia. Dopiero wtedy organizm jest w stanie oddzielić od siebie poszczególne aminokwasy i wykorzystać je do określonych celów. Część będzie wykorzystana w procesie wzrostu, inne do regenerowania tkanek, jeszcze inne posłużą do produkcji hormonów, enzymów i przeciwciał.

Białka znajdują się w mięsie czerwonym i białym, rybach, jajach i innych produktach mlecznych, a także w nasionach roślin strączkowych i zbóż oraz w orzechach. Ponieważ człowiek należy do świata zwierzęcego, białka pochodzenia ze źródeł zwierzęcych ? jajka, mleko, mięso, ryby ? są lepiej przyswajalne przez organizm od białek pochodzących ze źródeł roślinnych. Ważne jest zatem, by w skład diety wegetarian wchodziły produkty zawierające wysokogatunkowe białko roślinne ? z soi, orzechów ,czy z mąki pszennej.

Chociaż organizm w dużej części składa się z białka, nie oznacza to, że powinno ono stanowić przeważającą część naszej diety. Zrównoważona dieta powinna zawierać 15-20 procent pokarmów białkowych. Wartości podane w procentach trudno jest zastosować w codziennej rzeczywistości, zatem obecnie wymaganą dzienną dawkę wyraża się w gramach. Nastolatek potrzebuje około 70 ? 100 gramów białka dziennie, a dorosła kobieta już tylko 30 gramów.


Normy na białko
Grupa ludności(wiek, płeć, lata) Masa ciała(kg) Bezpieczny poziom spożycia Poziom zalec.spoż.
Białko wzorcowe Białko krajowej racji pokarmowej Białko krajowej racji pokarmowej
G/kg/d G/kg/d G/os/d G/os/d
Niemowlęta
0-0,50,5-1,0 3,4-7,57,6-10,00 2,42,1
Dzieci
1-3 101315 1,2 1,3 131720 45
4-6 171921 1,1 1,2 202325 55
7-9 252730 1,0 1,1 283033 65
Dziewczęta
10-12 35373942 1,0 1,1 39414346 75
13-15 45505355 0,9 1,0 45505355 85
16-18 4550556065 0,85 0,9 4145505459 80
Chłopcy
10-12 35373942 1,0 1,1 39414346 75
13-15 4750535659 1,0 1,1 5255586265 95
16-18 50 1,95 1,1 55616672 100
Kobiety
19-25 455055606570 0,75 364044485256 70-90
26-60 455055606570 0,75 364044485256 70-90
powyżej 60 455055606570 0,75 364044485256 65-70
CiężarneKarmiące 7 19,5(0-6) 14,5(6-12) 95110
Mężczyźni
19-25 6065707580 0,75 0,8 4852566064
26-60 6065707580 0,75 0,8 4852566064
powyżej 60 6065707580 0,75 0,8 4852566064

Tabela prezentuje zawartość białek w niektórych produktach spożywczych

Produkt (100 g)(białko zwierzęce) BiałkoW g Produkt (100 g)(białko roślinne) BiałkoW g
Ser edamski tłusty 27,9 Soja 34,9
Mleko w proszku pełne 27,0 Groch 23,8
Ser twarogowy chudy 21,2 Fasola 21,4
Wołowina (pieczeń) 20,9 Kasza gryczana 12,6
Kiełbasa krakowska 20,1 Kasza jęczmienna 8,8
Cielęcina 19,9 Chleb żytni 3,2
Wątroba 19,7 Szpinak 2,6
Kurczak 18,6 Kalafior 2,4
Jaja 12,5 Kapusta 1,7
Kaszanka 9,1 Ziemniaki 1,7
Mleko krowie 2% tł. 3,0 Ogórki 0,7


Węglowodany i błonnik

Węglowodany stanowią źródło energii. Istnieją dwa rodzaje węglowodanów trawionych przez ludzki organizm ? skrobia i cukier ? występujące w niemal wszystkich naturalnych pokarmach, jak produkty zbożowe, owoce, warzywa i podroby. Z tego względu węglowodany stanowią prawdopodobnie główny trzon naszej codziennej diety. Rośliny magazynują skrobie w ramach swoich własnych rezerw pokarmowych, więc ryż, kukurydza, pszenica, groch czy ziemniaki są bogatym źródłem skrobi. Chleb i makaron, pokarmy zawierające dużo węglowodanów, są produkowane z produktów zbożowych.

Często słyszy się, że należy ograniczyć spożycie cukru. Tymczasem stanowi on ważną część codziennej diety. Jest on spalany z tłuszczem w czasie produkcji energii; jest to proces wydajniejszy od spalania samego tłuszczu. ?Zła sława? cukru ma swoje źródło w powszechnym utożsamianiem go z białym cukrem używanym do słodzenia napojów, czy przy produkcji herbatników, budyniów, cukierków i wielu innych produktów spożywczych. Jest to cukier rafinowany, który podczas procesu oczyszczania traci niemal wszystkie wartości odżywcze. Z tej przyczyny dietetycy zalecają by białego cukru używać w najmniejszych ilościach. Tymczasem cukier w swojej naturalnej postaci zawiera wiele substancji mineralnych oraz witamin i występuje w większości produktów pochodzenia naturalnego, a więc w owocach, warzywach, mleku, produktach zbożowych, orzechach, a nawet w mięsie. Jeśli odżywiamy się zdrowo, zachowując odpowiednie proporcje, nasz organizm wystarczające ilości cukru i nie potrzebuje cukru rafinowanego.

W procesie trawienia węglowodany są rozkładane na jednostki glukozy (glikogen). Część z nich dostarcza natychmiast energii, podczas gdy reszta zostaje zmagazynowana. Jeśli codzienne spożycie węglowodanów jest za duże, ?zapasy? nie zostaną zużyte i odłożą się one w postaci tłuszczy w komórkach naszego organizmu.

Błonnik jest bardzo ważną częścią zrównoważonej diety, ponieważ pomaga w usuwaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii. Zwiększa też objętość jedzonego pokarmu, opóźniając jego przesuwanie w jelitach, dzięki czemu jest wystarczająco dużo czasu by wszystkie wartościowe składniki zostały wchłonięte.

Źródłem błonnika są tkanki budulcowe roślin, zwane celulozą, a zatem występuje on tylko w masie roślinnej. Po oczyszczeniu nasion celuloza często zostaje usunięta. Na przykład biały ryż i biała mąka mają niewielką wartość odżywczą i nie zawierają błonnika. Podstawowym źródłem błonnika jest mąka z pełnego przemiału, z której można zrobić ciemny chleb lub makaron, zawierające pełne zboża mieszanki śniadaniowe, brązowy ryż i większość orzechów. Owoce i warzywa mają różną zawartość błonnika; szpinak, nowalijki i rośliny strączkowe zawierają go w sporych ilościach.

Zrównoważona dieta z dużą zawartością błonnika zapobiega zaburzeniom żywieniowym, ułatwia też kontrole masy naszego ciała. Uważa się, że błonnik zapobiega również chorobom serca i rakowi okrężnicy. Dorośli powinni spożywać co najmniej 25 g błonnika na dobę.
Zawartość węglowodanów w pożywieniu

Produkt Sacharoza, laktoza i skrobia Włókno pokarmowe (błonnik)
Agrest 1,5 4,6
Brzoskwinia 4,6 1,5
Cytryna 0,3 4,0
Czarne jagody 1,1 3,2
Czereśnie 0,5 1,2
Grejpfrut 5,7 0,7
Gruszka 1,0 2,1
Jabłko 3,4 1,8
Maliny 1,5 6,7
Morele 3,4 2,1
Pomarańcze 4,8 1,9
Porzeczki białe 1,1 6,4
Porzeczki czerwone 0,2 7,7
Poziomki 1,4 2,0
Rodzynki 13,4 6,5
Śliwki 5,0 2,3
Truskawki 1,8 1,8
Winogrona 0,5 0,6
Wiśnie 0,1 2,0
Orzechy laskowe 4,6 9,8
Orzechy włoskie 2,6 6,5
Boćwina 0,2 4,4
Bób 8,2 5,8
Brukselka 0,9 5,4
Buraki 6,6 2,2
Cebula 2,3 1,7
Cykoria 1,6 1,0
Dynia 2,5 2,8
Fasola szparagowa 0,5 2,9
Fasola biała, ziarno suche 48,5 15,7
Groszek zielony 11,3 6,0
Groch, ziarno suche 44,8 17,0
Kalafior 0,3 2,4
Kalarepa 1,7 4,4
Kapusta biała 0,5 2,5
Kapusta kwaszona 0,1 1,7
Kapusta czerwona 0,5 4,0
Kapusta włoska 0,9 3,9
Marchew 4,4 2,9
Ogórek 0,9 0,5
Ogórki kwaszone 0,6 0,5
Papryka 0,1 1,2
Pietruszka, korzeń 9,4 4,9
Pietruszka, liście 0,6 6,9
Pomidor 0,3 1,2
Por 1,8 2,7
Rabarbar 0,2 2,3
Rzodkiewka 0,2 1,7
Sałata 0,1 1,8
Seler 3,2 4,9
Soja ? ziarno suche 19,9 15,7
Szczaw 0,5 5,3
Szczypiorek 0,0 2,5
Szpinak 0,3 2,1
Ziemniaki 17,6 1,2
Ziemniaki młode 17,6 1,2
Pieczarka świeża 0,9 2,7
Pieczarka suszona 9,0 26,5
Sos pomidorowy 0,2 0,4
Koncentrat pomidorowy 30% 1,1 2,8
Sos keczup 13,7 3,2
Mąka pszenna poznańska 73,2 2,6
Makaron dwujajeczny 73,3 5,3
Kasza gryczana 61,2 5,9
Kasz jęczmienna 68,7 5,4
Kasza manna 78,2 2,5
Płatki kukurydziane 80,2 11,0
Płatki owsiane 61,4 6,9
Ryż 78,4 2,4
Otręby pszenne 15,7 42,4
Zarodki pszenne 29,8 14,0
Chleb pszenny razowy 36,7 5,0
Chleb pszenny zwykły 43,4 2,4
Chleb pszenno- żytni 43,1 2,7
Chleb żytni razowy 41,5 6,2
Chleb żytni jasny 38,6 2,8
Chleb pumpernikiel 42,7 7,2
Bułki pszenne 46,2 1,9
Rogale i bułki maślane 47,4 1,9

Tłuszcze
Podobnie jak węglowodany tłuszcze są źródłem energii, jednak dostarczają jej w sposób bardziej stabilny. Poza tym po procesie trawienia pewna ilość tłuszczów zostaje odłożona w ?magazynach tłuszczowych? organizmu, usytuowanych pod skórą i wokół pewnych narządów, jak nerki, serce i wątroba. Te złogi tłuszczu chronią tłuszczu chronią ciało przed zimnem, stanowią ?izolację? od bezpośredniego kontaktu z kośćmi i zabezpieczają narządy wewnętrzne. Wbrew współczesnym tendencjom pewna ilość podskórnej tkanki tłuszczowej jest niezbędna dla zachowania dobrego zdrowia.

Tłuszcz występuje w niemal wszystkich pokarmach, z wyjątkiem większości warzyw i owoców. Produkty pochodzenia zwierzęcego ? mięso czerwone i białe, słonina i nabiał ? dostarczają tak zwanych tłuszczy nasyconych. Orzechy, ryby, oleje roślinne i niektóre margaryny miękkie zawierają tłuszcze nienasycone.

Większość dietetyków zaleca spożywanie tłuszczów nienasyconych w większych ilościach niż nasyconych. Tłuszcze nasycone powodują odkładanie się cholesterolu, substancji produkowanej przez wątrobę, a także w występującej w niektórych rodzajów pożywienia.
Umiarkowany poziom cholesterolu jest potrzebny zdrowemu organizmowi; jednak wydaje się, że ilość produkowana przez wątrobę jest wystarczająca i nie ma potrzeby wzbogacania diety o tę substancję. Nie oznacza to, że nie powinno się jadać potraw zawierających cholesterol, choć ludziom mającym bardzo wysoki poziom cholesterolu we krwi radzi się zwykle zmniejszyć jego ilość w diecie.

Tłuszcze stanowią bardziej skoncentrowane źródło energii od węglowodanów, z tego względu nie potrzebujemy ich tak dużo w codziennej diecie. Dłużej też zaspakajają uczucie głodu. Nie da się precyzyjnie określić, jaka jest właściwa dzienna porcja tłuszczów dla każdego ? zimny klimat czy duża ruchliwość zwiększają zapotrzebowanie. Istnieje jednak ogólna zasada, że co najmniej piętnaście procent codziennej diety powinno przypadać na tłuszcze ? średnia zalecana zawartość to 20-30 procent. Podobnie jak w przypadku węglowodanów, nadmiar tłuszczów jest magazynowany w tkance tłuszczowej.

Zalecane dzienne normy na tłuszcz i NNKT* dla niemowląt, dzieci i młodzieży
Wiek(lata) Masa ciała(kg) Aktywnośćfizycznawspół. Energia Tłuszcz NNKT
kcal/ dobę MJ/ dobę g/kgmc. Udziałenergii% Ogółemg g Udział energii %
0-0,50,5-1,0 3,4-7,57,6-10,0 370-810730-960 1,5-3,43,1-4,0 4,93,7 4135 16,7-36,8 2-53-6 4-64-6
1-3 101315 100013001500 4,25,56,3 323232 364653 345 333
4-6 171921 150017001900 6,37,18,0 323232 536068 566 333
7-9 252730 190020002200 8,08,49,2 303030 636773 677 333
Dziewczęta
10-12 35373942 1,51,71,51,71,51,71,51,7 17502000180020501850210019002150 7,48,47,68,67,88,88,09,0 3232323232323131 6271647366756574 67676767 33333333
13-15 45505355 1,51,71,51,71,51,71,51,7 19502200205023002100235021502400 8,29,28,69,78,89,99,010,1 3131313131313131 6776717972817483 77787878 33333333
16-18 4550556065 1,51,71,51,71,51,71,51,71,51,7 1950220020502300215024002200250023002600 8,29,28,69,79,010,19,210,59,710,9 33333333333333333333 72817584798881928495 7778787889 3333333333
Chłopcy
10-12 35373942 1,51,71,51,71,51,71,51,7 19002150195022002000225021002350 8,09,08,29,28,49,58,89,9 3131313131313131 6574677669787281 67777878 33333333
13-15 4750535659 1,51,71,51,71,51,71,51,71,51,7 2200250023002600235026502450275025002850 9,210,59,710,99,911,110,311,610,512,0 32323232323232323131 78898292849487988698 78898989810 3333333333
16-18 5055606570 1,51,71,51,71,51,71,51,71,51,7 2300260024002750255029002700305028003200 9,710,910,111,610,712,211,312,811,813,4 32333333333333333333 8295881019410699112103117 8989910910911 3333333333
* Nasycone niezbędne kwasy tłuszczowe (n6)

Witaminy
Witaminy są to złożone związki chemiczne, bardzo potrzebne ludzkiemu organizmowi, który jednak nie jest ich w stanie sam wyprodukować.

Gdyby ktoś zachowywał dietę składającą się z właściwych ilości tłuszczów, białek węglowodanów i wody, ale całkowicie pozbawioną witamin i mikroelementów, musiał by umrzeć, być może w przeciągu kilku miesięcy.

Witaminy odgrywają bardzo ważną rolę w prawidłowym przebiegu reakcji chemicznych w ustroju. Wiele z nich działa w połączeniu z enzymami, katalizatorami reakcji chemicznych. Pomagają zapoczątkować i regulować tempo przebiegu reakcji komórkowych, jak np. dostarczającego energii rozkładu substancji pokarmowych.
Dietetyka

Już od ponad 2000 lat człowiek zdaje sobie sprawę, że należy dbać o zrównoważoną dietę, zawierającą prawidłowe ilości i rodzaje wszystkich rodzajów pokarmów. Na przykład w piątym wieku przed naszą erą grecki filozof, Hipokrates, zalecał pacjentom mającym problemy ze wzrokiem zjadanie wątroby drobiowej, wołowej lub owczej. Obecnie wiemy, że wątroba jest bogatym źródłem witaminy A (a także B2, B12, D i E), potrzebnej do normalnego funkcjonowania siatkówki oka.

W czasach cesarstwa rzymskiego ludzie często pili wody mineralne ze względu na ich różnorodne wartości lecznicze. Bogate w składniki mineralne wody źródlane stanowią podstawę butelkowych wód mineralnych, tak popularnych w dzisiejszych czasach. Z kolei kapitan Cook, XVIII-wieczny angielski żeglarz i odkrywca, zauważył, że dieta zawierająca świeże owoce chroni przed szkorbutem, chorobą wywołaną przez brak witaminy C.

Współczesne podejście do kwestii zdrowego odżywiania i odkrycie związków pomiędzy określonymi rodzajami pokarmów a pewnymi chorobami zostały zapoczątkowane przez Roberta McCarrisona, działającego na początku XX-wieku. Jako dyrektor brytyjskiej opieki zdrowotnej w Indiach zaobserwował, że pewne grupy religijne i plemienne wykazywały charakterystyczne problemy zdrowotne lub ich brak. Zwrócił uwagę, że Madrasi z reguły bywali chudzi, natomiast Sikhowie i Patkanowie mocno zbudowani. Przeprowadzono eksperymenty, w trakcie których podawano szczurom pokarm typowy dla poszczególnych grup społecznych. Okazało się, że szczury trzymane na diecie Madrasów byłe chude, na diecie Sikhów-silne, i tak dalej. Poszerzając swoje badania, McCarrison zaaplikował szczurom typową dietę zachodnią, składającą się z oczyszczonego pożywienia. Te szczury zaczęły mieć dolegliwości identyczne, jak najubożsi Hindusi, spożywający najmniej zróżnicowane pokarmy.

Słowo witamina zostało po raz pierwszy użyte w 1912 roku przez polskiego uczonego, Kazimierz Funka, w opisie niektórych składników pożywienia niezbędnych dla organizmu.
Grupy witamin

Rozróżniamy dwie główne grupy witamin. Pierwsza grupa to witaminy A, D, E i K, które są rozpuszczalne w tłuszczach, w związku z czym występują najczęściej w pokarmach zawierających tłuszcz, jak jaja, masło i mleko. Zazwyczaj organizm odkłada sobie zapasy tych witamin-przede wszystkim w wątrobie. Dobrze odżywiony człowiek przeżyje wiele miesięcy nie spożywając witaminy A bez żadnych objawów chorobowych.

Druga grupa, witamina B-complex i witamina C, są rozpuszczalne w wodzie. Ich nadmiar zostaje zwykle wydalony z moczem, choć organizm zostawia sobie niewielkie rezerwy.
Odpowiednia ilość

Zapotrzebowanie organizmu na poszczególne witaminy jest niewiarygodnie małe. Na przykład mężczyzna potrzebuje jedynie 0,0005 g witaminy A (retinolu) dziennie.

Niedobór witaminy może prowadzić do poważnych chorób. Leczenie polegające na podaniu tabletek zawierających witaminy sprawi, że objawy ustąpią po kilku godzinach, ale powikłania pozostaną. Na przykład brak witaminy D prowadzi do krzywicy (kości są miękkie), która może spowodować nieodwracalne uszkodzenia. Pewne związki chemiczne znajdujące się w skórze zmieniają się w witaminę D pod wpływem promieni słonecznych. Dlatego właśnie u dzieci emigrantów z krajów tropikalnych do krajów północnych może pojawić się krzywica, jeśli ich dieta jest uboga.

Zbyt duża dawka witamin również nie jest obojętna dla zdrowia. Dotyczy tych witamin, które organizm odkłada w większych ilościach. Na przykład nadmierne spożycie witaminy A może prowadzić do zgonu. Najpierw pojawia się bolesna opuchlizna, wysypka i wypadają włosy, potem powiększa się śledziona.
Pokarm przetworzony

W dzisiejszych czasach ludzie spożywają głównie pokarmy przetworzone i magazynowane przez dłuższy czas. Podczas procesów produkcji i konserwacji artykułów spożywczych wiele witamin zostaje usuniętych z pożywienia. Producenci żywności starają się uzupełnić te straty dodając do produktów sztuczne witaminy. Są one syntetyzowane w laboratoriach lub wyodrębniane z naturalnych źródeł pożywienia.

W gospodarstwie domowym również może dojść do zniszczenia składników odżywczych podczas zbyt długiego gotowania lub nieodpowiedniego przygotowania potraw. Straty witaminy C i E, rozpuszczalnych w wodzie i niszczonych przez długie gotowanie, mogą dochodzić do 90%.

Zakładając, że spożywamy sporo warzyw i owoców, odpowiednią ilość białka i wystawiamy skórę na słońce (co uzupełnia zapasy witaminy D), nie powinniśmy obawiać się niedoboru witamin.

Tabela najważniejszych witamin
WITAMINA ŹRÓDŁA POKARMOWE ZNACZENIE
ARetinol Świeże oleje rybne, wątroba, jaja, masło, mleko, zielone liście warzyw, marchew, pomidor, żółte owoce. Organizm potrafi produkować witaminę A z karotenaidów, żółtych pigmentów w owocach i warzywach. Niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania siatkówki oka. Niedobór prowadzi do kłopotów z widzeniem o zmierzch (tzn. kurza ślepota), chorób skóry i błon śluzowych.Dzieci z niedoborem witaminy A nie rosną prawidłowo.
B1Tiamina Drożdże, mięso, kiełki pszenicy, orzech i rośliny strączkowe, mleko. Oczyszczone ziarno pszenicy i ryżu zawiera tylko 30% tiaminy występującej w ziarnie nie oczyszczonym, choć białe pieczywo bywa często wzbogacone w składniki odżywcze. Niezbędna do utlenienia glukozy w organizmie w celu stałego wyzwalania energii. Poza tym potrzeb- na do wzrostu i prawidłowego funkcjonowania nerwów i mięśni. Niedobór prowadzi do choroby beri-beri, której towarzyszy zanik mięśni, zaburzenia psychiczne (m.in. opętania), utrata apetytu i obrzmienie kończyn.
B2Ryboflawina Kiełki pszenicy, wątroba, mięso, mleko, zielone warzywa, jaja. Niezbędna dla prawidłowego przebiegu procesów przemiany materii. Niedobór upośledza pracę oczu, negatywnie wpływa na język i usta.
Kwas nikotynowy(niacyna) Wyciągi z drożdży, mięso, drób, ryby, kukurydza poddana działaniu substancji zasadowych. Także produkowana przez bakterie znajdujące się w jelitach. Potrzebna do wzrostu. Niedobór powoduje pelagrę (rumień lombardzki), charakteryzującą się zapaleniem skóry i ust oraz zaburzeniami psychicznymi.
B12 Surowa wątroba, mięso, ryby, mleko Niezbędna do produkcji czerwonych krwinek.
CKwas askorbinowy Owoce cytrusowe, jagody, świeże warzywa, mleko. Duże ilości witaminy C są tracone podczas gotowania potraw. Niezbędna do zdrowego stanu kości, zębów, naczyń krwionośnych. Brak prowadzi do szkorbutu, charakteryzuje się gąbczastymi, krwawiącymi dziąsłami.
D Calciferol Tran z dorsza, śmietana, żółtko jaja i wątroba. Powstaje także z prekursora witaminy D podczas wystawiania skóry na promieniowanie słoneczne. Związana ze wzrostem kości i zębów. Działa tylko z odpowiednią ilością wapnia i fosforu. Niedobór u dzieci prowadzi do nieprawidłowej mineralizacji kości, zwanej krzywicą.
ETokoferol Olej z kiełków pszenicy, nasiona soi wątroba, masło, żółtko jaj, owies. Potrzebna do normalnej reprodukcji i metabolizacji komórek nerwowych i mięśniowych. Niedobór w diecie występuje rzadko, jednak wcześniaki mają zaburzone wchłanianie i muszą otrzymywać dodatkowe dawki tej witaminy.
K Zielone liście warzyw, wątroba wieprzowa , jaja i mleko. Produkowana także przez bakterie jelitowe. Podstawowy czynnik krzepnięcia krwi. U dorosłych rzadko występuje niedobór, ale w jelitach nowo narodzonych nie ma bakterii produkujących tę witaminę, co może powodowa krwawienie.

Składniki nieorganiczne
Składniki mineralne
Składniki mineralne stanowią grupę związków zaliczanych do niezbędnych w żywieniu ludzi. Ponieważ organizm człowieka nie potrafi ich syntezować, powinny one być dostarczane z żywnością w odpowiednich proporcjach i ilościach. Składnikami mineralnymi nazywa się te pierwiastki, które pozostają po spaleniu tkanek w postaci popiołu; u dorosłego człowieka stanowią ok. 4% masy ciała. Składniki mineralne dzielimy na makro- i mikroelementy. Do makroelementów niezbędnych dla człowieka zalicza się te składniki mineralne, na które dzienne zapotrzebowanie jest większe niż 100 mg/osobę/dzień. Są to: wapń, fosfor, magnez, sód, potas, chlor. Do makroelementów zwanych też pierwiastkami śladowymi, niezbędnych dla człowieka w ilościach mniejszych niż 100mg/osobę/ dobę należą: żelazo, jod, cynk, mangan, miedź, kobalt i molibden oraz fluor, selen i chrom.

Składniki mineralne w ustroju człowieka występują w postaci związków chemicznych organicznych i nieorganicznych. Wchodzą w skład stałych struktur tkanek lub pełnią rolę jonów w płynach ustrojowych tworząc często wielokompleksowe połączenia. Wapń i fosfor służy do budowy szkieletu i uzębienia, jod bierze udział w syntezie hormonów tarczycy, żelazo w syntezie hemoglobiny. Fosfor, żelazo, cynk, molibden, i mangan wchodzą w skład enzymów.
Wapń i magnez z kolei zapewniają prawidłowe działanie komórek organizmu i synaps nerwowo-mięśniowych. W procesie krzepnięcia krwi bierze udział wapń, a prawidłową gospodarkę wodną w organizmie zapewniają takie pierwiastki, jak sód, potas, chlor. Niektóre składniki mineralne występują w ustroju człowieka częściowo w połączeniach organicznych. W większości jednak znajdują się one w postaci soli rozpuszczalnych i nierozpuszczalnych w wodzie.
Zestawienie ważniejszych składników mineralnych
Składnik mineralny Źródło pokarmowe Znaczenie
Wapń Mleko, żółtko jaj, skorupiaki, zielone liście warzyw Składnik kości i zębów; odgrywa ważną rolę w krzepnięciu krwi, syntezie hormonów i kurczeniu się mięśni.
Fosfor Nabiał, mięso, ryby, drób i orzechy Zapewnia prawidłową budowę kości i zębów. Odgrywa ważną rolę w kurczeniu się mięśni
Żelazo Mięso, wątroba, skorupiaki, żółtko jaj rośliny strączkowe, zboża i orzechy Ważny składnik hemoglobiny (trasportują- cej tlen do komórek) i koenzymów współ -pracujących przy tworzeniu ATP.
Jod Sól jodowana, owoce morza, tran z dorsza Potrzebny gruczołowi tarczycy do syntezy tyroksyny
Miedź Jaja, mąka, fasola, buraki, wątroba, ryby, szpinak i szparagi Bierze udział w syntezie hemoglobiny. Składnik enzymu potrzebnego do produkcji pigmentu melaniny -nadającego skórze kolor
Sód Występuje m.in. w soli kuchennej (chlorek sodu) Ma bardzo duży wpływ na procesy osmotyczne
Potas Występuje w większości poka-rmów Uczestniczy w przekazywaniu impulsów nerwowych. Potrzebny w procesach wzrostu
Chlor Występuje w większości poka- rmów , także w soli kuchennej Ważny dla utrzymania równowagi kwasowej krwi i produkcji kwasu solnego w żołądku.
Magnez Występuje w większości poka- rmów Potrzebny do normalnego funkcjonowania komórek mięśniowych i nerwowych. Bierze udział w tworzeniu kości.
Siarka Wołowina, jagnięcia, wątroba, ryby, drób, jaja, ser, fasola Składnik wielu hormonów i witamin współ- uczestniczy w regulowaniu wielu funkcji org.
Cynk Wystepuje w większości poka-rmów Potrzebny do normalnego wzrostu
Mangan W ilościach śladowych.W roślinach zielonych Potrzebny do procesu wzrostu i reprodukcji
Kobalt W ilościach śladowych. W roślinach zielonych Potrzebny do produkcji czerwonych krwinek

Tabelki przedstawiają zapotrzebowanie na poszczególne składniki mineralne

GrupyLudności(płeć, wiek) Wapń(mg/osobę) Fosfor(mg/osobę) Magnez (mg/osobę)
Poziombezpiecz-ny Normazalecana Poziombezpiecz-ny Normazalecana Poziombezpiecz-ny Normazalecana
DZIEWCZĘTA
10-1213-1516-18 110011001100 120012001200 800800800 900900900 280280320 300300340
CHŁOPCY
10-1213-1516-18 110011001100 120012001200 800800800 900900900 270280350 290300400



GrupyLudności(płeć, wiek) Żelazo(mg/osobę) Cynk (mg/osobę) Jod (?g/osobę)
Poziombezpiecz-ny Normazalecana Poziombezpiecz-ny Normazalecana Poziombezpiecz-ny Normazalecana
DZIEWCZĘTA
10-1213-1516-18 141515 161717 101010 131313 130130140 150150160
CHŁOPCY
10-1213-1516-18 121212 141515 141414 161616 130130140 150150160

GrupyLudności(płeć, wiek) Selen (?g/osobę) Miedź (mg/osobę) fluor(mg/osobę)
Poziombezpiecz-ny Normazalecana Zalecanypoziombezpieczny Zalecanypoziombezpieczny
DZIEWCZĘTA
10-1213-1516-18 405050 456060 1,5-2,01,5-2,01,5-2,0 1,5-2,51,5-2,51,5-2,5
CHŁOPCY
10-1213-1516-18 405060 456070 2,0-2,52,0-2,52,0-2,5 1,5-2,51,5-2,51,5-2,5

GrupyLudności(płeć, wiek) Potas (mg/osobę) Sód (mg/osobę) Chlor(mg/osobę)
Minimalnanormaspożycia Minimalnanormaspożycia Minimalnanormaspożycia
DZIEWCZĘTA
10-1213-1516-18 200025002500 500500575 650650750
CHŁOPCY
10-1213-1516-18 200025002500 500500575 650650750

Woda
Woda należy do niezbędnych składników pokarmowych. Głównym jej zadaniem jest przenoszenie niezbędnych składników pożywienia i ich metabolitów do narządów i komórek ustrojowych, oraz wydalanie z organizmu produktów przemiany materii, w tym także związków toksycznych nagromadzonych w narządach, zwłaszcza mięśniach podczas intensywnej pracy fizycznej.

Woda stanowi odpowiednie środowisko dla procesów biologicznych i jest bardzo dobrym rozpuszczalnikiem dla wielu składników chemicznych. Do jej ważnych właściwości zaliczyć można wysoką temperaturę parowania i bardzo dobre przewodnictwo cieplne, co ułatwia wymianę ciepła w organizmie. Bez niej nie mogą zachodzić w ustroju człowieka żadne procesy metaboliczne, stanowi bowiem podstawowy składnik wszystkich komórek i tkanek oraz płynów ustrojowych.
Rolę wody można określić następująco:
- jest materiałem budulcowym, tj. stanowi strukturalną część wszystkich komórek i tkanek ustrojowych;
- jest doskonałym rozpuszczalnikiem wielu składników, np. soli mineralnych i innych związków, np. toksycznych produktów nagromadzonych w ustroju podczas intensywnej pracy fizycznej;
- jest regulatorem temperatury ciała;
- stanowi ?mazidło? w przestrzeniach stawowych i jamach ustrojowych, dzięki czemu zachowana jest właściwa ruchliwość stawów i możliwość przesuwania się narządów w jamie brzusznej.
Zawartość wody w organizmie człowieka

Zawartość wody w ustroju podlega dużym wahaniom i zależy przede wszystkim od spożycia soli kuchennej oraz wielu czynników ustrojowych i pozaustrojowych, np. od wieku, budowy ciała, warunków otoczenia. Ogólnie można przyjąć, że woda stanowi 45-75% masy ciała człowieka. Wartość ta zależy od ilości tkanki tłuszczowej, którą cechuje wyjątkowo mała zawartość wody10-20%. Można przyjąć, że u osób otyłych jest mniej wody, kobiety, ze względu na większą zawartość tkanki tłuszczowej mają procentowo mniej wody ustrojowej.
Zawartość wody w ustroju jest jednak stała, zmniejsza się wraz z wiekiem. Każdy nadmiar wody usuwany jest przez nerki ?czyli w postaci moczu, oraz przez skórę jako pot, wraz z kałem i przez wentylacje płuc.
Zapotrzebowanie człowieka na wodę

Dzienne zapotrzebowanie ustroju dziecka na wodę wynosi 10-15%, zaś człowieka dorosłego 2-4% masy ciała.
Trudno ustalić dokładnie zapotrzebowanie człowieka na wodę, gdyż zależy ono od wielu czynników, przede wszystkim od wieku, aktywności fizycznej, temperatury otoczenia i wilgotności powietrza. Obecnie przyjmuje się, że minimalna ilość wody, jaka powinna być dostarczona organizmowi, aby zapobiec wystąpieniu zmian patologicznych wynosi 1,5 litra na dobę.

Jadłospis dzienny dla nastolatka

1. I Śniadanie
? herbata z cukrem ( 250ml)
? mleko (250ml) płatki kukurydziane (30g)
? 2 kromki chleba razowego
? 1 plasterek polędwicy z indyka
? 1 plasterek żółtego sera
? sałata
? pomidor
? RAZEM 600 kcal
2. II Śniadanie
? Jabłko
? Jogurt owocowy (250 ml)
? RAZEM 200 kcal
3. Obiad
? Zupa pomidorowa (250ml) ryż (15dag)
? Ziemniaki (20dag)
? 1 udko kurczaka pieczone
? surówka warzywna (10dag)
? kompot owocowy (250ml)
? RAZEM 900 kcal
4. Podwieczorek
? Kisiel (250 ml)
? 5 biszkoptów
? 1 szklanka soku z aroni
? RAZEM 250 kcal

5.Kolacja
? Szklanka kakao (250ml)
? 2 kromki chleba pełnoziarnistego
? biały ser (15dag)
? 1 plaster szynki
? 5 rzodkiewek
? świeży ogórek
? 1 brzoskwinia
? RAZEM 55O kcal

OGÓŁEM 2500 kcal


Bibliografia
1. Świat Wiedzy ? Ciało człowieka rozdziały 54-57.
2. Kunachowicz H., Nadolna., Przygoda B., Iwanow K.: Tabele wartości odżywczych produktów spożywczych, Wydawnictwa IŻŻ, Warszawa 1998.
3. Normy PAN. Normy żywieniowe dla ludności w Polsce. Część II. Witaminy i składniki mineralne. PWN, Warszawa 1987.
4. Ziemlański Ś., Bułhak-Jachymczyk B. Budzyńska-Topolowska J., Panczenko-Kresowska B., Wartanowicz M.: Normy żywienia dla ludności w Polsce (energia, białko, tłuszcze, witaminy i składniki mineralne). Nowa Medycyna. 1-27, 1995.
5. Światosław Ziemlański.: Normy żywienia człowieka-fizjologiczne podstawy. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001.
6. Szczygieł A.: Podstawy fizjologii żywienia. PZWL, Warszawa 1975.
7. Gawędzki J., Hryniewski l. (red. ): Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu Wydawnictwo Naukowe PWN, 209, Warszawa 1998.

Podoba się? Tak Nie
Polecane teksty:

Czas czytania: 26 minut