URZĘDNICY RZYMSCY
KONSUL (łac. *consul* – l.mn. *consules*)
W starożytnym Rzymie konsul był urzędnikiem cywilnym i wojskowym w okresie republiki. Było dwóch konsulów wybieranych przez komicje centurialne na okres jednego roku. Początkowo konsulem mógł zostać tylko patrycjusz, a od 367/366 p.n.e. także plebejusz. Konsul posiadał prawo zwoływania ludu na zgromadzenia (*ius agendi cum populo*) i senatu (*ius agendi cum patribus*). Przewodniczył ich obradom, poddawali pod głosowanie wnioski i wykonywali podjęte uchwały. Konsul posiadał tzw. *imperium maius*, czyli najwyższą cywilną i wojskową władzę wykonawczą. Był zwierzchnikiem wszystkich innych urzędników za wyjątkiem trybunów ludowych. Mógł każdego obywatela zawezwać do stawiennictwa (tzw. *vocatio*), a w razie odmowy nakazać aresztowanie i doprowadzenie (*prensio*). Dysponował również pewnymi kompetencjami religijnymi, a mianowicie interpretowaniem oficjalnych wróżb dokonywanych przez augurów – mógł w ten sposób decydować, czy wyruszenie na wyprawę wojenną jest zgodne z wolą bogów, czy nie. Przysługiwało mu tzw. *imperium militare*, czyli zaciąganie wojska, dowodzenie nim oraz powoływanie trybunów wojskowych, centurionów, legatów itd. Pierwotnie ustalał także listę senatorów. Nazwiskami konsulów oznaczano rok, w którym sprawowali urząd. Konsulaty mogły ulec przedłużeniu po upływie kadencji. W ekstremalnych przypadkach, np. w 190 r.n.e. za panowania cesarza Kommodusa, konsulat sprawowało ponad 20 osób w jednym roku. Konsulowie byli wybierani nawet po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego aż do 541 roku n.e. (czasy Justyniana Wielkiego).
KWESTOR (łac. *Quaestor*)
W starożytnym Rzymie, na początku republiki, kwestor był urzędnikiem sprawującym funkcję sędziego śledczego oraz oskarżyciela publicznego w sprawach karnych. Później powierzono kwestorowi administrację skarbem publicznym, a funkcje sądownicze przeszły na edylów i trybunów. Początkowo kwestorów było dwóch, od 421 p.n.e. czterech, od 267 p.n.e. ośmiu, od czasów Sulli dwadzieścia, a Cezar zwiększył ich liczbę do czterdziestu. Kwestorzy byli odpowiedzialni za sprawy finansowe: nadzór nad kasą państwową, gromadzenie i rozdział pieniędzy, zbieranie podatków, zarządzanie kasą wojskową (wypłata żołdu, sprzedaż łupów itp.). Kwestor był pierwszym urzędem obejmowanym przez Rzymianina w karierze politycznej w wieku 30 lat po odbyciu dziesięcioletniej służby wojskowej.
CENZOR (łac. *censor* – l.mn. *censores*)
Cenzor był urzędnikiem w republikańskim Rzymie wybieranym wraz ze współpracownikiem (cenzorów było dwóch) na okres 18 miesięcy raz na pięć lat przez komicje centurialne. Urząd cenzorów powołano w 443 r. p.n.e. i początkowo wybierano ich w nieregularnych odstępach, wynoszących od trzech do dwunastu lat. Do obowiązków cenzorów należało sporządzenie spisu obywateli rzymskich i ich majątku (*agere censum*) oraz przypisanie ich do właściwych tribus i centurii. Jednocześnie cenzorzy ustalali listę senatorów (*lectio senatus*) na następną kadencję. Prowadzili spis majątków senatorów i kontrolowali wydatki państwa na cele publiczne, określali koszty prowadzenia wojen i rozbudowy armii oraz ustalali listę ekwitów. Drugim zakresem obowiązków cenzorów było tzw. *cura morum*, czyli czuwanie nad moralnością obywateli. W schyłkowym okresie republiki urząd cenzora stracił na znaczeniu, aby ostatecznie zniknąć po utworzeniu cesarstwa. Dopiero cesarz Klaudiusz w pewnym sensie reaktywował jego znaczenie jako jeszcze jeden atrybut władzy cesarskiej.
DYKTATOR (łac. *Dictator*)
Dyktator był urzędnikiem nadzwyczajnym w starożytnym Rzymie, posiadającym nieograniczoną władzę wojskową i cywilną, wyznaczanym przez konsula (wcześniej przez komicje centurialne) na wniosek senatu w momentach szczególnie ciężkich dla państwa na okres sześciu miesięcy. Od decyzji dyktatora nie było odwołania. Dyktator powoływał dowódcę jazdy (*magister equitum*), który w czasie wojny dowodził jazdą, podczas gdy dyktator stał na czele piechoty. Oznaką nieograniczonej władzy dyktatora było posiadanie 24 liktorów towarzyszących mu nawet w mieście. Ostatniego dyktatora na tych zasadach powołano w 202 r. p.n.e. Urząd ten zmienił się w narzędzie walki politycznej. W I wieku p.n.e. nadużywanie tego urzędu (np. przez Juliusza Cezara) doprowadziło do końca republiki.
EDYL (łac. *aedilis*)
Edyl był urzędnikiem w antycznym Rzymie w okresie republiki. Nazwa „edyl” pochodzi od słowa *aedes* (świątynia) i wskazuje, że początkowo edylowie byli urzędnikami świątynnymi, a konkretnie związanymi z plebejską świątynią. W 367 r. p.n.e. utworzono dwóch patrycjuszowskich edylów kurulnych (*aediles curules*), wybieranych na komicjach trybusowych w liczbie dwóch na roczną kadencję. Edylowie kurulni uchodzili za wyższych rangą od swoich plebejskich kolegów, co zaznaczane było prawem do purpurowego szlaku na obramowaniu togi (edylowie plebejscy nie mieli purpurowego szlaku na obramowaniu togi i zasiadali na zwykłej ławie). Z czasem do edylatu kurulnego dopuszczono plebejuszy. Poza prestiżowym aspektem edylatu kurulnego, w praktyce edylowie kurulni mieli ten sam zakres działalności.
PRETOR (łac. *praetor* – l.mn. *praetores*)
Pretorem w antycznym Rzymie był wyższy urzędnik zastępujący nieobecnych konsulów (tzw. władzę mniejszą, *imperium minus*). Mógł nawet zwoływać posiedzenia senatu. Zajmował się interpretowaniem prawa XII Tablic oraz wymiarem sprawiedliwości. Ważnym uprawnieniem pretora było wydawanie edyktów (*edykty pretorskie*), w których ustalał sposoby postępowania w sprawach niedostatecznie jasno uregulowanych przez ustawy (*leges*) czy prawo zwyczajowe. Edyktów tych odegrały ważną rolę w rozwoju prawodawstwa i były uwzględniane w późniejszych kodyfikacjach prawa rzymskiego. Do uprawnień pretora należało również mianowanie prefektów (*praefecti*), którzy mieli władzę sądowniczą i porządkową w miastach italskich. W okresie wczesnej republiki był tylko jeden pretor. Od 366 lub 367 r. p.n.e. powołano urząd pretora miejskiego (*praetor urbanus*), w celu odciążenia konsulów od obowiązków jurysdykcyjnych. Pretor ten był wybierany tylko spośród patrycjuszy, a od tego właśnie roku plebejusze uzyskały pełny dostęp do konsulatu. Dlatego patrycjusze, mimo licznych protestów, odebrali władzę sądowniczą konsulowi. Od 242 r. p.n.e. istniał pretor do spraw cudzoziemców (*praetor peregrinus*), zajmujący się sprawami związanymi z coraz liczniej napływającymi do Rzymu cudzoziemcami. W 227 r. p.n.e., po przyłączeniu Sycylii i Sardynii jako prowincji, powołano do ich zarządzania dodatkowo dwóch pretorów. Po reformach Sulli liczba pretorów wzrosła do ośmiu, w czasach Cezara do szesnastu, a za cesarza Klaudiusza do osiemnastu. W okresie republiki pretorzy byli wybierani przez komicje centurialne na jeden rok. Oznakami władzy pretora było przysługujące mu krzesło kurulne oraz dwóch liktorów niosących fasces.
TRYBUN LUDOWY (łac. *tribuni plebis*)
Trybunowie ludowi byli urzędnikami w republice rzymskiej, utworzonymi w 494 r. p.n.e., których podstawowym zadaniem była ochrona interesów obywateli, zwłaszcza plebejuszy. Trybuni ludowi byli wybierani przez komicje trybusowe. Początkowo było ich dwóch, następnie pięć, później dziesięć. Mieli oni dość szerokie uprawnienia, m.in. mogli ingerować w czynności wszystkich urzędników, oprócz dyktatorów i cenzorów. Posiadali prawo zwoływania komicji trybusowych (*comitia tributa*) i przeprowadzania na nich uchwał. Z czasem uzyskali prawo stosowania weta na zgromadzeniu ludowym (*concilium plebis*) przeciwko wnioskom senatu, jeśli uznali je za szkodliwe dla obywateli. Po zawetowaniu uchwały senatu (mającej moc uchwały obowiązującej), trybuni mieli prawo do zmiany jego obrad poprzez prawo do przemawiania, aż do prawa do jego zwoływania. W schyłkowym okresie republiki trybunowie wchodzili nawet w skład senatu. Osoba trybuna ludowego, w okresie swojej rocznej kadencji, była święta i nietykalna. Władza trybunów była ograniczona do terenów miejskich Rzymu, czyli nie mogli oni przeciwstawiać się urzędnikom poza obrębem miasta. Urząd ten zniknął całkowicie w epoce cesarstwa, gdy kompetencje trybunów przejęli cesarze.
SENAT (łac. *senatus*; od *senex* – starzec)
Senat w okresie republiki stał się najważniejszym organem władzy państwowej. Był powoływany na pięć lat. W senacie mogli zasiadać obywatele rzymscy, wolnorodzeni, o nienagannej opinii, posiadający co najmniej 45 lat i mający majątek ziemski o wartości co najmniej 400 tys. sestercesów. Na początku senat składał się z 300 osób. Sulla zwiększył tę liczbę do 600, a Cezar dołożył jeszcze 300, głównie Galów.
W senacie zasiadali urzędnicy, których wpisano na listę senatorów. Listę senatu sporządzano według rangi. Senatorów wpisywał na listę konsul, a później czynność tę wykonywał cenzor. Można było skreślić z listy senatora, który dopuścił się morderstwa lub prowadził niemoralny tryb życia. Lista senatorów była uporządkowana według pełnionych urzędów i wieku. Na pierwszym miejscu znajdował się jeden z konsulów, nazywany *princeps senatus*.
Stanowisko senatora nie posiadało wyłącznie zalet. Senatorowie nie mogli:
- wstępować w mieszane związki małżeńskie,
- zajmować się handlem (od 218 r. p.n.e.),
- być dzierżawcami,
- zajmować się dostawami państwowymi,
- opuszczać Italii bez pozwolenia senatu.
W przypadku, gdy senator musiał załatwić jakieś sprawy za granicą, uzyskiwał misję dyplomatyczną bez obowiązków (*legatio libera*) i otrzymywał (od namiestnika prowincji) liktorów. Posiedzenia senatu zwoływał pretor, konsul lub trybun ludowy. Posiedzenia odbywały się pierwszego, trzynastego i piętnastego dnia miesiąca. Jeśli zaistniała potrzeba, zwoływano je w inne dni (nie mogły to być dni zastrzeżone dla świąt religijnych). Posiedzenia odbywały się od wschodu do zachodu słońca, jednak w nadzwyczajnych sytuacjach mogły trwać dopiero do nocy. Na posiedzenia, senatorów wzywał urzędnik, który przy pomocy herolda wręczał senatorom obwieszczenie (*edictum*). Posiedzeniom przewodniczył urzędnik, który je zwołał. W posiedzeniach uczestniczyli również sekretarze (*scribae*), posłańcy (*viatores*) i liktorzy. Przewodniczący otwierał posiedzenie słowami *quod bonum felix faustumque fortunatumque sit*. Sam przewodniczący lub inna osoba referowała sprawy (*referre ad senatum*), a następnie wzywał senatorów do wypowiedzenia się, zadając pytanie *quid censes?* (Co sądzisz?). Po dyskusji następowało głosowanie, również zarządzane przez przewodniczącego posiedzenia. Głosowanie polegało na przejściu na prawą lub lewą stronę sali posiedzeń, opowiadając się za lub przeciw wnioskowi. Uchwała zapadała zwykłą większością głosów. Pełny skład senatu zwano *senatus frequens*. Do prawomocności uchwały senatu wymagano, aby żaden senator nie zgłosił sprzeciwu. Obrady senatu zamykano słowami: *Senatus Populusque Romanus decrevit* (senat i Lud Rzymski uchwalił).
Do uprawnień senatu można zaliczyć:
- wypowiadanie wojny,
- zawieranie pokoju,
- przyjmowanie poselstw z obcych państw,
- wyznaczanie prokonsulów i namiestników prowincji,
- kierowanie sprawami finansowymi państwa,
- zarządzanie poborem rekrutów,
- przeprowadzanie wyborów urzędników,
- nadzorowanie spraw religijnych,
- ustanawianie i znoszenie kultów,
- ogłaszanie stanu wyjątkowego,
- udzielanie wodzowi pozwolenia na odbycie triumfu.