Budowa i funkcje skóry człowieka

Skóra – zewnętrzna powłoka ciała kręgowców.

Funkcje skóry

Podstawowe funkcje skóry to:
- Izolacja środowiska wewnętrznego od zewnętrznego (czynników fizycznych, chemicznych i biologicznych) – pełni rolę mechanicznej osłony oraz biologicznej obrony organizmu.
- Udział w oddychaniu (tylko u kręgowców niższych).
- Termoregulacja organizmu.
- Udział w gospodarce wodno-elektrolitowej (gruczoły potowe).
- Percepcja (odbiór) bodźców ze środowiska zewnętrznego (dotyk, ból, ciepło, zimno) poprzez receptory w skórze i naskórku.
- Melanogeneza – produkcja melaniny, która chroni organizm przed mutagennym promieniowaniem ultrafioletowym.
- Wchłanianie niektórych substancji.
- Gospodarka tłuszczowa.
- Gospodarka witaminowa – synteza prowitaminy D₃ z 7-dehydrocholesterolu.
- Wydzielanie dokrewne i reakcje odpornościowe – skóra zawiera komórki Langerhansa należące do komórek prezentujących antygeny (APC).

Skóra jest narządem pokrywającym i osłaniającym organizm. Ogólna powierzchnia skóry u człowieka wynosi 1,5–2 m², a jej grubość wynosi 1,5–5 mm. Składa się z trzech warstw: naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej.

Naskórek składa się głównie z dojrzewających komórek nabłonkowych, nazywanych keratynocytami, i tworzy kilka warstw: podstawną, kolczystą, ziarnistą oraz rogową. Oprócz keratynocytów w naskórku znajdują się również:
- Komórki barwnikowe – melanocyty.
- Komórki odpowiedzialne za reakcje immunologiczne – komórki Langerhansa.
- Komórki układu nerwowego – komórki Merkela.

Skóra właściwa (dermis, cutis vera) to warstwa środkowa, zawierająca receptory, naczynia krwionośne, nerwy oraz inne gruczoły, np. potowe. Jest to warstwa odżywcza i wspierająca, o grubości od 1 do 3 mm. Skóra właściwa zawiera włókna kolagenowe i elastynę oraz elementy komórkowe: fibroblasty, mastocyty, komórki krwi, naczynia krwionośne i nerwy.

Tkanka podskórna (hypodermis, tela subcutanea) to warstwa najgłębsza, zbudowana z tkanki łącznej właściwej luźnej. Zawiera komórki tłuszczowe, które izolują organizm przed nagłymi zmianami temperatury.

W skórze znajdują się także przydatki skóry:
- Gruczoły potowe (ekrynowe i apokrynowe).
- Gruczoły łojowe.
- Paznokcie i włosy.

Skóra spełnia wiele funkcji ochronnych:
- Chroni przed zakażeniem bakteriami, grzybami, wirusami.
- Chroni przed czynnikami mechanicznymi, termicznymi, chemicznymi i promieniowaniem świetlnym.
- Zapewnia stabilne warunki dla środowiska wewnętrznego organizmu (homeostazę).

Ponadto skóra pełni funkcje:
- Percepcyjne – odbiór ciepła, bólu, dotyku.
- Ekspresyjne – wyrażanie stanów emocjonalnych.
- Resorpcyjnej – wchłanianie substancji.
- Magazynowania i przemiany materii.

Skóra w okolicy otworów naturalnych (usta, nozdrza, odbyt, pochwa itp.) przechodzi w błony śluzowe. U człowieka najcieńsza skóra znajduje się na powiekach, natomiast najgrubsza na pięcie.

Budowa skóry

Skóra składa się z trzech warstw (licząc od zewnątrz):

1. Naskórek (epidermis) – warstwa zewnętrzna pełniąca funkcję ochronną i rozrodczą, zawierająca melaninę, która nadaje włosom i skórze barwę. Naskórek dzieli się na 4 lub 5 warstw w zależności od grubości:
- Warstwa podstawna (Stratum basale).
- Warstwa kolczysta (Stratum spinosum).
- Warstwa ziarnista (Stratum granulosum).
- Warstwa jasna (Stratum lucidum) – występuje tylko w miejscach, gdzie skóra jest gruba, takich jak podeszwy stóp, zwłaszcza na piętach i wewnętrznej stronie dłoni.
- Warstwa rogowa (Stratum corneum) – dzieli się na warstwę zbitą (Stratum compactum) i warstwę rogowaciejącą (Stratum disjunctum).

2. Skóra właściwa (dermis, cutis vera) – warstwa środkowa, zawierająca receptory, naczynia krwionośne, nerwy oraz inne gruczoły, takie jak potowe. Jest to warstwa odżywcza i wspierająca o grubości od 1 do 3 mm.

3. Tkanka podskórna (hypodermis, tela subcutanea) – warstwa najgłębsza, zbudowana z tkanki łącznej właściwej luźnej. Zawiera komórki tłuszczowe, które izolują organizm przed nagłymi zmianami temperatury.

Przydatki skóry

Do skóry zalicza się również jej przydatki (adnexa cutis), powstające z nabłonka tworzącego naskórek:
- Łuski (squamae).
- Pióra.
- Włosy (pili) – w tym rzęsy i brwi.
- Paznokcie (ungues).
- Pazury.
- Rogi.
- Kopyta.

Receptory w skórze są narządami zmysłów: dotyku, bólu, nacisku i temperatury.

Gruczoły

W skórze właściwej i w warstwie podskórnej występują:
- Gruczoły potowe.
- Gruczoły łojowe.
- Naczynia krwionośne.
- Ciałka zmysłów.

Gruczoły potowe (łac. *glandulae sudoriferae*)

Gruczoły potowe to gruczoły cewkowate ssaków. Uchodzą wprost na powierzchnię skóry lub do mieszka włosowego. Ich wydzieliną jest pot, który jest bezbarwny lub zabarwiony (czerwony u hipopotama i kangura, niebieskawy u antylopy dujkera). Gruczoły te są silnie zredukowane u ssaków drapieżnych. Gruczoły potowe wydzielają pot, który poza wodą zawiera zbędne związki powstałe w procesie przemian metabolicznych.

U człowieka dzielimy je na dwie grupy:
- Gruczoły ekrynowe – uchodzące bezpośrednio na powierzchnię skóry, rozmieszczone prawie równomiernie po całym ciele (jest ich więcej na dłoniach i podeszwach stóp).
- Gruczoły apokrynowe – uchodzące do mieszków włosowych, występują jedynie pod pachami, w okolicach narządów płciowych i odbytu. Uaktywniają się one w czasie dojrzewania płciowego i wydzielają pot tylko pod wpływem bodźców emocjonalnych.

Gruczoł łojowy (łac. *glandula sebacea*)

Gruczoł łojowy to gruczoł pęcherzykowaty skóry ssaków, wydzielający łój, który uchodzi do mieszka włosowego. Jego wydzielina natłuszcza włosy i naskórek. Gruczołów tych nie posiadają m.in. walenie, syreny, kret złocisty i leniwce.

Gruczoł mlekowy (łac. *glandula lactifera*) lub sutkowy (łac. *glandula mammaria*), pot. pierś

Gruczoł mlekowy to jeden z parzystych gruczołów mlekowych o kształcie stożkowatym lub półkolistym, położonych symetrycznie po stronie brzusznej tułowia (u ludzi – na wysokości od III do VII żebra, spoczywa głównie na mięśniu piersiowym większym, a jedynie niewielka część jest położona na powięzi mięśnia zębatego przedniego). Jest największym gruczołem skórnym. Rozwija się z zawiązków gruczołów apokrynowych.

Nieco poniżej środka sutka mieści się ciemniej zabarwiona brodawka sutkowa, na której wierzchołku znajduje się 12–15 drobnych otworów stanowiących ujście przewodów mlecznych.

Podsumowanie

Skóra człowieka jest skomplikowanym organem pełniącym wiele istotnych funkcji, od ochrony organizmu, przez regulację temperatury, po percepcję bodźców zewnętrznych. Jej budowa składa się z trzech głównych warstw oraz licznych przydatków, które razem zapewniają jej efektywne działanie w codziennym funkcjonowaniu organizmu.