Gleba jest wierzchnią warstwą skorupy ziemskiej, powstającą w wyniku przekształcania skał macierzystych pod wpływem różnych czynników. W skład gleby wchodzą czynniki klimatyczne, takie jak wiatr, temperatura, wpływ wody i ukształtowanie terenu.
Budowa skorupy ziemskiej:
- Ziemia otoczona jest powłoką gazową – atmosferą.
- Zewnętrzna powłoka to litosfera, w której skrapla się para wodna, tworząc hydrosferę.
Powstawanie Gleby
Gleba powstaje w wyniku działania procesów glebotwórczych, które są procesami długotrwałymi i dzielimy je na:
1. Wietrzenie skał: Rozdrabnianie i kruszenie skał pod wpływem wody, lodowców i wiatru.
- Wietrzenie fizyczne: Proces ten polega na rozkruszaniu skał poprzez działanie wody, zmian temperatury i mechaniczne działanie wiatru.
- Wietrzenie chemiczne: Wywołane obecnością substancji chemicznych rozpuszczalnych w wodzie.
- Wietrzenie biologiczne: Bezpośrednia działalność organizmów żywych na skałę macierzystą.
2. Procesy glebotwórcze: W tym etapie substancje chemiczne i biologiczne wpływają na dalszą przemianę skał w glebę.
Skład Gleby
Gleba składa się z trzech głównych faz:
- Faza stała: Główne produkty wietrzenia skał, takie jak cząstki mineralne i organiczne.
- Faza płynna: Roztwór glebowy wypełniający drobne przestrzenie między cząstkami fazy stałej.
- Faza gazowa: Powietrze glebowe wypełniające większe przestrzenie niezajęte przez wodę.
Próchnica (humus) powstaje w procesie humifikacji, który składa się z dwóch etapów:
1. Rozkład związków złożonych: Związki złożone przekształcają się w związki proste (np. utlenianie azotu).
2. Reakcje biochemiczne i chemiczne: Tworzą humus, który wzbogaca wierzchnią warstwę gleby w składniki organiczne i mineralne.
Próchnica bezpostaciowa: Jest silnie rozdrobniona i wymieszana z frakcją ilastą oraz cząsteczkami mineralnymi w formie pyłu. Jej zawartość w glebie mineralnej wynosi:
- 2-2,5% w glebach mineralnych,
- 3-5% w glebach czarnoziemnych,
- 70-90% w glebach torfowych.
Znaczenie Próchnicy
Plusy:
- Główne źródło składników odżywczych dla gleby.
- Poprawia strukturę gleby.
- Stosowana jako nawóz organiczny.
- Nadaje glebie spójność i pulchność.
- Utrzymuje wilgoć, nadaje kolor glebie, wpływa na odczyn oraz wydziela składniki mineralne.
- Stanowi miejsce schronienia dla kręgowców i bezkręgowców.
Minusy:
- Może sprzyjać zagnieżdżaniu się szkodników.
- Niski i szybki spadek temperatury.
- Nadmierna wilgoć.
Podział Gleb
Gleby lekkie, średnie i ciężkie:
- Gleby lekkie: Mają dużą pojemność wodną, są dobrze napowietrzone, przewiewne, o niskiej zawartości składników organicznych i małej ilości próchnicy. Szybko się nagrzewają i są łatwe w uprawie.
- Gleby ciężkie: Charakteryzują się dużą pojemnością wodną, zbitą strukturą, dużą spójnością, złą przepuszczalnością, dużą zawartością składników odżywczych i dużymi spadkami temperatury. Są trudne w uprawie i zimne.
Części mineralne dzielimy według wielkości i kształtu cząstek:
- Kamienie i żwir: Ø 1-5 mm.
- Piasek: Ø 0,1 mm.
- Pył: Ø 0,001-0,01 mm.
- Ił: Ø >0,001 mm.
Podział gleb mineralnych:
- Gleby piaszczyste: Przewaga frakcji piasku i krzemionki (90%).
- Gleby kamieniste: Zawierają kamienie żwirowe.
- Gleby gliniaste: Zawierają pył i ił, wzbogacone w glin, żelazo i magnez.
- Gleby ilaste: Zawierają 50% iłu.
- Gleby żwirowe: Przewaga frakcji żwiru.
- Gleby piaskowe: Przewaga frakcji piasku.
Podział gleb według zawartości:
- Gleby luźne: Żwir, piasek.
- Gleby słabo gliniaste: Piaski gliniaste.
- Gleby średnio zwięzłe: Piaski gliniaste.
- Gleby zwięzłe: Glina, ił.
Woda w Glebie
Woda w glebie pochodzi z opadów atmosferycznych i wód gruntowych. Rodzaje wody w glebie:
- Woda kapilarna: Zawarta w drobnych przestrzeniach kapilarnych.
- Woda grawitacyjna: Przemieszcza się pod wpływem grawitacji.
- Woda błonkowa: Tworzy otoczki wokół cząsteczek gleby.
- Woda higroskopijna: Jest pobierana przez rośliny.
Pojemność wodna gleby:
- Maksymalna: Całkowite wypełnienie wodą.
- Minimalna: Stan wilgotności, przy którym roślina nie może korzystać z wody.
- Kapilarna: Odpowiada całkowitemu wypełnieniu wodą.
Przepuszczalność gleby: Zdolność gleby do wchłaniania wody i przenikania jej w głąb. Zależy od porowatości, czyli stosunku przestrzeni kapilarnych do niekapilarnych.
Porowatość:
- Małe przestrzenie kapilarne zatrzymują wodę i powietrze, zmniejszając przepuszczalność gleby.
- Większe przestrzenie niekapilarne sprzyjają przepuszczalności i przewiewności gleby.
Zwięzłość gleby: Zdolność gleby do łączenia się cząsteczek glebowych. Podział według zwięzłości:
- Gleby zwięzłe: Glina, ił.
- Gleby średnio zwięzłe: Piaski gliniaste.
- Gleby luźne: Żwir, piasek.
Lepkość gleby: Zdolność gleby do przylegania, zależna od składu mechanicznego i chemicznego oraz wilgotności gleby. Lepkość utrudnia zabiegi uprawowe.
Odczyn gleby: Wiąże się z obecnością jonów wodorowych (H+) i wodorotlenowych (OH-) w roztworze glebowym. Skala pH:
- 0-4,5: Silnie kwaśny.
- 4,6-5,5: Kwaśny.
- 5,6-6,5: Słabo kwaśny.
- 6,6-7,2: Objętny.
- >7,2: Zasadowy.
W Polsce dominują gleby o odczynie słabo kwaśnym. Rośliny dzieli się według tolerancji na odczyn gleby:
- Rośliny słodko kwaśne: Paproć, palma, begonia.
- Rośliny kwaśne: Azalie, wrzosy, rododendron.
- Rośliny obojętne: Róża, goździk, chryzantema.
Profil Gleby
Profil gleby to pionowy przekrój przez wszystkie poziomy gleby od powierzchni do skały macierzystej. Wykonywane jest odkrywkowe badanie na głębokość 150-200 cm, ukazujące barwę, miąższość, strukturę i warstwy gleby.
Poziomy genetyczne:
- O: Poziom organiczny.
- A: Poziom próchniczy.
- E: Poziom eluwialny (wymywania).
- C: Skała macierzysta.
- D: Poziom iluwialny (wmywania).
- P: Poziom bagienny.
Profil gleby dzieli się na:
- Całkowity: Jeden materiał w całym przekroju.
- Niecałkowity: Materiały pochodzące z różnych skał macierzystych.
Miąższość gleby: Grubość warstwy gleby od powierzchni do skały macierzystej.
Barwa gleby: Kolor gleby związany z obecnością związków chemicznych i organicznych:
- Biała: Wapń, gips, krzemionka.
- Czarna: Związki organiczne.
- Czerwona, pomarańczowa, żółta: Żelazo III-wartościowe.
- Zielona, niebieska: Żelazo II-wartościowe.
Struktura gleby: Powstaje z tworzenia przez cząsteczki glebowe większych utworów. Dzieli się na:
- Naturalną: Powstaje w wyniku naturalnych procesów.
- Nabyta: Powstaje w wyniku zabiegów uprawnych.
Działy gleboznawcze
DZIAŁ I - Gleby Fitogeniczne:
- Rząd A (mineralne) i Rząd B (wapniowcowe, rędziny, pararędziny): Gleby o niewielkiej wartości ogrodowej, często kwaśne, o małej zawartości próchnicy.
DZIAŁ II - Gleby Autogeniczne:
- IIA - Czarnoziemne: Gleby o wysokiej zawartości próchnicy, odczynie obojętnym lub kwaśnym.
- IIB - Brunatnoziemne: Gleby zajmujące 50% powierzchni Polski, nadające się pod uprawę roślin rolniczych, odczyn kwaśny, niewielka zawartość próchnicy.
- IIC - Bielicowe: Gleby z małą zawartością próchnicy, odczyn kwaśny, nie nadają się pod uprawę roślin rolniczych.
DZIAŁ III - Gleby Semihydrogeniczne:
- IIIA - Glejobielicowe: Ubogie w składniki odżywcze, odczyn kwaśny.
- IIIB - Czarne ziemie: Wysoka zawartość próchnicy (ok. 1,5%), odczyn obojętny, nadają się pod uprawę roślin ozdobnych.
- IIIC - Zabagnione: Nieurodzajne, złe warunki wodno-powietrzne, wykorzystywane pod łąki i pastwiska.
DZIAŁ IV - Gleby Hydrogeniczne:
- IVA - Bagienne (torfowe): Bardzo dobre warunki wodno-powietrzne, łatwe w uprawie, nadają się do uprawy roślin ozdobnych.
- IVB - Pobagienne: Najczęściej wykorzystywane pod łąki i pastwiska.
DZIAŁ V - Gleby Napływowe:
- VA - Aluwialne: Powstają z cząsteczek mineralnych transportowanych przez wodę, stosowane pod uprawę roślin ogrodniczych.
- VB - Deluwialne: Występują najczęściej na terenach górskich i podgórskich.
DZIAŁ VI - Gleby Antropogeniczne:
- VIA - Gleby Kulturowe: Bardzo dobre gleby użytkowo-ogrodnicze, dzielą się na hortisole (gleby ogrodnicze) i rigosole (gleby regulówkowe).
- VIB - Gleby Przemysłowe i Urbanizacyjne: Powstają w wyniku działalności człowieka na terenach przemysłowych i komunikacyjnych.